
احساس و منطق به ندرت در راستای یکدیگر قرار میگیرند. شاید بتوان گفت اصلن در راستای یکدیگر قرار نمیگیرند. اینطور نیست که بگوییم هر وقت احساس چیزی خواست منطق از آن هواداری کند یا هر وقت منطق چیزی خواست احساس از آن هواداری کند. دلیلش هم تا حدودی میتواند به ساختار کارکردی این دو جبهه مربوط باشد. بیایید این دشمنی دیرینه را کمی بیشتر بررسی کنیم.
عقل برای ریسک کردن و انجام کارهای غیر معقول ساخته نشده. تجربه شخصی به ما ثابت کرده به هنگام ریسک کردن یا انجام کاری که دلیل کمی برایش در دسترس داریم چقدر تعلل میکنیم. در طرف مقابل احساس سازوکار خشکمآبانه منطق را کنار میگذارد و با خوشبینی بیدلیل به انجام کاری وادارمان میکند. حال ممکن است بگویید از این حرفها قرار است به چه نتیجهای برسیم؟
مسئله انتخاب است. بارها پیش آمده که در مواجهه با برخی از رخدادهای زندگی بدجور توی گل ماندهایم. عقل میگوید انجام نده و بیخیال شو در حالی که احساس میگوید انجام بده و واهمه نداشته باش. در مقام بیان این تعارض هیچ مشکلی نداریم ولی مطمئنم درد ناشی از آن را همین حالا هم حس میکنید. از قضا داستایوفسکی هم در کتاب برادران کارامازوف به این نکته اشاره میکند:

«سختترین کار دنیا آنست که منطقی رفتار کنی در حالی که احساسات دارند خفهات میکنند.»
بحث هیچ ارتباطی به درستی و نادرستی طرفین ندارد. درستی یا نادرستی عامل انتخاب نیستند بلکه ما آنچه که میخواهیم را انتخاب میکنیم. این حرف سوگیری عامدانه دارد چون خواستن نوعی احساس است ولی لطفن مته به خشخاش نگذارید و بپذیرید که مقصود من درستی یا نادرستی نیست بلکه مقصودم خودِ خود انتخاب است.
بیایید در نظر بگیریم به قدری خوب درس خواندهایم که میتوانیم در دانشگاه هاروارد قبول شویم اما شریک عاطفی که از قضا خیلی دوستش دارید میگوید من نمیتوانم دوری تو را تحمل کنم لطفن نرو، اگر بروی دیگر نه من و نه تو. در چنین لحظهای که احساس و منطق به جان یکدیگر افتادهاند کدام را انتخاب میکنید؟ منطق میگوید:«مگه دیوانه شدی برو هاروارد برای خودت مخی شو.» احساس میگوید:«خاک تو سرت اگه عشقت رو ول کنی.»
ممکن است به من اشکال کنید این مثال تو فرضی است چون من داشنگاه هاروارد قبول نشدهام یا شریک عاطفی ندارم ولی واقعیت آنست که ما در بسیاری از مواقع زندگیمان دچار چنین تعارضهایی میشویم ولی از آنجایی که شدت پایینی دارند و در حد مثال فرضی ما نیستند خیلی زود فراموششان میکنیم.
بار دیگر ممکن است بگویید:«ما در چنین لحظاتی انتخاب میکنیم و مهم همین است.» انتخاب خیلی خوب است ولی همان طور که گفتم شما در هر صورت انتخاب میکنید. حتی اگر انتخاب هم نکنید در واقع انتخاب کردهاید چرا که انتخاب نکردن هم نوعی انتخاب است. ولی آیا قادرید با نتایجی که انتخابها به بار میآورند کنار بیایید؟ نرفتن به دانشگاه هاروارد میتواند آینده رویاییتان را نابود کند؟ آیا حاضرید با این وجود به زندگی در کنار شریک عاطفیتان بسنده کنید؟ اگر روزی اختلافی بینتان پیش بیاید سرکوفت از خودگذشتگیتان را به سر او نمیزنید؟
به گمانم حالا متوجه شدید که با چه معضلی گریبانگیر هستیم. فرقی ندارد کدام طرف را انتخاب میکنیم، در هر صورت پیامدهای انتخاب به ما آسیب میرسانند. این همان واقعنگری است که سعی دارم به شما بفهمانم:
«اینکه باید چیزی را از دست بدهی تا چیزی را به دست بیاوری.»
بیایید مشکل انتخاب را از زاویهای اجتماعی-فردی شناسایی کنیم. اگر انسان باوجدانی باشید میدانید که شروع یک رابطه عاطفی فقط به دوست داشتن احتیاج ندارد بلکه نیازمند عوامل دیگری نظیر بلوغ و مسائل مالی نیز هست. به همین خاطر وارد رابطه نمیشوید و دلتان نمیخواهد که به فرد دیگری آسیب روحی و روانی وارد کنید. به قول مارک منسون:
«عشق عالی است، عشق ضروری است، عشق زیباست؛ اما عشق کافی نیست.»
مسئله تعارض طرفین انتخاب در اینجا هم مطرح میشود. منطق با ضربههایی بیمحابا به شما میفهماند که به هیچ عنوان حق وارد شدن در یک رابطه را ندارید چون از جهت مالی ضعیف هستید چه رسد به ازدواج و غیره. از سویی دیگر احساس عاطفهای که از جنس مخالف دریافت میکنید را حسابی نیاز دارید و دلتان میخواهد دست کسی را بگیرید و حرفهای دلتان را به او بزنید.
