محمدرضا ابراهیم زاده
دانشگاه؛ از سنگر علم تا جبهه اقتصاد
جنگ، تنها توان نظامی کشورها را به آزمون نمی‌گذارد؛ بلکه ظرفیت علمی، اقتصادی و مدیریتی ملت‌ها را نیز آشکار می‌کند. در جنگ‌های معاصر، زیرساخت‌های علمی و دانشگاهی نیز در معرض آسیب قرار می‌گیرند؛ چراکه دانشگاه فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و کلاس‌های درس نیست، بلکه محل تربیت نیروی انسانی، تولید دانش و شکل‌گیری ظرفیت‌های آینده یک کشور است. از همین رو، حمله به مراکز علمی را باید فراتر از تخریب چند ساختمان دانست؛ چنین حمله‌ای سرمایه انسانی و امکان پیشرفت نسل‌های آینده را نیز هدف قرار می‌دهد.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که دانشگاه چگونه می‌تواند ضمن حفظ جریان آموزش و پژوهش، به حل مسائل فوری کشور و بازسازی ظرفیت‌های اقتصادی کمک کند؟ پاسخ به این پرسش، مستلزم بازنگری در نقش دانشگاه و عبور از نگاه صرفاً آموزشی به آن است.
دانشگاه؛ نهادی برای مدیریت بحران و بازسازی جامعه
دانشگاه در روزگار بحران، مسئولیتی فراتر از انتقال دانش و تربیت متخصص دارد. وحید شالچی، معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، در همایش «امر ملی و جنگ» بر نقش دانشگاه در حفظ انسجام ملی، ترمیم آسیب‌های اجتماعی و روانی و مشارکت در بازسازی اقتصادی و فناوری کشور تأکید کرده است. از این منظر، دانشگاه نه صرفاً نهادی آسیب‌دیده در جنگ، بلکه یکی از ظرفیت‌های اصلی جامعه برای عبور از بحران است.
این مسئولیت، دو وجه مکمل دارد: نخست، حفظ جریان تولید دانش و تربیت نیروی متخصص؛ دوم، به‌کارگیری توان علمی برای پاسخ به نیازهای جامعه. دانشگاهی که بتواند در شرایط دشوار فعالیت آموزشی و پژوهشی خود را ادامه دهد، بخشی از سرمایه آینده کشور را حفظ کرده است؛ اما مأموریت آن زمانی کامل می‌شود که دانش تولیدشده را به راه‌حل‌هایی برای مسائل واقعی تبدیل کند.
جبهه اقتصاد؛ از پژوهش تا تولید
یکی از مهم‌ترین عرصه‌های نقش‌آفرینی دانشگاه در دوران جنگ و پس از آن، اقتصاد است. جنگ می‌تواند زنجیره‌های تأمین را مختل کند، زیرساخت‌های تولیدی را آسیب‌پذیر سازد و هزینه فعالیت‌های اقتصادی را افزایش دهد. مواجهه با این پیامدها، تنها با تصمیم‌های کوتاه‌مدت ممکن نیست؛ بلکه به شناخت دقیق مسائل و استفاده از ظرفیت علمی کشور نیاز دارد.
در این میان، دانشگاه می‌تواند در حوزه‌هایی مانند امنیت غذایی، انرژی، فناوری‌های تولید، مدیریت منابع، افزایش بهره‌وری و بازسازی زیرساخت‌ها نقش مؤثری ایفا کند. البته این نقش‌آفرینی زمانی به نتیجه می‌رسد که ارتباط میان دانشگاه، صنعت و نهادهای تصمیم‌گیر از سطح تفاهم‌نامه‌ها و نشست‌های رسمی فراتر برود و به تعریف پروژه‌های مشترک و حل مسائل مشخص منتهی شود.
اقتصاد مقاومتی نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. مقاومت اقتصادی به معنای انزوا یا چشم‌پوشی از تعاملات جهانی نیست؛ بلکه به معنای افزایش توان کشور برای حفظ تولید، تأمین نیازهای اساسی و ادامه مسیر رشد در برابر فشارها و شوک‌های بیرونی است. دانشگاه می‌تواند با پژوهش‌های کاربردی، ارزیابی سیاست‌ها و طراحی الگوهای متناسب با شرایط کشور، به این هدف کمک کند. در کنار آن، علوم انسانی و اقتصاد نیز باید مبانی نظری چنین الگویی را بررسی کنند تا اقتصاد مقاومتی از سطح یک مفهوم کلی و شعاری، به چارچوبی قابل ارزیابی و اجرا تبدیل شود.
