
هیئت ساحت و عاشورا ساعت بیگانهایست برای چون مایی. تجربۀ حالتی است که نه زیر دستار عِلم منزل میکند و نه روی دست قدرت قرار میگیرد. لذا دو طایفۀ عالمان و حاکمان در مجلس عزا همواره گرفتار قبض روح و تشویش خاطرند. این قبض و تشویش را مائیم که جرئت نداریم به زبان بیاوریم وگرنه تاریخ ماتم همچون تاریخ طرب پر میشد از سرزنشهای رندانهای که متوجه آیت آموزان دفتر عقل بود:
عقل میخواست کزان شعله چراغ افروزد / برق غیرت بدرخشید و جهان بر هم زد
گمانم برق غیرت این وعده، از اورشلیم برخواسته است و وسوسۀ عقل سرکوب میکند. طول میکشد تا گرد و خاک جنگ فروبنشیند اما، غلط نکنم وقتی افق روشن شود خود را در کوره راه تازهای خواهیم یافت. شر یهود اگر با شور شیعی همزمان شود، چشم امید دارم که ایرانیان را از اتوبان جبر تاریخی بیرون هل داده باشد. برای اینکه منشأ این امید را به اشتراک بگذارم چارهای جز درنگ در چند ایستار ظاهرا بیربط نیست.
به عنوان اولین مقدمه باید اشاره کنم که تاریخ ما ایرانیان یک شباهت ترسناک و البته وسوسهانگیز با عبرانیان دارد. این شباهت به جاذبۀ ویژه دفتر و دانش برای ما دو قوم بازمیگردد. یکی از کسانی که میتوان در توصیف این وضعیت ویژۀ ایرانیان در تاریخ علم به او استشهاد کرد ریچارد بولیت و تحلیل درخشان او از ایران قرن دوم تا دهم است. به تعبیر او شکوفایی علمی و اقتصادی ایران در این قرون طلایی به حدی بوده که مصر و شامات را در سایۀ خود فروبرده و این از زمان فراعنه بیسابقه است. بولیت هرچند به شواهد بسیاری در این مورد پرداخته اما نموداری که من از یکی از جداول او استخراج کردهام از روشنترین زوایای دید به ادعای تاریخی اوست. این نمودار در مورد نرخ عالمان دینی هر یک از مناطق چهارگانۀ سرزمینهای خلافت است که بهطور کمّی باور شایع در مورد محوریت ایرانیان در دانش عصر اسلامی را به رخ می کشد.[1]

با اکتفا به همین گریز کوتاه، برسیم به داستان یهود با علم مدرن. حتی اگر اهل تحصیلات عالیه هم نباشید لابد زمانی از شنیدن یهودی بودن انیشتین جا خوردهاید. برای ما که فیزیک را ادامه دادیم این جا خوردنها با خواندن از زندگی استوانههایی چون بور و فاینمن و واینبرگ ادامه پیدا کرد. از بقیه دپارتمانها هم بیخبر نباشیم میدانیم مثلا اهالی دانشکده ریاضیات و کامپیوتر بدون احترام از کنار نام فون نویمان نمیگذرند. یا مگر اقتصاد خواندهها میتوانند میلتون فریدمن را ستایش نکنند؟ روانشناسی از کدام نقطه جز فروید میتواند تاریخ خود را روایت کند؟ هر فلسفه خواندهای حداقل به یکی از ویتگنشتاین یا مارکس یا آرنت ارادت دارد. همۀ این نامها یک ویژگی مشترک دارند: یهودیتبار بودن.
مسئله فقط این اسطورههای علم مدرن نیست. با تصاحب چهل درصد نوبلهای اقتصاد و ربع نوبلهای فیزیک و پزشکی این قوم کمشمار معجزهای کردهاند که نمیشود ایمان آوردن نظم مدرن به آنها را نکوهش کرد. نقش یهود در آکادمیای مدرن را تنها با نسبت یونانیها با آکادمیای نخستین میشود قیاس کرد. بله! یونانیها ایرانیان را یاد چه چیزی میاندازند؟ طبعا اهل علم را اگر یاد ارسطو و ارشمیدس بیندازند، برای اهل قدرت آن خطه یادآور مصیبت اسپارتا و اسکندر است. اگر آن روز امپراطوری فرهمند ایرانی از پس دولت آکادمیای باستان برنیامد، مقاومت شیعی ایران اکنون در برابر دولت برآمده از آکادمیای مدرن چه در چنته دارد؟
رویکرد ایرانیان و یونانیان و عبرانیان به علم، هرکدام وجه متفاوتی داشته است. اگر برای یونانیان علم، منتزع و منتزه از مقتضیات قدرت جذابیت یافت، ما و یهود در پس وضعیتی کاملا سیاسی سراغ علم رفتیم؛ یهود در پس گشایش سیاسی پس از سقوط امپراطوری کلیسا و ما به دنبال تنگنای پس از غلبۀ اعراب بر ایرانشهر. حتی آلمان نازی هم در عصر گشایش برای یهود یک استتثنا نبود. هولوکاست تنها واکنش هیستریک و بروز عقدۀ بخشی از اروپاییها به رونق و صعود یهود بود که با شکست خود عبرانیان را از گتونشینی به دولتمندی رساند. البته شاید همین دولتمندی نقطۀ امید ما برای تغییر نتیجۀ این «ماراتون» برای ایرانیان باشد.
