محمدرضا ابراهیم زاده
در سایه آتش یمن؛ آرایش جدید منطقه و انتخاب‌های سخت همسایگان
یمن، به‌واسطهٔ موقعیت ژئوپلیتیکی خود در مجاورت دریای سرخ و تنگهٔ باب‌المندب، از یک بحران داخلی فراتر رفته و به یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کنندهٔ امنیت منطقه‌ای تبدیل شده است. حملات انصارالله به مواضع سعودی، تهدید مسیرهای راهبردی تجارت دریایی و تلاش بازیگران خارجی برای شکل‌دادن به ائتلاف‌های منطقه‌ای، شرایطی ایجاد کرده که در آن همسایگان یمن ناچارند میان گزینه‌های پرهزینهٔ نظامی و راهکارهای دیپلماتیک دست به انتخاب بزنند.
تحولات اخیر نشان می‌دهد آرایش منطقه بیش از آنکه بر ائتلاف‌های ثابت استوار باشد، تحت تأثیر محاسبات امنیتی و هزینه‌های سیاسی هر بازیگر شکل می‌گیرد.
ریاض و تل‌آویو؛ همکاری تا کجا؟
یکی از تحولات قابل توجه، گزارش روزنامهٔ اسرائیلی هاآرتص در اکتبر ۲۰۲۶ دربارهٔ مخالفت محمد بن‌سلمان با مشارکت نظامی اسرائیل در عملیات علیه انصارالله بود. این روزنامه به نقل از یک منبع دیپلماتیک ناشناس نوشت که ولیعهد سعودی تمایلی به پذیرش کمک نظامی اسرائیل ندارد؛ زیرا چنین همکاری‌ای می‌تواند با واکنش منفی افکار عمومی عربستان روبه‌رو شود.
مقام‌های سعودی این گزارش را رسماً تأیید نکرده‌اند؛ بنابراین باید آن را در چارچوب یک گزارش رسانه‌ای ارزیابی کرد، نه موضع اعلام‌شدهٔ دولت عربستان.
اهمیت این خبر زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در کنار گزارش‌های منتشرشده در سپتامبر همان سال قرار دهیم؛ گزارش‌هایی که از تماس‌های امنیتی و تلاش برای تبادل اطلاعات میان عربستان و اسرائیل با میانجی‌گری آمریکا حکایت داشتند.
این دو تحول لزوماً متناقض نیستند. تبادل اطلاعات و همکاری دفاعی محدود، با ورود مستقیم ارتش اسرائیل به عملیات نظامی تفاوت دارد. به نظر می‌رسد ریاض در شرایط افزایش تهدیدهای امنیتی، از ظرفیت‌های اطلاعاتی و دفاعی دیگر بازیگران استقبال می‌کند، اما حاضر نیست هزینهٔ سیاسی یک ائتلاف نظامی علنی با اسرائیل را بپردازد.
این ملاحظات سیاسی در شرایطی مطرح می‌شود که عربستان با تهدید مستقیم زیرساخت‌های غیرنظامی و اقتصادی خود مواجه است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های منطقه، حملات متعدد به فرودگاه‌های این کشور در اکتبر ۲۰۲۶ و اختلال در پروازها، ضرورت تقویت توان دفاعی ریاض را افزایش داده است؛ اما این ضرورت لزوماً به معنای پذیرش هر نوع همکاری نظامی نیست.
تهران و صنعا؛ نه نیابتی، نه بی‌ارتباط
در سوی دیگر معادله، موضع رسمی ایران دربارهٔ جریان‌های مقاومت منطقه اهمیت ویژه‌ای دارد. آیت‌الله خامنه‌ای در سخنان نوروز ۱۴۰۴، انتساب عنوان «نیروهای نیابتی» به جریان‌های مقاومت را رد کرد و تأکید داشت که ملت یمن و دیگر گروه‌های منطقه انگیزه‌ها و تصمیم‌های خود را دارند و جمهوری اسلامی برای اقدام مستقیم به نیروی نیابتی نیاز ندارد.
این موضع، چارچوب رسمی تهران برای توضیح رابطهٔ خود با جریان‌های مقاومت است؛ بااین‌حال، تحلیل دقیق تحولات یمن مستلزم تفکیک میان استقلال سیاسی و تصمیم‌گیری انصارالله از یک سو و پیوندهای سیاسی، راهبردی و احتمالی پشتیبانی خارجی از سوی دیگر است.
استقلال تصمیم‌گیری یک بازیگر، لزوماً به معنای نبود ارتباط یا همکاری با دیگر کشورها نیست؛ همان‌طور که وجود ارتباطات راهبردی نیز به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ فرمان‌پذیری کامل آن بازیگر نخواهد بود.
اظهارات مسعود پزشکیان نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. رئیس‌جمهور ایران در گفت‌وگو با رسانهٔ هندی در حاشیهٔ نشست بریکس در سپتامبر ۲۰۲۶ تأکید کرد که تهران با عربستان در جنگ نیست و انصارالله نیز مسائل و ملاحظات خود را دارد. او همچنین بر همکاری کشورهای منطقه برای تأمین صلح و امنیت تأکید کرد.
این سخنان را می‌توان تلاشی برای تفکیک موضع رسمی ایران از تصمیم‌های مستقل بازیگران یمنی و هم‌زمان حفظ مسیر گفت‌وگو با همسایگان دانست.
