این مقاله پیشتر در مجله مدیریت رسانه چاپ شده که با توجه به نیازهای روز با تغییراتی بازنویسی شده است.

نظریهی سیستمها امروز به گونهای صنعت و جامعه را دستخوش رویکرد خود در تحلیل و شناخت مساله و کاهش پیچیدگیهای سامانههای طبیعی و مصنوعی کرده است که تحلیل سامانههای پیچیدهی طبیعی یا مصنوعی بدون کمک آن امکان پذیر نخواهد بود. امروزه نظریهی سیستمها از خاستگاه تئوری خود فراتر رفته و در هر زمینهای از دیرین شناسی تا علوم کامپیوتر وارد شده است. شاخهها و رویکردهای متنوعی برای این دانش که هنوز خود در بنیانهای نظریاش به ثبات نرسیده، گسترش یافته است. هرجا مسالهای برای حل کردن وجود دارد و پیچیدگیای که نیاز به تحلیل دارد این نگرش پا به میان میگذارد.
دانشمندان علوم سیستمی دست به توسعه و تدوین نظریهها، مفاهیم و رویکردهای مورد نیاز این دانش زده اند و مهندسان کامپیوتر با توسعه نرم افزارهایی که پیچیدگیهای محاسباتی را از سر راه بر می دارد میدان را برای عملی شدن نظریههای سیستمی باز کرده است. این مقاله تلاش دارد به کمک رویکرد”پویایی سیستم” یا آنگونه که امروز متداول شده “ پویاییشناسی سامانهها” با عبارت انگلیسی system dynamics راهکارهایی را برای حل مسایل مبتلابه رسانه ارایه کند. برای درک درست پویایی سیستم نیاز است مفاهیم پایهای مانند “سیستم” و “نگرش سیستمی” بررسی گردند. بدون درک درست از این مفاهیم ممکن است همان تفکر سنتی و خطی خود را با بیان سیستمی دگرگون کرده و تنها با تغییر ظاهری در ادبیات و بازآرایی همان نگرش خطی اقدام به حل مساله کنیم. به این ترتیب بجای برخورداری از مواهب نگرش سیستمی تنها با فرار رو به جلو مساله را با ادبیات جدید حل کردیم.
واژهی سیستم یک واژهی لاتین است که در یونانی به چند عضو مرتبط با یکدیگر اطلاق میشود در اصلاح به آن”ترکیب“ نیز گفته میشود.
سیستم: به مجموعهای از اجزا با ارتباطات درونی که در کنار هم برای یک هدف کار میکنند گفته میشود. زمینههایی که مقولهی سیستم را مورد بررسی و واکاوی قرار دادهاند شامل: علوم سیستم، نظریه سیستم ها، مهندسی سیستمها، سایبرنتیک، پویایی سیستمها پیچیدگی سیستمها و ترمودینامیک است. سیستم تنها به مجموعههای قابل لمس اشاره نمیکند. مجموعههای مجرد و انتزاعی مانند اقتصاد نیز در دایرهی شمول تعریف سیستم قرار میگیرند. هر سیستم به طور مشخص دارای “مرز” است. مرز، سیستم را از محیط پیرامونش جدا میکند. همچنین سیستمها دارای “جز” هستند به عبارتی عملکرد سیستم ناشی از عملکرد همان اجزا است و ارتباط میان اجزا سیستم به عنوان “فرایند” بررسی میگردد.
همهی سیستمها در این مولفهها اشتراک دارند:
ساختار: هر سیستم دارای ساختاری است که بخشها یا اجزا آن به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با یکدیگر ارتباط دارند. ساختار داخلی سیستمها معمولن در حل مسایل جذاب نیستند. چرا که برای سهولت در حل مساله زیرسیستمها را یک باکس سیاه یعنی چیزی که داخلش برای ما مهم نیست و رفتارش مهم است در نظر میگیریم. هرچند که هنگام طراحی یک سیستم ساختار و اجزا بسیار مهم هستند.
رفتار: شامل فرایندهای داخلی و انتقال خروجیها و وردیها شامل مواد، انرژی و داده هستند. رفتار یک سیستم از دید ناظر بیرونی و آنچه که یک سیستم به زیرسیستمهای همسایه تحویل میدهد یا از آنها تحویل میگیرند دلالت دارد. رفتار مهمترین بخش یک سیستم یا زیرسیستم است. در واقع زمانی که ما از یک سیستم سخن میگوییم از رفتار آن صحبت میکنیم.
