محمدرضا ابراهیم زاده
نوروز امسال، وقتی پیام رهبر معظم انقلاب را میخواندم، یک جمله کوتاه اما سنگین توجهم را جلب کرد: «دو کشور برادرمان یعنی افغانستان و پاکستان باید برای رضای الهی و عدم شَقّ عصای مسلمین هم که شده روابط بهتری با هم برقرار سازند و بنده به سهم خود حاضر به اقدامات لازمه هستم.» این سخن را نباید صرفاً یک توصیه اخلاقی برای کاهش اختلافات دو کشور دانست؛ میتوان آن را مطالبهای راهبردی برای بازنگری در سیاست همسایگی و آزمونی برای توان حکمرانی در جهان اسلام تلقی کرد. پرسش اصلی این است: چگونه میتوان چنین مطالبهای را از سطح بیان به عرصه تصمیم و اقدام رساند؟
از مطالبه تا سازوکار
یکی از ضعفهای سیاست خارجی منطقهای، باقیماندن برخی توصیههای راهبردی در سطح موضعگیری سیاسی است. تحقق این مطالبه به سازوکاری مشخص نیاز دارد؛ سازوکاری با مسئولیت پیگیری، زمانبندی و ارزیابی نتایج. تشکیل کمیسیون دائمی سهجانبه ایران، افغانستان و پاکستان با حضور نمایندگان سیاسی، اقتصادی و امنیتی، میتواند گامی عملی باشد. چنین نهادی باید بهجای بیانیههای تکراری، برای اختلافات مرزی، امنیتی و تجاری راهحلهای قابل سنجش ارائه کند.
البته نمیتوان از واقعیتهای میدانی چشم پوشید. اختلاف بر سر خط دیورند، اتهامات پاکستان درباره فعالیت تحریک طالبان پاکستان (TTP) در خاک افغانستان و نگرانیهای امنیتی کابل و اسلامآباد، روابط دو کشور را به مرحلهای پرتنش رسانده است. هر دو طرف باید بدانند که تداوم درگیری و پاسخهای نظامی متقابل، نه امنیت پایدار میآورد و نه مسئله تروریسم را حل میکند. وحدت به معنای نادیدهگرفتن اختلافات نیست؛ به معنای انتخاب گفتوگو بهجای تقابل است.
اقتصاد؛ زبان مشترک منافع
در کنار دیپلماسی سیاسی و امنیتی، اقتصاد میتواند مهمترین ابزار اعتمادسازی باشد. افغانستان برای دسترسی به بازارهای جهانی به همکاری همسایگان نیاز دارد؛ پاکستان از ثبات افغانستان سود میبرد و ایران نیز میتواند با ظرفیتهای ترانزیتی خود این پیوند را تقویت کند.
تکمیل مسیر ریلی خواف ـ هرات، توسعه ظرفیت بندر چابهار، تسهیل مبادلات مرزی در دوغارون و میرجاوه و همکاری در حوزه انرژی و معادن، میتواند منافع مشترکی بسازد. البته چابهار و گوادر در کنار ظرفیت همکاری، رقابتهایی هم دارند. این دو بندر از نظر جغرافیایی پتانسیل مکملبودن دارند، اما تحقق این مکملبودن به شرایط تجاری، توافقات منطقهای و اراده سیاسی طرفها بستگی دارد؛ نه صرفاً به موقعیت جغرافیایی.
تجربه نشان داده است تعطیلی گذرگاهها و محدودیت تجارت، پیش از دولتها، معیشت مردم مرزنشین را هدف قرار میدهد. هرچه وابستگی متقابل اقتصادی بیشتر شود، هزینه تقابل هم بالا میرود. اقتصاد زمانی به ابزار صلح تبدیل میشود که سودش به مردم برسد، نه اینکه صرفاً در آمار مبادلات باقی بماند.
وحدت؛ از باور دینی تا فرهنگ عمومی
ظرفیت مهم دیگر، پیوندهای فرهنگی، زبانی، قومی و مذهبی مردم منطقه است. جمعیت گسترده مهاجران افغانستانی در ایران و پاکستان، زائران پاکستانی و اشتراکات تاریخی و ادبی، سرمایهای اجتماعی برای نزدیکی ملتهاست؛ اما بهرهگیری از این ظرفیت، بدون رعایت کرامت مهاجران، تسهیل ارتباطات علمی و فرهنگی و مقابله با تبعیض ممکن نیست.
مبنای این رویکرد را باید در قرآن جستوجو کرد؛ آنجا که میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آلعمران، ۱۰۳). وحدت اسلامی به معنای یکسانشدن مذاهب و حذف تفاوتها نیست؛ به معنای همزیستی، احترام متقابل و همکاری در برابر تهدیدهای مشترک است. همان منطقی که امام خمینی (ره) با نامگذاری هفته وحدت به یک جریان اجتماعی تبدیل کرد و رهبر انقلاب نیز با تأکید بر امت اسلامی دنبال کردهاند.
در این میان، علما، دانشگاهها، رسانهها و نهادهای مدنی مسئولیتی جدی دارند. مقابله با تکفیر، اهانت مذهبی و روایتهای تفرقهافکنانه باید از سطح توصیه فراتر برود و به فرهنگ عمومی تبدیل شود. اختلاف سیاسی دولتها نباید به دشمنی میان ملتها و مذاهب بینجامد.
آزمون حکمرانی و مسئولیت منطقهای
ایران میتواند با دیپلماسی فعال، تسهیل گفتوگو و تقویت همکاری اقتصادی، نقش سازندهای ایفا کند؛ اما موفقیت این نقش به پذیرش مسئولیت از سوی خود افغانستان و پاکستان نیز وابسته است. مسئله آب هیرمند هم یادآور میشود که همکاری منطقهای بدون احترام به حقوق آبی و تعهدات دوجانبه پایدار نخواهد بود.
اکنون مسئله اصلی این است: آیا میتوان مطالبه وحدت را به برنامه، بودجه، مسئولیت و نتیجه تبدیل کرد؟ اگر پاسخ مثبت باشد، افغانستان و پاکستان میتوانند از دو همسایه گرفتار در چرخه بیاعتمادی به شرکای یک نظم منطقهای تبدیل شوند. وحدت اسلامی با بیانیه محقق نمیشود؛ با تصمیمهایی محقق میشود که امنیت را تقویت، تجارت را تسهیل و کرامت انسانها را حفظ کند. این همان نقطهای است که «امر» باید به «سیاست» تبدیل شود.