توافق عمان؛ آتش‌بس محدود، نه پایان بحران
میانجی‌گری عمان یکی از نمونه‌های مهم دیپلماسی در بحران یمن است. وزارت امور خارجهٔ عمان در ۶ مه ۲۰۲۵ اعلام کرد که پس از گفت‌وگو با آمریکا و مقام‌های صنعا، توافقی برای توقف حملات متقابل میان دو طرف حاصل شده است. بر اساس این توافق، طرفین متعهد شدند یکدیگر، از جمله کشتی‌های آمریکایی در دریای سرخ و تنگهٔ باب‌المندب، را هدف قرار ندهند و آزادی کشتیرانی تجاری حفظ شود.
بااین‌حال، این توافق را نباید آتش‌بسی جامع میان همهٔ طرف‌های درگیر در جنگ یمن تلقی کرد. دامنهٔ آن مشخصاً به مناسبات آمریکا و انصارالله مربوط بود و به معنای حل اختلافات داخلی یمن یا پایان منازعه میان انصارالله و عربستان نبود.
تحولات نظامی سال ۲۰۲۶ و تشدید درگیری‌ها نیز نشان داد که توافق‌های محدود، هرچند می‌توانند از شدت بحران بکاهند، بدون یک روند سیاسی فراگیر قادر به ایجاد امنیت پایدار نیستند. در واقع، توافق بر سر امنیت کشتیرانی، هرچند ضروری است، جایگزین حل‌وفصل سیاسی بحران یمن نخواهد شد.
اهمیت مسیرهای دریایی نیز در این میان تعیین‌کننده است. باب‌المندب یکی از گذرگاه‌های مهم تجارت جهانی است و هرگونه ناامنی در آن می‌تواند هزینهٔ حمل‌ونقل، بیمه و تجارت بین‌المللی را افزایش دهد. بنابراین نگرانی کشورهای منطقه فقط به ملاحظات نظامی محدود نیست؛ امنیت انرژی، تجارت و زیرساخت‌های اقتصادی نیز در معرض تهدید قرار دارند.
انتخاب‌های سخت همسایگان
در چنین شرایطی، کشورهای منطقه منافع مشترکی در مهار تنش دارند؛ هرچند اولویت‌ها و محاسباتشان یکسان نیست. عمان بر میانجی‌گری و گفت‌وگو تأکید می‌کند، قطر و کویت از کاهش تنش و امنیت کشتیرانی حمایت می‌کنند و عراق نیز به‌دلیل موقعیت منطقه‌ای خود از گسترش درگیری‌ها متأثر می‌شود.
این اشتراک منافع می‌تواند زمینه‌ای برای همکاری باشد، اما به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک ائتلاف سیاسی یا امنیتی یکپارچه نیست.
برای عربستان، مسئلهٔ اصلی حفظ امنیت زیرساخت‌های حیاتی و جلوگیری از گسترش جنگ به حوزه‌های اقتصادی است. برای عمان، استمرار نقش میانجی و جلوگیری از فروپاشی مسیرهای دیپلماتیک اهمیت دارد. کشورهای دیگر منطقه نیز با توجه به وابستگی به تجارت دریایی و ثبات انرژی، انگیزه دارند از گسترش درگیری جلوگیری کنند.
از همین رو، بحران یمن فقط میدان رقابت نظامی نیست؛ آزمونی برای سنجش توان دیپلماسی منطقه‌ای نیز به شمار می‌رود.
ایران و ضرورت دیپلماسی هوشمندانه
برای ایران، تحولات یمن هم‌زمان حامل تهدید و فرصت است. گسترش درگیری‌ها می‌تواند امنیت منطقه، روابط با همسایگان و مسیرهای تجاری را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما تمایل کشورهای منطقه به جلوگیری از جنگی فراگیر نیز فرصتی برای تقویت دیپلماسی و گفت‌وگو فراهم می‌کند.
بهره‌گیری از این فرصت مستلزم واقع‌بینی سیاسی، حفظ توان بازدارندگی و پرهیز از تصمیم‌های شتاب‌زده است. انسجام داخلی و اعتماد عمومی نیز باید بخشی از مؤلفه‌های امنیت ملی تلقی شوند؛ زیرا سیاست خارجی مؤثر بدون پشتوانهٔ اجتماعی و اقتصادی پایدار نخواهد بود.
جمع‌بندی؛ برندهٔ آینده، بازیگر دیپلماتیک است
آرایش جدید منطقه را نمی‌توان صرفاً با تقسیم بازیگران به دو جبههٔ ثابت توضیح داد. عربستان ممکن است در حوزه‌ای با یک بازیگر همکاری کند و در حوزه‌ای دیگر از همراهی با او فاصله بگیرد؛ ایران می‌تواند هم‌زمان بر روابط خود با جریان‌های مقاومت تأکید کند و خواهان کاهش تنش با همسایگان باشد؛ و عمان نیز با میانجی‌گری، مسیر مستقلی برای مهار بحران دنبال کند.
در چنین شرایطی، برنده الزاماً بازیگری نیست که بیشترین قدرت نظامی را به نمایش بگذارد؛ بلکه کشوری است که بتواند منافع خود را دقیق‌تر بشناسد، هزینهٔ انتخاب‌هایش را بسنجد و از فرصت‌های دیپلماتیک برای تثبیت جایگاه منطقه‌ای خود بهره ببرد.
آیندهٔ یمن و امنیت منطقه، بیش از هر زمان دیگری به توان بازیگران در عبور از منطق تقابل و حرکت به سوی ترتیبات پایدار سیاسی و امنیتی وابسته است.