اتصالات درون سیستمی: بخشها و فرایندها به صورت ساختاری یا فرایند با یکدیگر ارتباط دارند. این بخش نیز جزیی از ساختار درونی سیستم است و برای حل مساله با نگرش سیستمداینامیک مورد بررسی نیست. هرچند که باید از آن آگاه باشیم چرا که گاهی نیاز است با ایجاد تغییر در سیستمی رفتار آن را تغییر دهیم.
تجزيه: هر سیستم یا فرایند را می توان به زیرسیتمها یا فرایندهای کوچکتر تقسیم نمود. مقولهی سیستم ممکن است به مجموعهای از قوانین، ساختار نظارتی و رفتارها اشاره کند. این تعریف معمولا در خصوص سیستمهای اجتماعی پیچیده مورد استفاده قرار میگیرد.
برای ریشهیابی واژهی سیستم آنگونه که مرسوم است باید به نوشتههای «افلاطون»، «ارسطو» و «اقلیدوس» رجوع کرد. فیلسوفان پیش از دکارت هرگز از واژهی سیستم در معنای ریشهای اش، بهره نبردهاند. برای نخستین بار در قرن نوزدهم واژهی سیستم توسط یک فیزیکدان فرانسوی به نام «سعدی کارنو» برای توصیف یک مقولهی ترمودینامیکی بکار برده شد. در سال ۱۸۲۴ وی به ماشین بازگشت پذیری که یک سیال درون ماشین جابجا میشد و موضوعِ بحث و بررسی کار انجام شده روی آن سیال بود، واژهی سیستم را اطلاق کرد.
در سال ۱۸۵۰ فیزیکدان آلمانی رادولف کلاوسیس همین مفهوم را به نظریه محیط تعمیم داد و از سیستم مفهوم «بدنهی کاری» را استفاده کرد. لودوینگ وان برتالانفی در سال ۱۹۴۵در حوزهی بیولوژی اقدام به تدوین قوانین و اصول و مدلهای نظریه سیستمی کرد. این قوانین، سیستمها را فارغ از ذات اجزا آن بررسی میکردند. تحقیقات برجستهی راس اشبای و نوربرت وینیر پای ریاضیات را به این حوزه باز کرد.
اگر بسامد کار برد سه واژهی system, systematic and systemsynamic را در میان کتابهای انگلیسی زبان چاپ شده در خلال سالهای 1800 تا 2002 بررسی کنیم به سه نمودار زیر می رسیم.



همانطور که میبینید سیستمداینامیک از اواخر دههی شصت به صورت فزایندهای رشد کرده و رشد و افولهای پیدرپی داشته است. صد البته که همین رشد و افول ها نیز با نگرش سیستمی قابل توضیح است و انتظار میرود خواننده پس از خواندن این مقاله بتواند حدسی درباره فراز و فرود کاربرد این واژه در کتابها نیز بزند. دو واژهی دیگر نیز همانطور که انتظار میرود، روند رو به رشدی را داشته اند و در دههی هشتاد به اوج خود رسیدهاند.
دسته بندی سیستمها
نظریه عمومی سیستمها به بررسی و واکاوی سیستمها فارغ از نوع آنها میپردازد لیکن برای مطالعه بهتر و درک درست سیستمها معمولن این سیستمها به دستههای گوناگونی تقسیم میشوند. این تقسیم بندیها ممکن است به چالش کشیده شوند لیکن اِفرازهایی را از سیستم بدست میدهند که راهگشا خواهد بود.
1- سیستمهای فیزیکی در برابر سیستمهای انتزاعی
سیستمهای فیزیکی از اجزا قابل لمس درست شدهاند که ممکن است پویا باشند یا نباشند در برابر آن سیستمهای انتزاعی سیستمهایی هستند که مابهازای فیزیکی برای آن نمیتوان قایل شد. برای نمونه سیستم سوخت خودرو یک سیستم فیزیکی است در حالی که سیستم فکری یک سیستم انتزاعی است.
