ویرگول
ورودثبت نام
حمید عظیمی
حمید عظیمینسبتا طلبه؛ ندرتا شریفی؛ مطلقا انقلابی
حمید عظیمی
حمید عظیمی
خواندن ۵ دقیقه·۲ ماه پیش

دست راست، در آستین چپ

"آخوندها نمی‌خواهند توده زیر ضرب برود." این شاید مهمترین جمله در سناریوی فیلمی است که بنا دارد مهمترین عملیات تاریخ اطلاعات سپاه را به تصویر بکشد. در روایت فیلم، زمانی که در نظام جدید همه با لالایی انقلابی سران توده خواب رفته‌اند، یک افسر اطلاعاتی در چند حرکت خودسر به‌طور معجزه‌‌آسا پرده از توطئه‌ای بزرگ برمی‌دارد. اینکه چرا افسر شریعتی‌خوان ما برای مافوق‌های مطهری‌خوان خود کاسه داغتر از آش شده، با کینه‌ای شخصی باورپذیر می‌شود. دختر کوچک یاسر درست همان‌زمانی در بمباران صدام شهید می‌شود که او در حال دفاع از نظریه انتقال اطلاعات نظامی ایران از طریق حزب توده به شوروی و از آنجا به عراق است.

این آغازی برای قهرمان است تا یکه و تنها با یکی از استخوان‌دارترین سازمان‌های سیاسی تاریخ خاورمیانه مدرن سرشاخ شود. پایان داستان اما جاییست که شاه‌مهره مخفی توده که همان بهرام افضلی، فرمانده وقت نیروی دریایی ارتش است به دام پاسداران می‌افتد. با این حال داستان در پایان‌بندی خود گرهی را عامدانه ناگشوده می‌گذارد و فیلم "لباس شخصی" نام خود را به همین گره می‌بندد. مخاطب تردیدی نمی‌کند منظور از خائنانی که همچنان در لباس شخصی و نه یونیفرم مخفی شده‌اند، همان جواد است.

کاراکتر جواد در فیلم
کاراکتر جواد در فیلم

جواد مرموزترین چهره در سراسر فیلم به لحاظ کاراکتر و سناریو است. معلوم نیست یک‌باره از کجا وارد واحد اطلاعات سپاه می‌شود و چگونه یک‌راست در راس سلسله مراتب قرار می‌گیرد. اما ناسازگاری اساسی در شخصیت‌پردازی او جای دیگریست. لباس شخصی عالی‌رتبه ما طبق داستان باید مرتبط با انگلیس باشد و روشن نیست اتهام سربسته یاسر به او چگونه در ادامۀ پروندۀ جاسوسی برای شوروی مطرح می‌شود.

سوء تفاهم نشود که در مورد سناریویی خیالی در یک درام امنیتی صحبت می‌کنیم. لباس شخصی تا حد زیادی الهام گرفته از کتاب "وقت محدود" حسن روزی‌طلب است. یاسر قطع‌ یقین همان "هاشم"، روایت‌گر اصلی سرکوب توده در کتاب روزی‌طلب باید باشد و حنیف را قاعدتا باید بر حبیب تطبیق دهیم. جز کیانوری کاراکترهای توده‌ای دیگری چون پرتویی، هاتفی و هوشنگ هم کاملا منطبق بر واقع هستند. با این حال جواد قطعا یک شخصیت خیالی و نماد یک معمای حل نشدۀ تاریخی است.

این داستان یک پرونده راکد تاریخی نیز نباید تصور شود. ماجرای ضربه به توده یکی از شاه‌کلیدهای درک معماری امنیتی ج.ا و خاصتا رابطه پیچیده‌ سپاه و وزارت اطلاعات است. ما می‌دانیم پرونده توده مستقل و همزمان با سپاه مسیر دیگری را در اطلاعات نخست‌وزیری طی می‌کند. نیروهای خسرو تهرانی عمدتا بر پایه اطلاعاتی درز داده شده توسط کوزیکچین که توسط انگلیسی‌ها و با واسطه پاکستانی به دستشان رسیده بود، به توده اشراف داشتند. پاکستان و کوزیکچین دو اسم رمز در فیلم است که خط مستقیمی میان جواد و نخست‌وزیری برقرار می‌کند.

