محمدرضا ابراهیم زاده|پژوهشگر
بیش از چهار دهه از قطع روابط سیاسی ایران و آمریکا می‌گذرد؛ چهار دهه‌ای که در آن، تحریم و تهدید، مذاکره و توافق و حتی رویارویی نظامی، بارها جای خود را به یکدیگر داده‌اند. بااین‌حال، تنش میان دو کشور همچنان پابرجاست. پرسش اساسی این است که چرا اختلافی با این سابقه طولانی، هنوز راهی به سوی حل‌وفصل پایدار پیدا نکرده است؟ آیا مسئله صرفاً به اختلاف دولت‌ها و تیم‌های سیاسی بازمی‌گردد یا ریشه‌های عمیق‌تری در تاریخ، منافع راهبردی و هویت سیاسی دو کشور دارد؟
تاریخ؛ زخمی که هنوز تازه است
برای فهم ریشه‌های بی‌اعتمادی میان تهران و واشنگتن، نمی‌توان از گذشته چشم پوشید. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و نقش آمریکا و بریتانیا در سرنگونی دولت مصدق، یکی از مهم‌ترین نقاط شکل‌گیری این بی‌اعتمادی بود. پس از آن نیز حمایت گسترده واشنگتن از حکومت پهلوی، همکاری‌های امنیتی و نظامی و پشتیبانی از ساختار سیاسی آن دوره، تصویری از آمریکا در ذهن بخش مهمی از جامعه ایران ایجاد کرد که با استقلال‌خواهی و حاکمیت ملی سازگار نبود.
بنابراین، تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸ را نمی‌توان نقطه آغاز تمام اختلافات دانست؛ این رویداد در بستری از تجربه‌های تاریخی و نگرانی‌های انباشته‌شده شکل گرفت. انقلاب اسلامی نیز با تأکید بر استقلال سیاسی و نفی سلطه خارجی، مسیر تازه‌ای در سیاست خارجی ایران ترسیم کرد؛ مسیری که با جایگاه پیشین آمریکا در ایران تفاوتی بنیادین داشت.
جغرافیا؛ ایران در معادلات واشنگتن
اهمیت ایران تنها به تحولات داخلی و شعارهای سیاسی آن محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی کشور، قرار گرفتن در کنار خلیج فارس و تنگه هرمز، برخورداری از منابع گسترده انرژی و همسایگی با مناطق حساس خاورمیانه و آسیای مرکزی، ایران را به بازیگری اثرگذار در معادلات منطقه‌ای تبدیل کرده است.
پیش از انقلاب، ایران یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه محسوب می‌شد و در تأمین منافع واشنگتن نقش مهمی داشت. اما پس از انقلاب، این رابطه تغییر کرد و ایران به کشوری تبدیل شد که می‌کوشد سیاست منطقه‌ای خود را مستقل از خواست آمریکا دنبال کند. همین تغییر جایگاه، معادلات پیشین را برهم زد.
از نگاه واشنگتن، نفوذ منطقه‌ای ایران، روابط آن با گروه‌های همسو و تأثیرگذاری‌اش بر تحولات خاورمیانه، موضوعاتی راهبردی هستند. در مقابل، تهران نیز حضور و مداخله آمریکا در منطقه را بخشی از تهدیدهای امنیتی خود می‌داند. به همین دلیل، اختلاف دو کشور فقط یک مناقشه دیپلماتیک نیست؛ بلکه به رقابت بر سر امنیت و نظم منطقه‌ای نیز گره خورده است.
هویت؛ اختلافی فراتر از میز مذاکره
عامل دیگر، تفاوت در مبانی هویتی و سیاسی دو کشور است. جمهوری اسلامی ایران از ابتدا بر استقلال، نفی سلطه و حمایت از ملت‌های تحت فشار تأکید کرده است. این رویکرد بخشی از هویت سیاسی نظام محسوب می‌شود و نمی‌توان آن را صرفاً یک تاکتیک مقطعی دانست.
در اندیشه متفکرانی همچون شهید مطهری، استقلال فکری و فرهنگی جامعه از زمینه‌های اساسی استقلال سیاسی به شمار می‌رود. همچنین در نگاه شهید سیدمحمدباقر صدر، تحولات اجتماعی و تاریخی با مسئولیت انسان، اراده الهی و تلاش برای تحقق عدالت ارتباطی عمیق دارند. چنین مبانی فکری، در شکل‌گیری نگاه جمهوری اسلامی به سلطه، استقلال و مناسبات بین‌المللی بی‌تأثیر نبوده‌اند.
البته این تفاوت هویتی به معنای آن نیست که تمام اختلافات را باید به تقابل دو جهان‌بینی تقلیل داد. سیاست خارجی، علاوه بر مبانی اعتقادی، تحت تأثیر منافع اقتصادی، امنیتی و محاسبات قدرت نیز قرار دارد.
واشنگتن چه می‌خواهد؟
برای تحلیل دقیق‌تر، باید محاسبات طرف آمریکایی را هم در نظر گرفت. برنامه هسته‌ای و موشکی ایران، نقش منطقه‌ای تهران، امنیت اسرائیل، منافع متحدان آمریکا در خلیج فارس و حفظ جایگاه واشنگتن در نظم منطقه‌ای، از جمله موضوعاتی هستند که در سیاست آمریکا نسبت به ایران اثر می‌گذارند.
در عین حال، نباید تصور کرد که همه دولت‌های آمریکا دقیقاً یک سیاست و روش واحد داشته‌اند. برخی دولت‌ها مسیر مذاکره و توافق را دنبال کرده‌اند و برخی دیگر بر فشار حداکثری و تحریم تأکید داشته‌اند. توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ نمونه‌ای از امکان دستیابی به توافق در موضوعی مشخص بود؛ اما خروج آمریکا از آن در سال ۲۰۱۸ نشان داد که توافق‌های محدود، لزوماً به معنای پایان اختلافات بنیادین نیستند.
چرا این چرخه ادامه دارد؟
به نظر می‌رسد تداوم تنش میان ایران و آمریکا حاصل درهم‌تنیدگی چند عامل است: گذشته تاریخی و بی‌اعتمادی متقابل، رقابت بر سر منافع راهبردی، تفاوت در برداشت دو کشور از امنیت منطقه و اختلاف در مبانی سیاسی و هویتی.
در چنین شرایطی، مذاکره می‌تواند از شدت بحران‌ها بکاهد و حتی به توافق‌هایی محدود منجر شود؛ اما تا زمانی که اختلافات عمیق‌تر باقی باشند، نمی‌توان انتظار داشت یک توافق به‌تنهایی به دشمنی چند دهه‌ای پایان دهد.
مسئله اصلی این است که آیا دو کشور می‌توانند به چارچوبی برای مدیریت اختلافات برسند که در آن، منافع و نگرانی‌های امنیتی یکدیگر را به رسمیت بشناسند؟ پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به واقع‌بینی در محاسبات سیاسی، پرهیز از تشدید تنش و پذیرش این واقعیت وابسته است که نه می‌توان تاریخ را نادیده گرفت و نه آینده را برای همیشه در گرو گذشته نگه داشت.