2- سیستمهای باز در برابر سیستمهای بسته
جدا از اینکه یک سیستم فیزیکی باشد یا انتزاعی مسالهی تعامل آن با محیط مسالهی مهمی است. برای نمونه هنگامی که یک سیستم آبرسانی را مثل سیستم خنککردن ماشین در نظر میگیریم از یک سیستم بسته صحبت میکنیم. درست است که سیستم تبادل گرمایی دارد لیکن در طول عملکرد نه آبی به آن اضافه میشود و نه آبی از آن کم میشود. در برابر این سیستمها، سیستمهای باز وجود دارند که با محیط خود در تبادل هستند. برای مثال سیستمهای سنتی آبیاری جوی و پشته را در نظر بگیرید در این سیستم ها که هدف آن رساندن آب به مزرعه است، تا رسیدن آب به مزرعه بخشی از آن حسب دمای هوا و تابش خورشید تبخیر خواهد شد و بخشی در زمین فرو میرود و ممکنه است هنگام بارش چیزی به این میزان آب اضافه شود.
3- سیستمهای دست ساز اطلاعاتی
سیستمهای مدیریت اطلاعات (MIS) نمونه ای از آن هستند. این سیستمها هدفشان ساماندهی اطلاعات است و در بسیاری از سازمانها به کار برده میشوند.
4- سیستمهای اطلاعاتی رسمی
5- سیستمهای اطلاعاتی غیر رسمی
6- سیستمهای اطلاعاتی کامپیوتری
7- سیستمهای بیدرنگ
نوع خاصی از سیستمها هستند که بخاطر پاسخ دهی بیدرنگشان مورد توجه هستند. هر سیستمی میتواند پس از دریافت ورودی زمانی را تاخیر کند تا پاسخ را آغاز کند. سیستمهای بلادرنگ این زمان را به صفر میرسانند و پس از دریافت هر ورودی بدون تاخیر پاسخ را میآغازند.
نگرش سیستمی نوعی از تفکر است که تصمیم گیرندگان را میآموزد جهان را از پنجرهی مدل سیستمی نگاه کنند، در هر مساله یک واقعیت بیرونی وجود دارد و به تعداد کسانی که با مساله روبرو می شوند، مدلهای ذهنیای برای درک مساله. برای دریافت بهتر مساله و تحلیل آن، مدلی طراحی میشود که مساله را به شکل یک سیسم که از زیرسیستمها و اجزا و فرایندها با مرزهای مشخص ساخته شده است نگاه کند. مدل سیستمی بازنمایی واقعیت در جهانی کوچکتر و مجازی است. این جهانِ کوچکتر رفتارهای جهان واقعی را شبیه سازی میکند. سیر در جهان مجازی آسانتر و کم هزینهتر از جهان واقعی است، در صورتی که مدل به درستی تدوین شده باشد رفتار دنیای واقعی را بازنمایی خواهد کرد و به آسانی میتوان تاثیر ورودیها و تغییر پارامترهای سیستم را بر خروجی دریافت کرد.
رویکرد سیستمی در برابر رویکرد علمی
رویکرد سیستمی یک رویکرد کل نگر است و تلاش میکند اجزا را همواره در کنار هم نگاه کند و برای درک سیستم هرگز دست به تفکیک زیرسیستمها برای مشاهدهی جداگانه و منزوی آنها نمیزند. در برابر این نگرش، رویکردی علمی وجود دارد که غالبن در مهندسی کاربرد داشته و تلاش میکند هر كل را به قطعات تشکیل دهندهی آن تقسیم کرده و پس از تحلیل هر جز اقدام به انتگرال گیری از نتایج جزیی نمایند.
تحلیل و ترکیب
رویکرد علمی شناختش از جهان را از راه تحلیل بدست میآورد و تحلیل منجر به دانش میشود. در علوم مهندسی به طور کلی تحلیل اجزا مد نظر قرار میگیرد و دانش از این راه گسترش مییابد. تحلیل در فرجام موجب افزایش کارایی خواهد شد. در اینجا کارایی به چگونه انجام دادن کار اشاره دارد. تحلیل در مهندسی کمک میکند تا کارایی سیستمها را بهبود بخشید و کار را بهتر انجام داد. در برابر این رویکرد، تفکر سیستمی «ترکیب» را پیشنهاد میکند. ترکیب نگاه کردن به اجزا در کنار همدیگر با ملاحظهی ارتباطهای درونی و بیرونی این اجزا است. ترکیب کمک میکند درک ما از سیستم افزایش یابد و کلیت سیستم به مثابه اجزای مرتبط و در ارتباط با مرز مشخص شناخته شود. ترکیب در بهبود اثربخشی کمک میکند. اثر بخشی بر چرایی انجام کار دلالت میکند و کمک میکند کار بهتر را انجام دهیم. وایتبرگ در سال ۱۹۷۵ اعلام کرد: سیستم راهی برای نگریستن به عالم هستی است.
