در دهههای اخیر، همزمان با گسترش بحثهای مربوط به زنان و مطالعات فمینیستی در جهان، کشورهای اسلامی نیز بیش از گذشته به مسائل و تجربههای زنان پرداختهاند. این توجه گاهی در قالب کتاب و مقاله، گاهی در برگزاری همایشها و نشستهای تخصصی و گاهی نیز در تولید آثار هنری نمود پیدا کرده است. یکی از مهمترین عرصههای بازتاب این مسائل، سینماست؛ هنری که میتواند تجربههای فردی زنان را به مسئلهای اجتماعی تبدیل کند و تصویری از جایگاه آنان در جامعه ارائه دهد.
در این مقاله به سه فیلم از سالهای اخیر میپردازم که در سه کشور اسلامی، لبنان، عربستان سعودی و اردن ساخته شدهاند:Arze، Norah و Inshallah a Boyسه فیلمی که هرکدام از زاویهای متفاوت به زندگی زنان نگاه میکنند و بخشی از مسائل، محدودیتها و انتخابهای آنان را در بستر اجتماعی و فرهنگی جامعه خود به تصویر میکشند.
Arze (۲۰۲۴)؛ زنی در میان جامعه چهلتکهی لبنان:
داستان فیلم حول زندگی ارزه، مادر مجردی که همراه با پسرش «کنان» زندگی میکند، میچرخد.ارزه برای تأمین معاش خانواده فطایر میپزد و میفروشد و برای گسترش کارش تصمیم میگیرد یک اسکوتر بخرد. اما وقتی اسکوترش دزدیده میشود، او و پسرش راهی محلههای مختلف بیروت میشوند تا آن را پیدا کنند.
آنها در جریان این سفر با بخشهای مختلف جامعه لبنان و آدمهایی از گروهها و پیشینههای متفاوت روبهرو میشوند. بیروت در فیلم فقط محل وقوع داستان نیست؛ خودش به یکی از شخصیتهای فیلم تبدیل میشود؛ شهری متنوع و چندپاره که آدمهایی با تفاوتهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی در آن زندگی میکنند.

ارزه در پایان به چیزی که حقش بوده میرسد. اما اهمیت فیلم فقط این نیست. مسئله اصلی، زنی است که در میان جامعهای پیچیده و چندپاره برای داشتن سهم خودش از زندگی تلاش میکند.
(۲۰۲۳) Norah؛ زنی که میخواهد خودش را روایت کند.
عربستان سعودی از کشورهایی است که در سالهای اخیر تغییرات اجتماعی و فرهنگی قابلتوجهی را تجربه کرده و وضعیت زنان نیز یکی از بخشهای این تغییرات بوده است. با این حال، پرداختن به این تغییرات در آثار هنری، بهویژه سینما، همچنان میتواند با حساسیتهای اجتماعی و فرهنگی همراه باشد. این موضوع را میتوان تا حدی در فیلم Norah نیز احساس کرد؛ فیلمی که گاهی به نظر میرسد میخواهد حرف مهمی درباره زنان و آزادی آنان بزند، اما آن را با احتیاط و در لفافه بیان میکند.
شخصیت اصلی فیلم، نورا، در جامعهای محافظهکار و مردسالار زندگی میکند، اما حاضر نیست بهسادگی در چارچوبهایی که برایش تعیین شده باقی بماند. او نهتنها با محدودیتهایی که از سوی مردان بر او تحمیل میشود روبهروست، بلکه با سنتها و قواعدی نیز مواجه است که نسلهای پیشین، حتی زنان خانواده، آنها را بازتولید میکنند.در این میان، جزئیات کوچک اهمیت زیادی پیدا میکنند؛ از جسارت نورا در برخورد با برادرش گرفته تا مقاومت او در برابر قواعدی که مادربزرگش تعیین کرده است.
فیلم نشان میدهد که پدرسالاری تنها در رفتار مردان خلاصه نمیشود و گاهی سنتها از طریق خود زنان نیز از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند. بنابراین، مقاومت نورا فقط مقابله با یک فرد یا یک قانون نیست؛ نوعی تلاش برای فاصله گرفتن از الگوهایی است که سالها زندگی زنان را شکل دادهاند.

شاید مهمترین ویژگی فیلم این است که نورا زنی نیست که با یک انقلاب بزرگ و ناگهانی همهچیز را تغییر دهد. او با مجموعهای از انتخابهای کوچک تلاش میکند برای خودش فضایی برای زندگی و خلاقیت ایجاد کند.
(۲۰۲۳) Inshallah a Boy؛ داشتن فرزند پسر امتیاز قانونی است.
از میان سه فیلمی که در این مقاله معرفی میکنم، با Inshallah a Boy ارتباط بیشتری برقرار کردم. شاید یکی از دلایلش این باشد که فیلم برخلاف بسیاری از آثاری که مسائل زنان را به شکلی نمادین و غیرمستقیم مطرح میکنند، با جسارت بیشتری سراغ یکی از مهمترین مسائل زنان در جامعه اردن میرود: اهمیت فرزند پسر در عرف و قوانین ارث و پیامدهای آن برای زنان.
داستان درباره «نوال» است؛ زنی که پس از مرگ ناگهانی همسرش، متوجه میشود حفظ خانهای که در آن زندگی میکند به این سادگی نیست. خانوادهی همسرش در پی آن هستند که سهم خود را از خانه مطالبه کنند و نوال برای حفظ خانه و تأمین آینده خود و دخترش، وارد مبارزهای پیچیده با قوانین و عرف جامعه میشود.
فیلم بهخوبی نشان میدهد که چگونه نبودن فرزند پسر میتواند یک زن را در موقعیتی آسیبپذیر قرار دهد. نوال یک دختر دارد، اما در ساختاری که پسر جایگاه متفاوتی دارد، داشتن دختر نمیتواند همان امنیت اجتماعی و حقوقی را برای او فراهم کند. به همین دلیل، مسئله فرزند پسر در فیلم صرفاً یک باور سنتی نیست؛ بلکه با مالکیت، ارث و امنیت اقتصادی زن گره خورده است.

خانهای که نوال برای حفظ آن تلاش میکند را میتوان نمادی از امنیت و استقلال زنی دانست که نمیخواهد پس از مرگ شوهرش، هویت و آیندهاش را در اختیار خانواده شوهرش قرار دهد.
سه فیلم، سه روایت، یک پیام
این سه روایت، با وجود تفاوتهایشان، یک نقطه مشترک دارند: زنان این فیلمها قربانیانی منفعل نیستند. هر سه زن در موقعیتی قرار گرفتهاند که ساختار اجتماعی برایشان محدودیت ایجاد میکند، اما هرکدام به شیوه خود تلاش میکنند برای زندگیشان تصمیم بگیرند.