در دهههای اخیر، همزمان با گسترش بحثهای مربوط به زنان و مطالعات فمینیستی در جهان، کشورهای اسلامی نیز بیش از گذشته به مسائل و تجربههای زنان پرداختهاند. این توجه گاهی در قالب کتاب و مقاله، گاهی در برگزاری همایشها و نشستهای تخصصی و گاهی نیز در تولید آثار هنری نمود پیدا کرده است. یکی از مهمترین عرصههای بازتاب این مسائل، سینماست؛ هنری که میتواند تجربههای فردی زنان را به مسئلهای اجتماعی تبدیل کند و تصویری از جایگاه آنان در جامعه ارائه دهد.
در این مقاله به سه فیلم از سالهای اخیر میپردازم که در سه کشور اسلامی، افغانستان، مصر و سودان ساخته شدهاند: Rule Breakers , Flight 404 و Goodbye Julia. سه فیلمی که هرکدام از زاویهای متفاوت به زندگی زنان نگاه میکنند و بخشی از مسائل، محدودیتها و انتخابهای آنان را در بستر اجتماعی و فرهنگی جامعه خود به تصویر میکشند.
Rule Breakers (2025)؛ عبور از محدودیتها
«Rule Breakers» را دوست داشتم. یکی از مهمترین دلایلم این بود که فیلم براساس یک داستان واقعی ساخته شده است؛ داستان چند نوجوان که به همراه معلم جوانشان تصمیم میگیرند از محدودیتهایی که سنت و قوانین اجتماعی برایشان ایجاد کرده عبور کنند و به آرزوهایشان برسند.
چیزی که در این فیلم برای من جذاب بود، تصویر نوجوانانی بود که خودشان برای تغییر شرایطشان تلاش میکنند. آنها فقط با محدودیتها روبهرو نیستند، بلکه برای رسیدن به چیزی که میخواهند تصمیم میگیرند و خطر را میپذیرند. حضور معلم جوان آنها هم در این مسیر اهمیت زیادی دارد؛ کسی که به جای پذیرفتن شرایط موجود، امکان دیگری را به این دختران نشان میدهد.

با این حال، به نظرم فیلم در نشان دادن بخشی از زمینهای که این دختران در آن زندگی میکنند، کمی عجول است. فیلم خیلی سریع از محدودیتهای سنتی و اجتماعی موجود در جامعهی افغانستان و مشکلاتی که جنگ داخلی برای مردم ایجاد کرده عبور میکند. به همین دلیل، مخاطب فرصت زیادی پیدا نمیکند تا عمق و پیچیدگی موانعی را که این نوجوانها باید از آنها عبور کنند، ببیند.
Flight 404 (2024)؛ تلاش برای شروع دوباره
«Flight 404» داستان زنی مصری است که تلاش میکند مسیر تازهای را در زندگیاش شروع کند. غاده میخواهد از گذشتهی آشفتهی خودش فاصله بگیرد و زندگیاش را تغییر دهد. رفتن به حج و زیارت کعبه هم محور اصلی این تغییر است؛ سفری که برای او فقط یک سفر مذهبی نیست، بلکه بخشی از تلاشش برای رها شدن از گذشته و شروع دوباره است.
اما درست در زمانی که غاده تصمیم گرفته زندگی جدیدی را آغاز کند، با مجموعهای از دشواریها روبهرو میشود. حادثهای که برای مادرش اتفاق میافتد، او را مجبور میکند دوباره به سراغ آدمهایی برود که زمانی بخشی از زندگیاش بودهاند. هرچه بیشتر تلاش میکند مشکلش را حل کند، بیشتر با گذشتهای روبهرو میشود که فکر میکرد از آن فاصله گرفته است.

سفر حج برای غاده تبدیل به نقطهای برای رهایی میشود؛ انگار میخواهد با رسیدن به آن، گذشته را پشت سر بگذارد. اما فیلم نشان میدهد که تغییر فقط با تصمیم فردی اتفاق نمیافتد. وقتی گذشتهی یک زن هنوز در روابط اجتماعیاش حضور دارد و دیگران مدام او را به آن گذشته برمیگردانند، ساختن یک زندگی تازه میتواند بسیار دشوار باشد.
Goodbye Julia (2023)؛ دو زن در میان شکافهای قومی و طبقاتی
«Goodbye Julia» داستان تبعیض قومی میان شمال و جنوب سودان را از خلال رابطهی دو زن روایت میکند. اما مسئلهی فیلم فقط وضعیت زنان نیست. رابطهی مونا و جولیا نشان میدهد که شرایط قومی، مذهبی و طبقاتی چگونه میتواند وارد زندگی روزمره و حتی روابط خانوادگی افراد شود. دو زن در مرکز داستان قرار دارند، اما آنچه سرنوشت و رابطهی آنها را شکل میدهد، فقط جنسیتشان نیست؛ جایگاه اجتماعی، قومیت، مذهب و وضعیت اقتصادی آنها نیز نقش مهمی دارد.
به نظرم یکی از نکات قابل توجه فیلم همین است که یک مسئلهی سیاسی و تاریخی را به زندگی خصوصی آدمها وارد میکند. اختلاف میان شمال و جنوب سودان صرفاً در خیابانها و درگیریهای سیاسی دیده نمیشود، بلکه به خانهها، ازدواجها، روابط خانوادگی و انتخابهای شخصیتها هم راه پیدا میکند.

با این حال، به نظرم پایان فیلم چندان غافلگیرکننده نیست. از میانهی فیلم میتوان حدس زد که داستان به چه سمتی خواهد رفت و اتفاقات پایانی تا حدی قابل پیشبینی هستند. بنابراین جذابیت فیلم برای من بیشتر در مسیری بود که برای رسیدن به پایان طی میکند؛ یعنی اینکه چگونه رابطهی این دو زن، به تدریج لایههای مختلف جامعهی سودان را آشکار میکند.
در آخر
هر سه فیلم درباره محدودیتاند؛ از محدودیتهای طبقاتی و قومی گرفته تا محدودیتهای اجتماعی و خانوادگی. اما چیزی که آنها را از هم متفاوت میکند، نوع مواجههی شخصیتهای زن با این محدودیتهاست.