بازخوردها در مدل سازی سیستم نقش مهمی ایفا میکنند. بازخورد برجستهترین ویژگی متمایز کنندهی تفکر سیستمی از سایر رویکردهای حل مساله بویژه رویکرد خطی است. برای نمونه دیدگاه پیشامد محور را در نظر بگیرید این دیدگاه به سادگی با در نظر گرفتن هدف و موقعیت، مساله را بررسی کرده، تصمیم گیری کرده و خروجیها را ارایه می دهد.

مشکل رویکرد بالا این است که از تاثیر نتایج خود در محیط آگاه نخواهد شد و تنها براساس شناختی که از مساله دارد تصمیم گیری کرده و خروجیهای خود را مشخص میکند. در برابر این تفکر میتوان مدلی به شکل زیر ارایه کرد که در آن تاثیر متقابل محیط بر هدف و هدف بر محیط دیده شود.
شکل بالا را میتوان توسعه داد و متغیرهای دیگری را نیز به آن افزود. تاثیرات تصمیمهای ما به زودی خودِ محیط را دستخوش تغییر خواهند کرد و در این میان دیگرانی نیز هستند که هدفها و عملکرد ایشان نیز بر محیط تاثیر خواهد داشت. تعامل متغیرهای یاد شده را به صورت شکل زیر نشان می دهد.

سیستم داینامیک
همهی سیستم هایی که تا اینجا مورد بررسی قرار گرفته اند از یک پارامتر بسیار مهم غافل مانده اند.
زمان!
جهان در گذر است و محیط پیرامون همواره در حال تغییر است. هر چند ملاصدرا پای را از تغییر در محیط و پیرامون فراتر نهاده و مسالهی حرکت پیوسته یا تغییر پیوسته در گوهر وجود را مطرح میکند. تفکر سیستم داینامیک نیز پویایی سیستمها را در نظر می گیرد و در مدل سازی جهان مجازی پارامتر زمان را دخیل میکند و تلاش میکند رفتار سیستم و خروجیهای آن را در گذر زمان مورد مطالعه قرار دهد. در این نوع مدل سازی تمامی ویژگیهای سیستمی در نظر گرفته میشود و پارامتر زمان نیز به آن اضافه میشود. پارامتر زمان تغییرات را در گسترهی زمان بررسی کرده و امکان خروجیها و تاثیراتشان را در گسترهی زمان بررسی میکند. یک تیغ هر دقیقه k متر چرم را میبُرد. این تیغ در ده ساعت متوالی به اندازهی ده برابر ساعت اول چرم نمیبرد. چراکه لبهی تیغ بر اثر کار مداوم دچار فرسودگی میشود و کارایی آن کاهش مییابد این مثالی ساده از دخیل کردن پارامتر زمان در یک مساله است. بدون دخالت زمان میزان برش در یک دقیقه را ضرب در شصت کرده و یا ضرب در ششصد میکنیم تا به عددی که در ده ساعت چرم بریده میشود برسیم.
جایگاه تفکر سیستم داینامیک
اگر حوزههای فعال در حل مساله را به دو دستهی تفکر سخت و تفکر نرم تقسیم کنیم سیستم داینامیک به پارادایم تفکر نرم که بیشتر بر درک از مساله و یادگیری اشاره دارد، متمایل است هرچند این تفکر هرگاه که فضای مساله اجازه دهد به آسانی وارد مسالهی بهینه سازی نیز میشود و در جزیی ترین موارد به ارایهی رهنمود میپردازد.

مساله بهینه سازی
تفکر سیستم داینامیک تلاش ندارد سیستم را بهینه کند بلکه تلاش دارد شناخت بهتری از سیستم و متغیرهای آن بدهد. بنابر این تفکر سیستم داینامیک جهان را همانگونه که هست می پذیرد درست برخلاف تلاش مهندسان در طراحی جهانی که باید باشد.