علم بومی؛ تولید راه‌حل برای مسائل خودمان
استفاده از دانش جهانی، ضرورتی انکارناپذیر در مسیر پیشرفت علمی است؛ اما بهره‌گیری از دستاوردهای دیگر کشورها نباید به مصرف‌کننده دائمی نظریه‌ها و فناوری‌های وارداتی تبدیل شود. مسئله اساسی این است که دانشگاه تا چه اندازه می‌تواند دانش موجود را با شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه تطبیق دهد و در کنار آن، به تولید نظریه و راه‌حل تازه برسد.
این موضوع در علوم انسانی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نظریه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی با ارزش‌ها، نهادها و ساختارهای هر جامعه ارتباط دارند. سعید زیباکلام در بحث علوم انسانی اسلامی بر ضرورت تحقق عملی این علوم و تولید آثار علمی تأکید کرده است. این دیدگاه یادآور نکته‌ای مهم است: علوم انسانی اسلامی یا بومی با تغییر اصطلاحات و افزودن گزاره‌های ارزشی به متون دانشگاهی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه باید بتواند مسئله را به‌درستی بشناسد، نظریه‌پردازی کند و در برابر مسائل واقعی جامعه پاسخ علمی ارائه دهد.
جنگ شناختی؛ مسئولیت دانشگاه در حفظ اعتماد عمومی
در کنار عرصه نظامی و اقتصادی، جنگ شناختی نیز می‌تواند انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. سیدسعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، با اشاره به استمرار جنگ شناختی، اقتصادی و ادراکی حتی در نبود درگیری نظامی فعال، بر ضرورت شناخت این پدیده‌ها تأکید کرده است.
دانشگاه در این میدان، وظیفه‌ای فراتر از تکرار روایت‌های رسمی دارد. تقویت سواد رسانه‌ای، آموزش تفکر نقادانه، راستی‌آزمایی اطلاعات و فراهم کردن امکان گفت‌وگوی علمی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند قدرت تحلیل جامعه را افزایش دهد. حفظ اعتماد عمومی نیز تنها با نادیده گرفتن مشکلات ممکن نیست؛ دانشگاه باید بتواند واقعیت‌ها را دقیق و منصفانه بررسی کند و میان نقد علمی، امید اجتماعی و مسئولیت ملی پیوند برقرار سازد.
حوزه و دانشگاه؛ پیوند دانش و ارزش
بسیاری از مسائل کشور، به‌ویژه در اقتصاد و سیاست‌گذاری عمومی، ماهیتی میان‌رشته‌ای دارند. طراحی نظام مالی سازگار با مبانی اسلامی، برای نمونه، نه صرفاً با شناخت احکام فقهی ممکن است و نه با تکیه انحصاری بر نظریه‌های متعارف اقتصادی. چنین مسئله‌ای به گفت‌وگوی واقعی میان فقیهان، اقتصاددانان و متخصصان حوزه‌های مرتبط نیاز دارد.
وحدت حوزه و دانشگاه نیز زمانی از یک مناسبت نمادین فراتر می‌رود که به پژوهش مشترک، تربیت نیروی متخصص و ارائه راهکارهای اجرایی منتهی شود. این همکاری می‌تواند در موضوعاتی مانند عدالت توزیعی، نظام بانکی، تأمین مالی تولید و سیاست‌های حمایتی، ظرفیت تازه‌ای برای حل مسائل کشور ایجاد کند.
از مقاومت علمی تا پیشرفت اقتصادی
بازسازی دانشگاه‌های آسیب‌دیده ضروری است، اما بازسازی علمی به مراتب فراتر از ترمیم ساختمان‌هاست. حفظ سرمایه انسانی، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، حمایت از ایده‌های نو و ایجاد ارتباط مؤثر میان دانش و تولید، بخش مهم‌تری از این مسیر را تشکیل می‌دهد.
دانشگاه زمانی مأموریت خود را در شرایط جنگی به‌درستی انجام می‌دهد که تنها به حفظ فعالیت‌های روزمره بسنده نکند؛ بلکه تجربه بحران را به فرصتی برای شناخت ضعف‌ها، اصلاح ساختارها و افزایش توان علمی و اقتصادی کشور تبدیل سازد. سنگر علم هنگامی به جبهه اقتصاد پیوند می‌خورد که نتیجه پژوهش‌ها از مرز مقاله و آزمایشگاه عبور کند و در تولید، رفاه عمومی و آینده کشور اثر بگذارد.
