ما ایرانی ها در سال های اخیر کم بحران نداشته ایم، از بی ارزش شدن بسیار سریع دارایی هایمان در سال های اخیر، تا سایه جنگ و تحریم و سقوط هواپیما و ساقط شدن هواپیما و سیل و زلزله و اعتراض و اعتصاب و بانک هایی که پول مردم را ... الی آخر. اما کرونا در این میان، یک بحران خاص و عجیب است. به نظر من، با اختلاف خاصترین، عجیبترین و حتی خطرناکترین آنها.

شاید این گزاره بالا، برای بسیاری از افراد بدیهی و برای برخی دیگر به سادگی قابل پذیرش باشد. اما این روزها با افراد زیادی مواجه می شوم (البته که مواجهه من با آدم ها این روزها بیشتر مواجهه مجازی است تا حقیقی) که حداقل در مقام عمل اصلا متوجه شرایط خاص این بحران نیستند. بنابراین تصمیم گرفتم حاصل تاملات این چند روزه قرنطینه را با هر کسی در هر جای دنیا که علاقمند به خواندن آن است به اشتراک بگذارم.
توضیح ضروری: اگر این روزها خیلی استرس دارید، شب و روز به ویروس کرونا و ابتلای خود و اطرافیانتان به آن فکر می کنید و پیش از این هم توصیه های عمومی در این زمینه (مخصوصا قرنطینه خانگی واقعی، نه «حالا این یه دفه رو طوری نیست»، «من از خودم مطمئنم»، «خونه فلانی اینا که دیگه اشکال نداره» و بهانه هایی از این دست) را رعایت می کنید، پیشنهاد می کنم خواندن این متن را رها کنید و یادداشتی که ظرف یکی دو روز آینده منتشر می کنم را حتما مطالعه کنید. در غیر این صورت حتما، حتما و حتما تا انتهای این متن را بخوانید.
1- درک ما از بحران چیزی شبیه به زلزله یا سقوط هواپیماست. ناگهان اتفاق می افتد، می کشد، مجروح می کند، خانه خراب می کند، و بعد از چند روز از سر خط خبرها کنار می رود. ما در مقابل بحران هایی مثل کاهش ارزش پول ملی که زمان بسیار زیادی است ما را درگیر خود کرده، ترجیح می دهیم به زندگی عادی خود ادامه دهیم و جز زمان هایی که با جهش های ناگهانی قیمت ها مواجه می شویم، چندان به این نوع بحران ها توجه نمی کنیم. اما در مورد ویروس کرونا که یک ماهی است کشور ما را درگیر خود کرده، و با خوشبینانه ترین سناریوها هم یکی دو ماه دیگر مهمان ما خواهد بود، ادامه دادن به زندگی عادی، خطرناکترین کار ممکن است. خودکشی است؛ نه، بهتر است بگویم قتل عام است.
2- مسئولین و رسانه های رسمی سعی می کنند ما را خیلی نگران نکنند. اینجا سوئیس و فنلاند نیست که کمی بحران نمک زندگی ها باشد. در همین چند ماه اخیر شاهد اعتراضات فراوانی در سراسر کشور بوده ایم و اکنون هم امکان هر گونه واکنشی از سوی بخشی از جامعه در صورت افزایش محدودیت ها وجود دارد. پس طبیعی است که مسئولین اصرار کنند که همه چیز تحت کنترل است و نگران نباشید. اما شما نگران باشید؛ خیلی هم نگران باشید.
3- چرا باید نگران باشیم؟ برخلاف آنچه که در روزهای اول به ما گفتند کرونا بیش از دو درصد می کشد. از همه سنین هم می کشد. حتی اگر نکشد هم بسیار سخت تر از خیلی از بیماری هایی است که عموم ما در طول زندگی تجربه کرده ایم. ولی از آن وحشتناکتر، وحشتی است که از اسم کرونا وجود دارد. فقط یک لحظه تصور کنید اگر یکی از اعضای خانواده شما به ویروس کرونا مبتلا شود، درگیر چه مشکلاتی می شوید: رنج بیماری و خطر مرگ، به کنار؛ ترس از افشای این مساله و برخورد اطرافیان و همسایه ها و سوپری و میوه فروشی محل، استرس همه اطرافیان از مبتلا شدن، رنج پرستاری از یک بیمار کرونایی با رعایت اصول بهداشتی، و یکی از سختترین این تجربه ها وادار کردن کودکان به رعایت اصول سختگیرانه بهداشتی برای جلوگیری از سرایت بیماری به آنها.
4- چرا باید نگران باشیم؟ برای فرار از سیل، زلزله، جنگ، تورم و خیلی از بحران هایی که می شناسیم راه هایی وجود دارد: یکی از بهترین آنها تغییر جغرافیا. اما کرونا زلزله ای است که همه استان های ایران را لرزانده است. نه تنها ایران، که تقریبا تمام کشورهایی که نام آنها را شنیده اید درگیر ویروس کرونا هستند. اگر همچنان به فکر تغییر جغرافیا هستید، این کشورها تا زمان نگارش این یادداشت موردی از ویروس کرونا را گزارش نکرده اند: جمهوری پالائو، تونگو، جزایر سلیمان، جزایر مارشال، فیجی، باربادوس، سوریه، بوتسوانا و چند کشور دیگر که راستش نتوانستم اسمشان را بخوانم. البته خبر بد این است که این کشورها هم ورود و خروج از ایران و خیلی کشورهای دیگر را ممنوع کرده اند.
5- درک ما از سیل، حتی اگر با آن مواجه نشده باشیم، از تصاویر و صدای غرش آب، فروریختن دیوارها، زیر آب رفتن شهر، مردمی که با قایق در خیابان ها تردد می کنند و ... است. در این میان آمار کشته ها، مجروحین و مفقودین تنها یکی از چیزهایی هستند که می توانند میزان مهیب بودن این فاجعه را برای ما روشن کنند. همین چیزها در مورد زلزله و سقوط هواپیما و ... هم صادق است. اما در مورد کرونا، منهای تصاویری از پزشکان و پرستارانی که در حال تلاش برای بهبود بیماران کرونایی با لباس های خاصشان هستند، کرونا تقریبا نمود بصری خاصی ندارد. آن چیزی که درک ما از کرونا را تشکیل می دهد، بیش از هر چیز دیگری، آمار و اطلاعات اعلام شده توسط برخی نهادهای رسمی و غیر رسمی است؛ تعداد فوتی ها، تعداد مبتلایان، درصد فوتی ها به مبتلایان، احتمال آلودگی فلان مکان، سن مبتلایان و ... . اما در مواجهه با این آمار و اطلاعات باید بسیار محتاط بود. کرونا، ویروسی جدید که شناخت دانشمندان از آن بسیار محدود است. نتیجه تحقیقات و مدل سازی هایی هم که در مورد کرونا منتشر می شود، برای قابل اعتنا و اتکا شدن به زمان بسیار زیادی نیاز دارد. به احتمال بسیار زیاد، در ماه ها و سال های آینده، چیزهایی از ویروس کرونا خواهید شنید که با دانسته های امروزتان متفاوت خواهد بود. پس بسیار مواظب باشید. نه تنها شما، که حتی دانشمندان هم نمی توانند رفتار این ویروس در روزهای پیش رو را دقیقا پیش بینی کنند.
6- اگر نکات بهداشتی را برای مقابله با کرونا رعایت نمی کنید بیشتر از این هم نگران باشید. با تغییر فصل از زمستان به بهار بسیاری از افراد دچار سرماخوردگی یا حساسیت فصلی می شوند که علائم آن شبیه به کروناست. در این صورت اگر اهل رعایت اصول مقابله با کرونا (از جمله قرنطینه خانگی واقعی) باشید، می توانید با خیال راحت درمان های مربوط به سرماخوردگی یا حساسیت فصلی را در پیش بگیرید. اما اگر بارها و بارها قرنطینه را شکسته اید یا از ابتدا به آن اعتقادی نداشته اید، بلافاصله استرس ابتلا به کرونا شما و اطرافیانتان را فرا می گیرد و از آنجا که معمولا آدم های اهل تفریط، اهل افراط هم هستند، احتمالا خیلی سریع به فکر آزمایش دادن برای کرونا می افتید. مراجعه به مراکز درمانی که این روزها آلوده ترین مکان ها از نظر ویروس کرونا هستند هم مصادف است با بالارفتن بسیار زیاد شانس ابتلا به کرونا. حتی یک حالت بدتر این است بفهمید یکی از کسانی که در دو هفته اخیر با او در ارتباط بوده اید، کرونا گرفته یا حتی مشکوک به کروناست. در این صورت دو هفته باید با استرس ابتلا به کرونا دست و پنجه نرم کنید. استرس هم که مساوی است با اخلال در عملکرد سیستم ایمنی بدن و الی آخر.
7- توصیه های بهداشتی و قرنطینه خانگی را به درستی رعایت نکردید، به دیدار اقوام رفتید، مسافرت رفتید و باز هم به کرونا مبتلا نشدید. احتمالا خود را پیروز واقعی می دانید و به کسانی که شما را به قرنطینه خانگی توصیه کرده اند فخر می فروشید که «دیدید هیچی نشد؟!». خبر بد برای شما این است که شما با این کار خود به طولانی شدن ماندگاری کرونا در ایران کمک کرده اید و علاوه بر اینکه ضربه جبران ناپذیری به کسب و کار و درآمد خود و اطرافیانتان زده اید، احتمال ابتلای خود به کرونا در ماه های پیش رو را به شدت افزایش داده اید. حتما می پرسید چطوری؟ در این روزها که بسیاری از افراد بین دوراهی ماندن در خانه، یا رفتن به مسافرت و دید و بازدید عید مردد هستند، مهمترین عاملی که آنها را به انتخاب یکی از گزینه ها سوق می دهد رفتار سایر مردم، مخصوصا اطرافیان آنهاست و شما با جدی نگرفتن قرنطینه، آن ها را هم به این کار تشویق کرده اید. مطمئنا در میان آنها افرادی هستند که به صورت پنهان یا آشکار به کرونا مبتلا می شوند و احتمالا در روزها و هفته های پیش رو آن را به شما انتقال خواهند داد.
8- خود را گول نزنید. شما که نمی توانید در مقابل وسوسه مسافرت نوروزی خود را کنترل کنید، قرار نیست در ایام مسافرت هم صرفا در یک خانه بمانید و آنجا خود را قرنطینه کنید. از این مهمتر، اگر خانه ای اختصاصا متعلق به خود در شهر مقصد ندارید، هیچ تضمینی برای پاک بودن آن خانه از نظر ویروس کرونا هم وجود ندارد. می دانید که ویروس کرونا، ماندگاری بسیار طولانی در محیط دارد.
9- گردش مالی لیگ برتر انگلستان در یک سال با تبدیل پوند به نرخ روز، چیزی نزدیک به 14 هزار میلیارد تومان است. گردش مالی لیگ قهرمان اروپا حدود 10 هزار میلیارد تومان. گردش مالی لیگ های اسپانیا، آلمان، ایتالیا، فرانسه و تقریبا همه لیگ های معتبر و غیرمعتبر فوتبال دنیا را هم خودتان نگاه کنید. واکنش آنها در برابر کرونا چه بود؟ همگی تعطیل شدند. المپیک توکیو که بزرگترین رویداد ورزشی کل تاریخ است، در معرض تعطیلی است. مهمترین دانشگاه های دنیا، بزرگترین، گرانترین و پرهزینه ترین شرکت های دنیا فعالیت های خود را به حداقل یا تعطیلی کامل رسانده اند. بزرگترین بورس های دنیا با ریزش عظیمی مواجه شدند. قیمت نفت به کمترین میزان خود در 20 سال گذشته رسیده و طبق پیش بینی ها از این هم پایینتر خواهد رفت. بیت کوین که بسیاری آن را آینده پولی دنیا می دانند، تنها در یک روز 45 درصد ارزش خود را از دست داد؛ و هزاران اتفاق دیگر در همین ابعاد یا مهمتر. تازه همه این ها در شرایطی است که تعداد مبتلایان در اکثر کشورهایی که نام بردم بسیار کمتر از ایران است و همچنین سیستم بهداشت و درمان در این کشورها، برای سال ها تحت تحریم های آمریکا نبوده است. هنوز هم فکر می کنید دید و بازدید عید و مسافرت نوروزی شما، نباید تعطیل شود؟
با جمع بندی همه نکاتی که در بالا گفتم، به نظرم در سی سال زندگی ام، تا به حال هیچ گاه بحرانی با این ابعاد را در کشورمان نداشته ایم. حتی بحرانی با نصف یا ثلث یا ربع ابعاد احتمالی این بحران. با جمیع این شرایط، اگر با خواندن این موارد هنوز حسابی نگران نشده اید، بهتر است دوباره به ابتدا برگردید و متن را با دقت بیشتر بخوانید و به هر کدام از موارد کمی بیشتر فکر کنید. موارد بسیار زیاد دیگری هم هستند که در گزارش های دیگر می توانید بخوانید و حسابی نگران شوید. حالا اگر واقعا نگران شده اید، وقت آن است که یادداشت دیگری که ظرف یکی دو روز آینده منتشر می کنم را بخوانید.