حل مساله
در تفکر سیستم داینامیک برای حل مساله ابزار و فرایند زیر پیشنهاد میشود

مراحل یاد شده به طور کلی ایجاب میکنند تا نخست فضای مساله را مورد بررسی قرار دهیم و متغیرهای مهم و غیر مهم را تعیین کرده و پس از آن اقدام به مشخص کردند زیرسیستمهای و رسم نمودار عِلّی نماییم. پس از مشخص شدن زیرسیستمها و نمودار عِلّی سیستم میتوان مدل آن را بر اساس نمودار جریان و به زبان نمادهای متغیرهای سطح، جریان و حلقه بیان کرد. تا این مرحله از کار به صورت مفهومی به تبیین و بررسی مساله پرداخته شده است. پس از آنکه مساله به صورت مفهومی پیاده سازی شد نوبت به فرموله کردن روابط می رسد. ریاضی به عنوان عالیترین روش بیان واقعیت در جهان پیرامون در تفکر سیستم داینامیک نیز نقش کلیدی ایفا می کند. پس از پیاده سازی مفهومی مساله نوبت به تعیین فرمولهای ریاضی برای اندازه گیری و کمی کردن مفاهیم بیان شده می رسد. پس از بیان ریاضی مساله دیگر وارد فضای کمی شدهایم که تا پایان نیز همین فضا حفظ خواهد شد.
نرم افزارها به کمک شبیه سازی آمده و مدل ما را بر اساس فرمولهای ریاضی که در طراحی بدست آورده ایم اجرا میکنند. اجرای برنامه شبیهسازی شده در گسترهی زمان موجب میشود نمودارهای خروجی حاصل شده از وضعیت متغیرها در گسترهی زمان شاخصی باشند تا بتوان به کمک نمودارهای خروجی که وضعیت متغیرها در گسترهی زمان را نشان می دهند مدل را اعتبار سنجی کرد. اعتبار سنجی در مهندسی یکی از مهمترین بخشهای مدل سازی است که درستی عملکرد مدل را اثبات می کند. برای اینکار روشهای گوناگونی وجود دارند که برخی از آنها خروجی را با دادههای تاریخی مقایسه میکنند و برخی دست به تفسیر نمودار و براساس وضعیت واقعی می زنند. در تفکر سیستمی عمومن خروجی سیستم با دادههای تاریخی و رفتار مدل مجازی با سیستم واقعی اعتبار سنجی میکنند.

نمودار قیمت سکه در یک هفته نمونهای نمایش مقادیر یک متغیر همراه با زمان است.
رفتار
هر سیستم بر اساس ورودی هایی که به آن داده میشود خروجی یا رفتاری را از خود نشان می دهد. رفتار همهی سیستمها را می توان با شش تیپ رفتار کلی سنجید. این شش رفتار عبارتند از
1- نمایی
2- هدفجو
3- نوسانی
4- S-شکل
5- همراه با او رشوت
6- اورشوت و انقباض
نمایی
این رفتار معمولن در پدیدهای طبیعی مشاهده میشود. برای نمونه اگر رشد جمعیت، بازدارندهای نداشته باشد به صورت نمایی رشد خواهد کرد. خروجی سیستمها با تقریب خوبی، گاه رفتار نمایی از خود بروز می دهند که از راه مقایسهی آن با نمودار ایده آل میتوان رفتار را شناسایی کرد.

هدفجو
برخی از سیستمها با رفتارشان به دنبال نیل به هدفی هستند که پس از رسیدن به آن، دیگر تمایلی برای ادامهی بروز رفتار در سیستم مشاهده نمی شود مثال رسانهای آن را میتوان در فعالیتهای انتخاباتی دید. رسانهها و ستادهای انتخاباتی تا بیست و چهار ساعت پیش از انتخابات با تمام توان تولید خبر میکنند و مصاحبهها و اخبار را منعکس میکنند اما همین ستادها و رسانههای ستادی هنگامی که به هدف زمانی خود دست یافتند کار را متوقف میکنند. البته این توقف نیز دفعتن رخ نمیدهد بلکه این ستادها مرتب بازخوردها را دریافت میکنند و هرچه عمر آنها بیشتر میگذرد بیشتر متوجه میشوند که به اهداف نزدیک شدهاند یا نه. از این رو رفته رفته که به هدفشان نزدیک میشوند از شدت فعالیت خود میکاهند و رفتار سیستم انتزاعی دستگاه تبلیغاتی یک نمودار هدفجو را مانند شکل زیر ایجاد میکند.
