علیه باور عمومی سخن گفتن قدری اغراق و شیطنت زبانی میخواهد. این روزها، همچنان، مثل روزهای قبل، باور عمومی و مُد زمانه این است که سواد و مدرک، جایِ اندیشیدن و درک را میگیرد. چنین نیست؟
«روانشناس» کسی نیست که نظریات را از بَر کرده و «فیلسوف» کسی که «کتابهای فلسفه» را روزنامهوار یا رمانوار خوانده است. ای بسا «دکتر» که در مهد کودک ذهنش یک کودک کنجکاو و یک لذت کشف پیدا نمیشود! مدرک جای درک، و سواد جای اندیشیدن را نمیگیرد.
شاید بهتر است بگویم: «سواد، بدون اندیشیدن شکل نمیگیرد». «اطلاعات» میتواند در انبار ذهن ذخیره شود. «ذهنِ انباری» میتواند منبع احتکار اطلاعات باشد. «ذهنِ انباری» مانندِ ورزشکاری است که مواد نیروزا میخورد اما هیچ تحرکُی ندارد. تَحرُّک، اندیشیدن است و اندیشیدن واژهای کلی برای همۀ فعالیتهایی است که ذهن به صورت ارادی و با تامل انجام میدهد. تحلیل(/واکاوی) با همه اقسام آن -تحلیل از طریق مقایسه، تحلیل از طریق بررسی پیشینه موضوع، تحلیل از طریق بررسی موردی و غیره- از مهمترین فعالیتهای ذهن است. بدون تحلیل به «ذهنِ انباری» صفت تنبلی (خوردن و خوابیدن) نیز اضافه میشود.
فریب آدمهای پُر اطلاعات را نخورید؛ وقتی همین آدمها، در موقعیتهایی چالشی در ارائه تحلیل، ارائه راهِ حل و توجه به جنبههای دیگر ناتوانند. «فریب» این است که در اثر خوشنامی و بزرگنامی این افراد، «تعریف سواد» در ذهن شما، به از بَر بودن نام چند نویسنده، سخن گفتن با لحن کتابها، Shift و Alt گرفتن در لابهلای حرفها، از بَر خواندن جملههای بزرگان، پرداختن به جنبههای زبانی و نوشتاری متون به جای مضمون آنها تقلیل مییابد. با همان جدیتی که «تن آدمی شریف است به جان آدمیت»، این بدلکاری و بزککاریها کسی را اهل نظر و اندیشه نمیکند.
علم پیچیده به تحلیل بیپایان است. انباردار اطلاعات در دریافت سرشت پیچیده و طوفانی علم، ناتوان است. اطلاعات ارزشمند است اما هر کالای ارزشمندی به ثروت و سرمایه تبدیل نمیشود. تنها اهل اندیشه اند که میتوانند با جعبه مدادرنگی شش-رنگِ خود، نقاشیِ زیبایی بکشند. جعبۀ مداد رنگیِ هفتاد-رنک، کسی را نقاشتر نمیکند.
چه کنیم؟ قدری کار و بارمان را جدیتر بگیریم و به سطح حرفهای آن نزدیک شویم. اصل را بر این بگذاریم که غالبا در پیرامون ما تنها نسخههای تقلّبیِ دانش وجود دارند. به سراغ ریشهها برویم و تنها منبع دانش خود را، نسخههای شفاهی قرار ندهیم. ما باید علم را به همان روشی که دانشمندان میآموزند، بیاموزیم. غرق شویم. کتابها را پیش از خواندن، بررسی، و با خواندن، حلاجی و پس از خواندن، برای خود بازسازی کنیم. دانش را آنِ خود کنیم.
نگویید: «ای بابا! چه کسی کتاب میخواند». بهتر که نمیخواند! خدمتِ کتابنخوانهای بیادعا -که بر عقل نیمبندِ اجتماعی خود متکیاند- به علم، بیش از «دانشگران[1]نافرهیختهای» است که جَهد بلیغ میکنند تا محصولات قاچاق را از گمرکِ «فرزانگی و دانش» رَد کنند. بدخاصیت، به دردنخور تر از بیخاصیت است. دانشگران نافرهیخته، اخلالگران نظام سواد اند. آنها را به متن اندیشیدن خود راه ندهید؛ به حاشیه برانید.
[1] دانشگر کسی است که شغل او در پیرامون دانش است. مثلا استاد دانشگاه است. هر دانشگر لزوما دانشمند نیست.