بزرگترین فریبی که مغز انسان از آغاز پیدایش تا امروز خورده، خطکشی جهان به سه بخش «گذشته»، «حال» و «آینده» است. ما خودمان را مسافرانی میبینیم که روی رودخانهای خروشان سوار بر قایق اکنون به جلو رانده میشویم؛ پشت سرمان آبی است که رفته و تبخیر شده (گذشته)، جلوی رویمان مسیری تاریک و شکلنگرفته (آینده) و تنها دارایی واقعیمان، همین برش باریک و فرار حال است.
اما اگر از دیدگاه عمیقترین قوانین فیزیک به تاروپود واقعیت نگاه کنی، این پرده برمیافتد و حقیقتی هولناک و مسحورکننده نمایان میشود: زمان اصلا جریان ندارد؛ رودخانهای در کار نیست؛ تمام تاریخ کیهان یک حجم عظیم، ساکن و ابدی از رویدادهاست.
انیشتین با نسبیت خاص، مفهومی به نام همزمانی مطلق را برای همیشه نابود کرد. اگر دو ناظر با سرعتهای متفاوتی نسبت به هم حرکت کنند، حتی بر سر اینکه دو اتفاق همزمان رخ دادهاند یا نه، توافق نخواهند داشت. اگر موجودی فضایی در کهکشانی در فاصلهی ده میلیارد سال نوری، روی صندلیاش بنشیند، اکنون او شاید مصادف با همین لحظهای باشد که تو داری این متن را میخوانی. اما اگر همان موجود بلند شود و فقط چند قدم آرام به سمت زمین راه برود، به دلیل کج شدن صفحهی همزمانی در هندسهی فضا-زمان، اکنون او صدها سال در آیندهی زمین قرار میگیرد؛ جایی که شاید نتیجهی تصمیمات نوادگان تو شکل گرفته است. و اگر برگردد و چند قدم به جهت مخالف قدم بزند، اکنون او صدها سال به گذشتهی زمین بازمیگردد؛ به دوران ناپلئون یا حتی نبردهای باستان!
این یک تردستی ریاضی نیست؛ فیزیک اثباتشده است. اگر آیندهی تو همین الان میتواند حال یک ناظر متحرک در فضا باشد، و گذشتهی تو میتواند اکنون ناظر دیگری باشد، یک نتیجهی کوبنده و گریزناپذیر بهجا میماند: گذشته نمرده است و آینده در انتظار ساختهشدن نیست؛ هر دو از پیش، با تمام جزئیات، وجود دارند.
فیزیکدانان به این تصویر میگویند «جهان قالبی» (Block Universe).
کیهان شبیه یک فیلم سینمایی روی نوار نگاتیو یا یک فایل روی حافظه است. همهی فریمها ، از لحظهی اولین جرقهی بیگبنگ، تا روزی که تو به دنیا آمدی، تا لحظهای که چشمت به این خطوط افتاده، و تا دوردستترین روزی که آخرین ستارهی عالم خاموش میشود همه و همه در یک سازهی چهاربعدی غولپیکر حک شدهاند. همهچیز یکجا، همیشه و در ابدیت ایستاده است.
دایناسورها منقرض نشدهاند که نیست و نابود شوند؛ آنها در مختصات زمانی منفی شصتوشش میلیون سال دارند در فضا-زمان نفس میکشند. تو در کودکیات نمردهای؛ آن کودک در لایهی زمانی خودش تا ابد در حال خندیدن یا بازی کردن است. و آیندهی تو، پیر شدنت و آخرین نفست، نه یک احتمال محو، بلکه یک ایستگاه قطعی و صلب است که فضا-زمان از پیش آن را در آغوش کشیده است.
پس چرا ما این یکپارچگی ابدی را حس نمیکنیم؟ چرا زمان را مثل یک پیکان یکطرفه میبینیم که فقط از گذشته به آینده میرود؟
پاسخ در یک مفهوم ظریف نهفته است: آنتروپی و توهم ترمودینامیکی.
قوانین بنیادی فیزیک (از گرانش نیوتن و نسبیت انیشتین تا معادلات شرودینگر) کاملا دوطرفهاند؛ یعنی اگر فیلم جهان را برعکس پخش کنی، هیچ قانون فیزیکی نقض نمیشود. تنها دلیلی که ما گذشته را به یاد میآوریم اما آینده را نه، این است که جهان با یک نظم حداکثری و نامتعارف (آنتروپی بسیار پایین) آغاز شد و بیوقفه به سمت آشفتگی و بینظمی میرود. حافظهی مغز تو، دود شدن یک کبریت، پیر شدن سلولها و جریان افکارت، همگی تاوان حرکت جهان از نظم به سمت بینظمی هستند. گذر زمان خاصیت خود جهان نیست؛ احساسی است که سیستمهای بیولوژیکی و آگاه، هنگام سر خوردن در شیب آنتروپی تجربه میکنند.