نمونهی دیگر آن را میتوان روزنامههای خاص منظوره مانند «روزنامهی ایران سپید» نام برد. هدف این روزنامه نفوذ در میان مخاطب نابینا است که جمعیت آن مشخص است پس از کسب سهم مشخصی از بازار مخاطبان هدف فعالیتهای توسعهای کم شده و مجانب به یک عددی توقف میکند.

نوسانی
نوسان ویژگی بسیاری از سیستمها در حوزهی اقتصاد هستند. می توان ریشهی نوسان در سیستم را تاخیر دانست. تاخیرها موجب می شوند یک پارامتر که باید همزمان با یک پارمتر دیگر باید تغییر کند، با قدری تاخیر این تغییر را درک کند و با کمی تاخیر نیز پاسخ را ارایه کند. از این رو سیستم در خروجی خود دچار نوسان میشود. در حوزهی اقتصاد تاثیر متقابل تقاضا و عرضه، همواره نوسان قیمت در بازار را شكل خواهند داد. کارخانه بدون در نظر گرفتن حجم تقاضا اقدام به عرضه میکند که موجب کاهش قیمت خواهد شد، پاسخ کارخانه به کاهش قیمت کاهش تولید خواهد بود که بازار با تاخیر این کاهش را درک کرده و با گران کردن قیمت کالای کمیاب شده به آن پاسخ میدهد. این تاخیرها موجب نوسان قیمت در بازار خواهند شد. مثال رسانهای این نوسان که در دوران همه گیری کرونا آن را به فور دیدیم عقب بودن رسانههای رسمی در ارایه اطلاعات به مخاطبان در خصوص تغییرات سریع در دستور العملها و پیکها است. هرچند رسانههای رسمی در این ملاحظات بسیاری غیر از خبر دهی دارند لیکن بدون در نظر گرفتن آن ملاحظات مشاهده میشود هنگامی که سازمان جهانی بهداشت رویکرد وسواسی خود از انتقال کرونا بواسطهی سطوح را به انتقال بواسطه اختلاط انسانی تغییر داد رسانهی رسمی هنوز تا مدتها تاکید بری شستشوی متناوب داشت و با تاخیر وارد پیامهای بهداشتی درخصوص اجتناب از اختلاط انسانی و رعایت فاصله فیزیکی شد.
رفتارهای نوسانی در پوشش اخبار داغ نیز دیده میشود هنگامی که در یک منطقه زمین لرزهای رخ میدهد دوربین رسانه به سمت آن منطقه میگردد و هنگامی که از فاجعه فاصله میگیریم رفتار هدفجو باعث میشود حجم اخبار پوشش داده شده پایین بیاید و پس از مدتی هنگامی که مردم بحران زده همچنان دچار بحران هستند رسانهها به سمت آنها هجوم میآورند و پس از مدتی که بحرانهای تکراری را گزارش کردند حجم اخبار خود را کاهش میدهند. بار دیگر که حزب دور از قدرت میخواد برای انتخابات آماده شود دوباره کاستیهای دولت در رسیدگی به مردم را به نمایش میگذارد به این ترتیب یک رفتار نوسانی در رفتار رسانه نسبت به پوشش خبری شکل میگیرد. این نوسانها میتوانند بسیار عمیق باشند یا کم عمق به هر روی درک درستی از سیستم ایجاد میکنند.

رفتار sشکل
S-شکل همانگونه که در شکل نیز دیده میشود شبیه به حرف s در زبان انگلیسی است. این رفتار از یک مقدار که معمولن غیر صفر نیز هستند شروع شده و با یک رشد که دارای نقطهی عطف نیز هست، به سقف یا اندازهی اشباع خود میرسید. تفاوت این رفتار با رفتار هدفجو این است که رسیدن به مقدار هدف در رفتار هدف جو ملاک ما برای دست برداشتن از ادامه ی روند است لیکن در نمودار s-شکل رسیدن به اشباع محیطی سیستم را از ادامهی روند باز نمیدارند. بلکه تنها علامت مشتق منحنی عوض میشود و این به معنی تغییر آهنگ رشد است نه متوقف شدن رشد.
