
روانشناسان رفتارگرا معتقدند یادگیری سه نوع دارد. هر کدام از این موارد در برهه خاصی از زندگی انسان رخ میدهند و ما عمده تجربه خود را از آنها کسب میکنیم. این سه نوع عبارتند از:
فرض کنید کودکی با خودکار روی دیوار نقاشی میکشد. در چنین شرایطی عکسالعمل والدین آنست که او را تنبیه میکنند. برعکس این موضوع هم صادق است یعنی اگر کودک کار مثبتی انجام دهد او را تشویق میکنند. در یادگیری مستقیم فرد بدون هیچ واسطهای مورد آزمایش قرار گرفته و تجربه کسب میکند.
در این روش ما دیگران را به مثابه الگویی تصور میکنیم و از آنها میآموزیم. به عنوان مثال ما بارها مشاهده کردهایم که سرمایهگذاری بدون فکر کار اشتباهی بوده و سرزنش دیگران را به دنبال دارد. یا اینکه لبخند زدن و ابراز محبت تشویق دیگران را به دنبال دارد. این مدل از یادگیری هوشمندانه است چرا که مجبور نیستیم خودمان به آب و آتش بزنیم.
خودگردانی یعنی ارزیابی فرد از عمل خودش از راه تمجید یا سرزنش خویش. به عبارتی آسانتر خودگردانی یعنی خود قاضی عمل خودمان شویم و آن را قضاوت کنیم. آیا رفتاری که انجام دادم از نظر خودم لایق پاداش بود؟ آیا فلان حرفی که زدم مناسب بود؟
به گمانم پس از خواندن موارد بالا خودتان به این نتیجه رسیده باشید اما در هر صورت بیایید با هم آن را بررسی کنیم. من معتقدم یادگیری مشاهدهای از میان تمامی موارد بالا ارزشمندتر است چرا که بهای کمتری دارد و خطا نمیرود. از سویی دیگر یادگیری مستقیم نامحدود نیست به همین خاطر بهتر است آن را برای موارد مهمتری ذخیره کنیم.
واقعیت آنست که در دنیای امروزی در هر زمینهای که فکرش را بکنید حرف برای گفتن وجود دارد. فرقی ندارد بخواهید کسب و کار راه بیندازید، انتخاب رشته کنید یا یک موبایل بخرید در هر صورت با یک جستجوی ساده میتوانید به اطلاعات ارزشمندی برسید. از این رو باید مراحل یادگیری را طبقهبندی کنیم.
منظورم از طبقهبندی یعنی حرکت از سمت کمریسک به سوی پرریسک. یادگیری مشاهدهای کمترین ریسک را دارد پس تا جایی که میتوانیم از دیگران یاد میگیریم. صد البته نباید هر چیزی را از فیلتر خود بگذرانیم بلکه ابتدا آن را بررسی میکنیم و اگر مفید بود میپذیریم.
حال بر فرض که یادگیری مشاهدهای کافی نبود، به سوی یادگیری خودگردانی میرویم. از خود میپرسیم آیا فلان چیز با منطق من جور درمیآید؟ آیا میتوانم آن را به عنوان یک اصل کاربردی بپذیرم؟
و در مرحله آخر به سراغ یادگیری مستقیم میرویم. جایی که میبایست خودمان آستین بالا بزنیم و شرایط را بسنجیم. درست مثل بچههایی که تکههای پازل را در کنار یکدیگر قرار میدهند و میسنجند که آیا شکل درستی حاصل شده یا نه.