در سنت تحلیلی درازدامنی که به نقش ویژۀ یهودیان در ساخت بورژوازی اروپایی پرداخته، یوری سلزکین با کتاب شهیر «قرن یهود» است که آخرین مرزها را میگشاید. او کل بحث خود در مورد اقبال قرن بیستمی یهود را بر روی دوگانۀ اساطیری آپولون/عطارد و تطیبق جامعهشناختی آن بنا کرده است. آپولون که نماد ریشه، ایستایی و تعلق به زمین است در برابر عطارد (Mercury) قرار میگیرد که نماد سیالیت، پویایی و تعلیق از مکان است. از دید سلزکین محرومیت سیستماتیک یهود از حق مالکیت زمین و سلطه بر سرزمین در قرون میانه، آنها را مهیای محوریت در گذار از فئودالیته و کلیسا به اروپای مدرن می کند. حتی در طول دورۀ استعمار هم که ارتشهای اروپا غرق در ثروت حاصل از چپاول شدند، بورژوازی یهودی گرم پیشروی در برلین و وین و آمستردام و تسخیر نهادهای مدنی از دانشگاه تا بورس و اپرا بود.
بدین ترتیب یهود به رکن بورژوازی در امپریالیسم مدرن اروپایی مبدل شد، بهسان ایرانیانی که رکن بورژوازی در خلافت عربی بودند. اما یک فرق ظریف اما مهم میان این دو هست که گمانم باید دستپخت قم باید به حساب بیاید. قم نه فقط به خاطر آنکه نخستین دولتشهروارۀ شیعی را پدید آورد، بلکه اگر حدس بولیت درست باشد به خاطر بنیانگذاری صناعت و تجارت پنبه سهم بزرگی در برآمدن ابرشهرهای نیشابور و ری و اصفهان داشته است. شاید شوخی به نظر برسد که پنبه همان کاری را با ایران کرده باشد که ابریشم با چین اما مجال آن هم نیست که شرح زیبای بولیت از چگونگی این فرایند را اینجا بیاوریم.
المهم؛ اگر نبود این بعد شیعی ذخیره شده در قم، ایبسا بورژوازی ایرانی همچون بورژوازی عبرانی به شدت غیرسیاسی و تنزهجوی از خون و خشونت از آب درمیآمد. تعجب نکنید! یهود تا پیش از گرفتار شدن در وسوسۀ دولتمندی و صهیونیسم قومی بود فرزانه و متمدن و سازگار که نان پراکندگی و عطایای طبع عطاردی خود را میخورد. این نسل سامی با وجود اهتمام به تبار سامی و فلکلورهای یهودی تماما در ایدئولوژی و الهیات و فرهنگ با محیط اروپایی خود آسیمیله شده بود. این چماق هیتلر و هویج بلفور بود که از آنها فدائیان سرزمین مقدس و زمینداران کیبوتسنشینی درست کرد تا غرب بتواند پروژۀ استعمار و کارهای کثیف خود را بدانها برونسپاری کند و خود نیز از شر عقدۀ یهود خلاص شود.
به گواه قرآن نیز یهود به رغم کینهها و نفرتهای انباشتۀ تاریخی هیچگاه قوم جنگجویی نبوده است. نه ایدئولوژی جهانگیری برای تهاجم داشتهاند و نه الهیات تابآوری برای مقاومت. تاریخ اساطیری آنان از حماسۀ طالوت تا تخت سلیمان کارکردی از جنس خاطرۀ جمعی ما از پهلوانی رستم و فر کیانی ندارد. ما هرچند در فقدان طبیعت آپولونی بسیار به عبرانیان شبیهیم اما تضاد ما با سرشت رومی-یونانی را نمیتوان صرفا با موقعیت عطاردی توضیح داد. اینجا یک دوگانۀ متفاوت اما کاملا مرتبط هست که ممکن است گره مفهومی ما را بگشاید. نیچه در اثر شاخص خود «تولد تراژدی» همین مفهوم آپولونی را اینبار در برابر مفهوم «دیونیسی» قرار میدهد که بسیار بیش از مفهوم عطاردی با حال کنونی ایرانیان میخواند. آپولون در این بافتار نماد نظم و عقل و فردیت است و دیونیس نماد شور و جنون و ازخودبیگانگی. برای هرکسی که به نحوۀ برهمکنش میان روح شرقی و عناصر شیعی در ایران میاندیشد، تلاش نیچه برای اینکه نشان بدهد چگونه هنر تراژیک در غرب باستانی جوانمرگ شد بسیار جالب است. نیچه تاکید دارد که ریشه اصلی تراژدی در هنر موسیقایی و حالت شور و سرمستی دیونیسی نهفته است.