بیشتر پدیده های طبیعی که دربارهی رشد نظر میدهند اینگونه رفتاری را مشاهده کردهاند. از رشد جمعیت خرگوشها گرفته تا رشد خِرد در کودکان از چنین رفتاری برخوردار است.
یک مثال خوب از رفتار Sشکل رفتار رشد جمعیت خرگوشها است. در نمودار زیر همانطور که مشاهده میکنید جمعیت به صورت نمایی رشد میکند تا فراوانی تعداد آنها به حدی برسد که بیماریهای عفونی ناشی از تقریب حیوانات آهنگ رشد را تغییر دهد و حتا منفی کند.

به نقطه ورود عفونت دقت کنید و ببینید چطور این نقطه تغییر شیب در نمودار ایجاد میکند. یکی از مسایلی که جامعه امروز ایران با آن رو برو است مساله سن جمعیت است. این مساله در تمام دنیا وجود دارد لیکن کشورهای درحال توسعه به جمعیت جوان بیشتری نیاز دارند. یکی از پارامترهایی که برای آینده اقتصاد جهان بررسی میکنند این است که کدام کشور در سی سال آینده جوانان بیشتری دارد. نگرش خطی سیاستمداران را بر آن میدارد تا وسایل پیشگیری را جمع آوری یا به شدت گران کنند. اطلاع رسانی را محدود کنند تا مردم زیر بار فرزند آوری خرد شوند. در قبال این نگرش که میتواند انفجار موالید یا BABY BOOMER ایجاد کند که خود آن مانند دهه شصت و هفتاد باری بر دوش جامعه باشد میتواند با نگرشی سیستمی و توجه به رفتارهای جمعیت به گونهای تنظیم شود تا هرم جمعیتی-سنی به نحو مناسبی توسعه یابد.
هرچند بیربط لیکن درپاسخ به کسانی که آینده جهان را در اختیار هند و چین بخاطر جمعیت جوانشان میدانند باید بگویم اگر نتوانیم از نیروی انسانی برای تولید بهره ببریم این نیروی انسانی تنها بار اضافی بر گردن جامعه خواهد شد.
نمودار S-شکل همراه با اورشوت
این رفتار نیز درست مانند همان رفتار Sشکل است لیکن کمی واقع بینانهتر با مسالهی نوسان در هنگام اشباع متغیر برخورد میکند.
یک مثال خوب از رفتار همراه با اورشوت که میتوان آن را نمودار sشکل برافزوده نیز نامید، سیستم ترمز ABS است. در سیستم ترمز معمولی با فشردن پدال به صورت خطی نیروی وارد شده به دیسکها به صورت نمایی افزایش مییابد و پس از رسیدن به یک آستانهی مشخصی نیرو ثابت شده و چرخها قفل میشوند از اینجا به بعد کنترل خودرو در دست نیروی اینرسی قرار میگیرد. یک تفکر سیستمی خوب برای اینکه کنترل سرعت را از دست اینرسی به چرخها بازگرداند برای لحظاتی نیروی وارده به دیسک را از آستانه قفل شدن پایین میآورد و اجازه میدهد چرخ اندکی بچرخد و نیرو را صرف پیش راندن بکند و دوباره چرخ را قفل میکند. این رفتار مانند رفتار نمودار s در پایان آستانه است و به صورت متناوب و نوسانی نیروی دیسک را افزایش و کاهش میدهد.

S-شکل اورشوت و فروپاشی
این رفتار همانگونه که در شکل نیز دیده میشود، مانند رفتار اورشوت افزایشی است لیکن ناگهان دستخوش تغییر شده و به شدت کاهش می یابد. سیستم هایی که چنین رفتاری را از خود بروز می دهند عمدتن سیستم هایی هستند که سطح منابع به عنوان یک پارامتر در سیستم با محدودیت هایی روبرو است که در طول حیات سیستم مشاهده خواهد شد.