(این را در پرانتز میگویم. جدای از خود احساس عوامل دیگری نیز موثرند. به عنوان مثال زوجی را در خیابان میبینید یا کلیپ عاشقانهای در اینستاگرام عواطفتان را به جوش و خروش وامیدارد. درکتان میکنم.)
در اینجا بحث این نیست که شما انتخاب میکنید یا نه چون در هر صورت انتخاب میکنید. همان طور که گفتم انتخاب نکردن هم نوعی انتخاب است. بلکه مسئله به تاثیر انتخاب بازمیگردد؛ برقراری رابطه عاطفی با کولهباری از مشکلات فردی و مالی یا تنهایی و تحمل مشکلات عاطفی؟ هر دو مورد عذابآور هستند و نمیتوان مدعی شد یکی از دیگری مهمتر است.
ناگفته نماند ابتدا سعی کردم راه فراری برای این معادله در پیش بگیرم. کاری کنم تا با کمترین حد آسیب از معادله نجات پیدا کنیم. راهحل به این صورت بود که با تکنیک مشاهده فقط به رخداد وقایع بنگریم و هیچکدام از آنها را برنگزینیم. به بیانی روشن از آنجایی که انتخاب هر کدام از طرفین با سرکوب طرف دیگری همراه است، طرفی را برنگزینیم و به تماشای منطق و احساس بنشینیم. به گمانم خودتان متوجه شدید که این روش چه اشکالی دارد.
بله، اینکه بنشینیم و هیچ کاری نکنیم هم نوعی انتخاب است. در واقع به حرف منطق گوش سپردهایم و احساس را سرکوب کردهایم. دوباره به همان نظر سابق بازگشتیم:
«انتخاب نکردن هم نوعی انتخاب است.»
میدانید معادلهای که ما در آن گرفتار شدهایم به ماجرای اورفئوس شباهت دارد؟
ماجرا از این قرار است که اورفئوس برای بازیابی همسرش ائورودیکه که بر اثر نیش مار به دنیای هادس یا مردگان سقوط کرده بود، راهی دنیای زیرین میشود. خدایان با درخواست او موافقت میکنند ولی به این شرط که اورفئوس تا زمانی که از دنیای زیرین خارج نشده به نواختن چنگ خود ادامه دهد و به عقب نگاه نکند چرا که در غیر این صورت ائورودیکه به قعر هادس سقوط میکند و دیگر نمیتواند او را نجات دهد. اورفئوس میپذیرد و به همراه ائورودیکه بازمیگردند. در میانههای راه بودند که یکهو اورفئوس صدای پای ائورودیکه را نمیشنود. لحظهای درنگ میکند و در نهایت ناباوری به عقب مینگرد و ائورودیکه به قعر هادس سقوط میکند.

پس از این رخداد اورفئوس دیگر آن اورفئوس سابق نشد. به هجو زنان پرداخت و سرانجام بدنش توسط گروهی از زنان که به مایندادسها معروف بودند تکهتکه شد.
نویسندگان و معبران از این داستان تعابیر مختلفی ارائه دادهاند. برخی از آنها میگویند هیچ تقصیری متوجه اورفئوس نیست چون او به خاطر عشق بیحد و نهایتی که به ائورودیکه داشت به عقب نگریست. برخی دیگر میگویند خاک برسرت ائورودیکه. نمیشد اندکی تاب بیاوری تا وقتی که از هادس بیرون آمدی به او بنگری؟
جدای از این تعبیرها من نظر متفاوتی دارم. معتقدم مسئله انتخاب اورفئوس نیست بلکه نتایجی هستند که از انتخاب او حاصل میشوند. به بیانی دیگر فرقی نمیکرد او به عقب بنگرد یا ننگرد، در هر صورت ما او را لایق سرزنش میدانستیم. اگر به عقب نمینگریست میگفتیم تو چطور عاشقی هستی که به عقب بازنگشتی و اگر مینگریست میگفتیم خاک بر سر هولت کنند.
این بازی، بازی خدایان است. بازی از جبرگرایی برمیخیزد. من معتقدم اورفئوس در هر صورت آسیب میدید و این همان جایی است که به مسئله اصلی ما یعنی انتخاب بین عقل و احساس مربوط میشود. عقل میگوید:«اورفئوس به عقب نگاه نکن یا فلانی وارد رابطه نشو.» احساس میگوید:«اورفئوس به عقب نگاه کن یا فلانی وارد رابطه شو.»
در هر صورت از آسیبی که تهدیدمان میکند مصون نیستیم. اگر وارد رابطه شویم ائورودیکه را برای همیشه از دست میدهیم یا به بیانی بهتر باید با فشارهای مختلف پس از آن کنار بیاییم. در مقابل اگر وارد رابطه نشویم با کمبود عاطفی و سرخوردگی که به خودمان تحمیل میکنیم چه باید کرد؟ انتخاب از همیشه سختتر به نظر میرسد و ما در برابر پیامدهای آن مسئول هستیم.
من پاسخ را به شما دادهام. بهترین راهنمایی برای چنین شرایط کنار آمدن با پیامدهاست. نمیتوانید از انتخاب بگریزید چون انتخاب نکردن هم نوعی انتخاب است پس با پیامدها کنار بیایید. به بیانی روشنتر اگر چه پیامدهای انتخاب تقصیر ما نیستند ولی مسئولیت کنار آمدن با آنها بر عهده ماست. فقط این را بدانید که چه به ائورودیکه بنگرید و چه به مسیر خود ادامه دهید در هر صورت مشکلاتی دامنتان را خواهند گرفت. این شما هستید که ترجیح میدهید چگونه با آنها کنار بیایید. اگر هم یک روز به نتیجه جالبی رسیدید آن را با من به اشتراک بگذارید تا در این مقاله بگنجانم.