ایران تا زمانی که تشیع در آن فراگیر نشده بود، جلوهگاه گونهای از گرایش دیونیسی بود که شور و جنون داشت اما تراژدی نه. اگر غم لشکری می انگیخت هنر ایرانی همدست ساقی بود تا بنیادش براندازد. اگر یهود معامله با جباران را آموخت ما نادیده گرفتن سرکوب و کنترل را با شاهد و ساغر تمرین کردیم. این تشیع بود که خماری ما را به جای سرخی شراب به سرخی خون حواله کرد و ایران را حیات سیاسی دوباره بخشید. البته چنین اثری اثری چندان یکسویه هم نبود. بدایات سنت شیعی خالی از این انگاره نبوده است که « إبليس أول من تغنى و أول من ناح و أول من حدا». اما همان زمان یک مغنی ایرانی زبردست مانند ابن سریج میشود مونس بازماندگان کربلا[2] و اینچنین ایرانیان بهتدریج فنون موسیقایی را در خدمت مبارزات شیعی درمیآورند و نوحه در وزان غنا رشد و توسعه مییابد و از باب حرمت تا آستانۀ وجوب ترقی میکند.
هفت قرن سلوک جمعی ما را به قلۀ طرب و تغزل در حافظ رسانده است و جهان موازی ذهن ما را از تطاول مهاجمان به فلات ایران ایمن کرده است. چند قرن نیز طول کشیده تا در مقابله با ترکهای عثمانی و آریاییهای افغانی و عربهای بعثی، تشیع به عنوان محور هویت ایرانی مورد پذیرش عمومی قرار گیرد. حالا در لحظۀ شکستن خطوط مقدمی که با امتگرایی مستحکم شده بودند و رویارویی مستقیم ایران با یهودیت دولتمند و صهیونی به نظر میآید به ترکیب قدرتمندتری از عناصر شیعی و ایرانی نیاز داریم و نه بازگشت به ملیگرایی صفوی. دیگر اکنون نه تسنن متجاوزی هست که تشیع ملی سد راه آن باشد و نه یک میلیارد سنی متحدیست که به اتکای آن از پس یک پروژه جهانی بر بیاییم.
در این موقعیت دشوار، سازهای از همان جنس و مقیاس که زمانی یهود داشت و پس از صهیونیسم واگذاشت لازم داریم. سازهای که به جای مرزهای هویتی و فرقهای، بر شکافهای انسانشناختی و تمناهای زیباییشناختی بنا شود و راهکاری در برابر هجمۀ نظم آپولونی غرب به سرشت انسان را پیش رو نهد. این نیاز به اشتیاقی سیریناپذیر به توسعۀ اجتماعی نهاد هیئت دارد. همانگونه که مدرسۀ سنی نمیتواند زایشگاه تغزل فارسی باشد اما خانقاه می توانست، ممکن است اکنون نیز حوزۀ شیعی نتواند چنین نقشی را ایفا کند اما هیئت شیعی بتواند. [3]
اگر دولتگرایی و عقلگرایی حاکم بر حوزه و دانشگاه بگذارند، روح دیونیسی تشیع ایرانی و حکمت سرخ خسروانی شاید بتواند این نزاع را تا بدانجا بگسترد که کار ناتمام یهودیت بیوطن و عطاردی را تمام کنیم. این هدف هرچند بسیار بزرگتر از نابودی اسرائیل است اما به طور غیرمستقیم متضمن چنان نتیجهای نیز خواهد بود. اگر ما نیز همچون عبرانیان گرفتار وسوسۀ آپولونی دولت و برپاکردن دوبارۀ تخت سلیمان نشویم، استعداد و لیاقت چنان ماموریتی را داریم.
تیر 1404 - محرم 1447
[1] توجه کنیم که رونق مدرسۀ عراقی علوم اسلامی نیز جدای از نقش ایرانیان نیست. در این مورد در «مناسبات حدیثی بینافرقهای» به تفصیل و در فرستۀ «از تیسفون تا بیستون» به اجمال اشاراتی کرده ام.
[2] در باب نخستین تماسهای ایرانیان با تشیع اشاراتی در دو فرستۀ «محرم در پردۀ مینیمالیسم» و «شهید شرطه» داشته ام.
[3] در این باب افزون بر پیوند سابق در «غایت بزرگ فقه عبادات» نیز سخن گفتهام.