شهرهایی که برپایه کشف معدن مانند طلا در امریکا توسعه پیدا میکنند چنین رشدی را تجربه میکنند جستجوگران نخست به شهر هجوم میآورند و شهر به صورت نمایی توسعه مییابد. با کاهش زمینهای بکر و کاهش فرصتها شیب رشد تغییر میکند لیکن هنوز رشد سرمایهگذازی در معادن کشف شده موجب توسعه شهر با شیبی تغییر یافته میشود. به زودی معادن به روزهای پایانی رگههای آسان و دردسترس خود میرسند و بخش برافزوده یا اورشوت در توسعه شهر با کاهش سرمایهگذاران و جستجوگران آغاز میشود. ممکنه است نوسانی هم در کار باشد و امیدی به کشف معادن تازه چند اس کوچک هم ایجاد کند لیکن در کل با پایان یافتن امیدها و خالی ماندن دست جستجوگران شهر به شهر ارواح تبدیل میشود درست مانند Goldfield در آریزونا.
اقبال رسانهها به رسواییها از همین رفتار پیروی میکند. برای نمونه هنگامی که یک رسوایی جنسی در مورد یک شخص معروف برملا میشود رسانهها اخبار آن را در یک نمودار sشکل پوشش میدهند. با ارایهی دفاعیات شخص مشهور و ورود دستگاههای رسمی به این موضوع، رشد با تغییر علامت در شیب منحنی ادامه مییابد و پس از مدتی موضوع موکول به ارایه نتایج رسمی یا آزمایشها یا رای دادگاه میشود و نمودار در بخش برافزوده قرار میگیرد. حسب پیدا شدن شواهد جدید یا ورود افراد دیگر به موضوع ممکن است نمودار برافزوده یا اورشوت ادامه یابد تا سرانجام با ارایه رای رسمی یا گذر زمان نمودار برای همیشه فرو میپاشد.

مدل سازی
برای حل مساله به روش سیستم داینامیک نیاز دارید مدلی از جهان واقعی با کمک عناصر سیستم شامل جریان و استوک بسازید. جهان پیرامون چیزی نیست جز سیستمهای درحال تعامل و این سیستمها چیزی نیستند جز متغیرها یا همان استوکهایی که جریانهایی میان آنها برقرار است.

یک جریان به یک متغیر یا استوک وارد میشود و مقدار آن را تغییر میدهد. خود این متغیر یا استوک نیز میتواند جریانی را به متغیری دیگر بفرستد. سریالی از این جریانها و تغییرات سیستم را میساند و متغیری که با محیط بیرونی تعامل دارد رفتار یا نمودار خروجی را میسازد.
هرچه متغیرها و جریان ها با معادلات دقیقتری تعیین شوند خروجی مدل توصیفی دقیقتر از جهان مدل سازی شده را میدهد. اما باید توجه داشت که در جهان واقعی رسیدن به معادلات دقیق کاری بسیار دشوار است. در مهندسی برای آنکه بتوانیم جهان را به بیان ریاضی درآوریم به ناچار مجبور هستیم از برخی جزییات صرف نظر کنیم. آنچه در فیزیک دبیرستان برای حل مسایل مکانیک انجام میدهیم ممکن نیست جز با صرف نظر از نیروی مقاومت هوا، نیروی اصطکاک و بسیاری نیروهای دیگر. هرگاه نیاز باشد میتوان از مواردی که احصا آن سخت است صرف نظر کرد و هرگاه نیاز شد میتوان به آن معادلات ساده شده با افزودن پارامترهای حدف شده، دقیقتر کرد.
جستار حاضر به دنبال آموزش نظریه سیستمها و روشهای مدل سازی نیست بلکه تلاش دارد نشان دهد چگونه میتوان از نظریه سیستمها برای حل مساله استفاده کرد. نیاز به تحلیلهای پیچیده و بیان معادلات ریاضی برای هر متغیر درست همان چیزی است که مردم از آن می ترسند و تلاش میکنند برای حل مساله به دنبال آن نروند. نگارنده بر این گمان است که با صرف نظر از برخی جزییات میتوان از روش سیستم داینامیک برای حل مسایلی که معادلات دقیقی از جریانهای آن را نداریم نیز اقدام کنیم. درست است که هرچه نمودارهای خروجی رفتار دقیقتری از سیستم را توصیف کنند میتوانیم سیستم بهتری طراحی کنیم.
در دنباله مقاله خواهید خواند: