تاریخچه زمان را میشود مثل یک چراغقوه دانست، چراغی که هاوکینگ دستت میدهد و میگوید بیا با هم چند قدم در تاریکی بزرگ کیهان راه برویم. نه برای اینکه همه چیز را یکباره روشن کنیم بلکه برای اینکه بفهمیم کجای قصه ایستادهایم، چه چیزهایی را واقعا میدانیم، و کجاها هنوز فقط حدس هوشمندانه داریم. این کتاب برای خیلیها اولین جایی است که احساس میکنند فیزیک فقط یک مشت فرمول نیست؛ یک روایت است، روایت کنجکاوی انسان در برابر عظمت جهان.
هاوکینگ از همان اول تکلیف را روشن میکند؛ قرار نیست خواننده را زیر بار ریاضی خفه کند. او میخواهد تصویر بزرگ را نشان بدهد؛ تصویری که از پرسشهای ساده شروع میشود اما تهش به سوالهایی میرسد که آدم را کمی ساکت میکند؛ جهان از کجا آمده؟ آیا زمان همیشه بوده؟ پایان جهان چه شکلی است؟ و چرا قوانین طبیعت تا این حد دقیق و هماهنگاند؟
او برای ساختن این تصویر، اول ما را میبرد به گذشته؛ به زمانی که انسان فکر میکرد زمین مرکز همه چیز است و آسمان مثل سقفی شیشهای روی سر ما کشیده شده. در مدل قدیمی ارسطو و بطلمیوس، جهان یک صحنه مرتب و از پیش چیدهشده بود؛ زمین وسط، ستارهها دور، و همه چیز تقریبا ثابت. اما بعد یک اتفاق بزرگ افتاد؛ کوپرنیک جرئت کرد بگوید شاید ما مرکز نیستیم. همین یک جمله، مثل این بود که صندلی انسان را از وسط سالن بردارند و بگذارند گوشه سالن، آن هم در حالی که تازه میفهمی سالن خیلی بزرگتر از چیزی است که فکر میکردی.
بعد گالیله با تلسکوپش نشان داد آسمان آنقدرها هم کامل و بینقص نیست؛ لکههای خورشید، ناهمواریهای ماه، و قمرهای مشتری، همه خبر از جهانی واقعیتر میدادند. کپلر با سماجت و دادههای رصدی فهمید سیارهها دایرهای و رویایی دور خورشید نمیچرخند، بلکه مدارهای بیضی دارند، و طبیعت با زیبایی دقیق خودش کار میکند، نه با سلیقه ما. سپس نیوتن آمد و آن اتصال جادویی را ساخت؛ همان قانونی که سقوط یک سیب را توضیح میدهد، حرکت ماه و سیارهها را هم توضیح میدهد. اینجا بود که انسان حس کرد شاید جهان قانون دارد؛ یک نظم پنهان که میشود کشفش کرد.
اما هاوکینگ میگوید داستان اینجا تمام نمیشود. قرن بیستم آمد و نشان داد حتی تصویری که نیوتن ساخته بود هم فقط یک تقریب عالی است، نه حقیقت نهایی. انیشتین وارد شد و با نسبیت، فضا و زمان را از حالت دو چیز جدا و ثابت درآورد و به یک پارچه واحد تبدیل کرد؛ فضا-زمان. در نسبیت خاص، زمان دیگر ساعت مشترک همه نیست؛ اگر خیلی سریع حرکت کنی، زمان برای تو کندتر میگذرد. این ایده در نگاه اول عجیب است، ولی واقعیت آزمایشگاهی دارد، حتی ساعتهای اتمی هم این تفاوت را نشان میدهند.
در نسبیت عام، قضیه تکاندهندهتر میشود؛ گرانش مثل یک نیرو به سبک قدیمی نیست؛ نتیجه خم شدن فضا-زمان است. جرم و انرژی مثل یک توپ سنگین روی یک ورق لاستیکی مینشینند و آن را فرو میبرند؛ هرچه سنگینتر، خمیدگی بیشتر. اجسام دیگر هم به جای اینکه کشیده شوند، در همین هندسه خمیده مسیرشان را پیدا میکنند. با این نگاه، سیاهچالهها دیگر افسانه نیستند؛ جاهایی که خمیدگی فضا-زمان آنقدر شدید میشود که یک مرز عجیب شکل میگیرد، مرزی که اگر از آن بگذری، حتی نور هم راه برگشت ندارد. این مرز همان افق رویداد است؛ خطی نامرئی که بعد از آن، آیندهات فقط به داخل سیاهچاله ختم میشود.
در ادامه، هاوکینگ ما را با یک واقعیت بزرگ روبهرو میکند؛ جهان ساکن نیست؛ دارد بزرگتر میشود. این همان کشف هابل است؛ کهکشانها از ما دور میشوند و هرچه دورترند، سرعت دور شدنشان بیشتر است. اگر فیلم را برعکس کنیم، میرسیم به زمانی که جهان کوچکتر، داغتر و فشردهتر بودهرو این همان ایده مهبانگ است. هاوکینگ توضیح میدهد چرا این فقط یک داستان قشنگ نیست؛ شواهدی مثل تابش زمینه کیهانی (CMB) وجود دارند که مثل پژواک دوران نوزادی جهان، هنوز در همه جا پخشاند. انگار جهان یک صدای باقیمانده دارد که اگر خوب گوش بدهی، میتوانی رد آغاز را از آن بیرون بکشی.
اما همینجا یک سوال عمیقتر سر بلند میکند، اگر جهان آغاز داشته، قبل از آغاز چه بوده؟ و اصلا قبل وقتی زمان خودش تازه شروع شده، چه معنایی دارد؟ اینجاست که کتاب نشان میدهد علم فقط جواب دادن نیست؛ گاهی دقیق پرسیدن است. برای فهم آن لحظههای ابتدایی، دیگر نسبیت به تنهایی کافی نیست، چون در مقیاسهای خیلی کوچک باید قوانین کوانتومی هم وارد بازی شوند.
کوانتوم، دنیای رفتارهای غیرشهودی است؛ جایی که طبیعت به جای قطعیت، با احتمال حرف میزند. حتی خلا هم کاملا خالی نیست؛ پر از نوسانهای ریز است. هاوکینگ با زبان ساده نشان میدهد چرا آغاز جهان را باید جایی دانست که هم گرانش شدید بوده و هم اثرهای کوانتومی مهم. مشکل اینجاست؛ ما دو نظریه فوقالعاده موفق داریم؛نسبیت برای جهان بزرگها و کوانتوم برای جهان کوچکها اما هنوز نتوانستهایم آنها را کاملا در یک چارچوب واحد آشتی بدهیم. همین شکاف، یکی از هیجانانگیزترین موتورهای علم امروز است و به رویای نظریه همهچیز جان میدهد؛ نظریهای که همه نیروها و همه قوانین طبیعت را یکپارچه توضیح بدهد.
یکی از نقاط طلایی کتاب جایی است که هاوکینگ از سهم خودش در علم حرف میزند، اما بدون خودنمایی. در نگاه کلاسیک، سیاهچالهها فقط میبلعند و هیچ چیز پس نمیدهند. اما هاوکینگ نشان داد اگر کوانتوم را نزدیک افق رویداد وارد کنیم، سیاهچالهها کاملا سیاه نیستند؛ آنها ذرهذره تابش میکنند. این تابش (تابش هاوکینگ) یعنی سیاهچاله با گذر زمان انرژی از دست میدهد و حتی ممکن است در نهایت تبخیر شود. این ایده مثل این بود که بگوییم یک زندان ابدی، راه خروج بسیار بسیار آهستهای دارد.
ولی اینجا یک دردسر عمیق پدید میآید، اگر سیاهچاله تبخیر شود، اطلاعات چیزهایی که بلعیده چه میشود؟ آیا طبیعت اطلاعات را نابود میکند؟ یا اطلاعات به شکلی پنهان برمیگردد؟ این پارادوکس اطلاعات یکی از جدیترین معماهای فیزیک مدرن است و هاوکینگ با طرح آن به ما یادآوری میکند که هنوز هم مرزهای نادانستهها خیلی بزرگاند.
در فصلهای پایانی، کتاب به سرنوشت جهان نگاه میکند؛ آیا انبساط جهان تا ابد ادامه دارد؟ یا روزی متوقف میشود و جهان دوباره جمع میشود؟ پاسخ به مقدار ماده و انرژی جهان و شکل هندسه فضا-زمان بستگی دارد. هاوکینگ همچنین درباره افقهای کیهانی حرف میزند؛ این واقعیت که حتی اگر بهترین تلسکوپها را هم داشته باشیم، باز هم محدودیت داریم؛ چون نور بعضی بخشهای جهان هنوز فرصت نکرده به ما برسد. یعنی ما جهان را از پشت پنجرهای محدود میبینیم، اما با همین پنجره کوچک، توانستهایم طرح کلی داستان را حدس بزنیم و بخش بزرگی از آن را بسازیم.
جمعبندی تاریخچه زمان تلخ و شیرین است. تلخ از این جهت که جهان برای آرامش ما ساخته نشده و هیچ تعهدی ندارد با شهودهای ما سازگار باشد. شیرین از این جهت که همین موجود کوچک روی یک سیاره معمولی، توانسته از دل تاریکی آسمان، قانون بیرون بکشد. تلنگر اصلی کتاب شاید همین باشد، ما در مقیاس کیهان تقریبا هیچیم، اما ذهن ما میتواند پرسش کند، مدل بسازد، آزمون کند، اشتباه کند و دوباره بهتر بفهمد. حتی اگر روزی به نظریه همهچیز برسیم و یک چارچوب نهایی داشته باشیم، باز یک سوال مثل سایه دنبالمان میآید؛ چرا این قوانین وجود دارند؟ چرا اصلا جهانی هست که بتوان فهمیدش؟
هاوکینگ کاری میکند که وقتی کتاب تمام میشود، نگاهت به آسمان عوض شود. آدم میفهمد دانستن، فقط جمع کردن اطلاعات نیست؛ یک جور تغییر زاویه دید است. و شاید همین تغییر دید، همان سفر واقعی باشد، سفری که از یک سوال ساده شروع میشود و در نهایت به حیرت میرسد حیرتی که نه فلجکننده است و نه ناامیدکننده؛ بلکه آدم را به ادامه دادن پرسیدن دعوت میکند.