بخش مهمی از کتاب روزی‌طلب به بدگمانی نیروهای سپاه نسبت به روند پرونده در نخست‌وزیری و آلودگی اطلاعات آن به منابع غربی و عناصر ساواک اختصاص دارد. از گذشته به خاطر دارم که روزی‌طلب چگونه با حساسیت نقش اداره هشتم ساواک را در شکل‌گیری اطلاعات نخست‌وزیری تعقیب می‌کند. در کتاب وقت محدود نیز ضمن یک پاورقی بر اظهارات هاشم، نویسنده با تاکید بر اینکه اطلاعات مخالف و سپاه موافق ضربه به توده بود، چند جمله بعد سندی را گزارش می‌کند که دقیقا خلاف چنین برداشتی است! بخشی از پاورقی چنین است:

مهر سال ۱۳۶۱ تیمی از اطلاعات نخست‌وزیری همراه با مشاور اطلاعاتی رئیس‌جمهور به پاکستان رفته و اطلاعات کوزریچکین که چند ماهی است به انگلستان پناهنده شده را دریافت می‌کنند. گزارش این دیدار و اطلاعات دریافتی در اختیار سپاه قرار می‌گیرد. با بررسی کارشناسان بخش چپ اطلاعات سپاه، نهایتاً گزارشی توسط بخش امنیت داخلی تهیه و به فرمانده واحد اطلاعات سپاه (رضا سیف‌اللهی) ارائه می‌شود. این گزارش ضمن انتقاد از اقدام اطلاعات نخست‌وزیری، ملاقات مذکور و اطلاعات ارائه‌شده را در راستای «نشان دادن در باغ سبز جهت متمایل کردن کشور به جانب غرب و تبادل اطلاعات با آن سازمان» و اقدامی نامطمئن برای به انحراف کشاندن دستگاه تحلیلی نهادهای اطلاعاتی کشور ارزیابی می‌کند. متن کامل این گزارش به شرح زیر است:

...

درگیر شدن با حزب توده به‌طور نابهمنگام و در نتیجه:

الف: درگیر شدن نیروهای جمهوری اسلامی با دشمن عریض و طویلی مثل توده در شرایطی که ابتکار عمل و تصمیم‌گیری حقیقی دست خودمان نباشد.

ب: امید بستن به پیامدهای دیپلماتیک متعاقب آن در جهت منافع غرب

ج: مشغولیت عمدهٔ نیروهای ما در این جناح و فرار خودشان از زیر تیغ اسلام

د: ضربات احتمالاً مهلکی که پیامد ضربهٔ ناقص به حزب وارد و جمهوری اسلامی را تضعیف خواهد کرد.

نویسندگان همین گزارش سه ماه بعد اولین ضربه به توده را هدایت می‌کنند و با اعتراف به تخلف از مصوبه سران، به‌جای ۲۵ نفر ۱۲۵ نفر را دستگیر کردند! از این نقطه در کتاب روزی‌طلب با تحلیل‌های ضدونقیض تلاش می‌شود توجیه شویم چطور جای طرفین عوض و سپاه مدافع ضربه می‌شود! انگار که آن جمله اول راجع‌به آخوندها در فیلم مقداری زمان‌پریشی داشته باشد. درست است اطلاعاتی‌های دست‌راستی تظاهر به مخالفت با ضربه کردند، اما این پس از آن بود که توپ را در میدان سپاه انداختند.

کیانوری (دبیر کل) سمت راست، پرتویی (رئیس شاخۀ مخفی) در وسط، افضلی (فرمانده نیروی دریایی) در سمت چپ
کیانوری (دبیر کل) سمت راست، پرتویی (رئیس شاخۀ مخفی) در وسط، افضلی (فرمانده نیروی دریایی) در سمت چپ

پارادوکس مهم دیگری که با آن دست به گریبانیم آن است که این سلسله عملیات ظاهرا ظفرمندانه اطلاعات سپاه دقیقا به واگذاری و انحلال آن در سال ۶۳ منتهی می‌شود. محسن رضایی خود این واگذاری را "قرارداد ترکمانچای"ی می‌خواند که در آن "آش را با جاش تحویل وزارت اطلاعات دادیم" و اذعان می‌کند این تصمیم غیرانقلابی و غیرملی "باید ریشه آن در خارج باشد."

تیم اصلی اطلاعات سپاه هرچند دوباره تدریجا در قالب نیروی قدس سازمان‌دهی و با ماموریت نفوذ در عقبه صدام احیا شدند اما یک سوال بزرگ همچنان باقیست. چگونه در شرایطی که کمربند سنّی پیرامون ما دست‌به‌دست بلوک غرب داده بودند تا کمر شوروی را بشکنند و شاگردان کیانوری (به تعبیر هاشم) را در افغانستان ساقط کنند، تشیع سیاسی در ایران تصمیم می‌گیرد به این تغییر موازنه میان شرق و غرب دامن بزند؟

این پرسشی است که پاسخ به آن، یکی از مقدمات بازگشت به تنظیمات کارخانه انقلاب است.

سپاهحزب تودهشوروی
۳
۰
حمید عظیمی
حمید عظیمی
نسبتا طلبه؛ ندرتا شریفی؛ مطلقا انقلابی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید