
نام درس : شیوه ارائه مطالب علمی و فنی
مدرس : استاد داود یعقوبیتبار
دانشجو : مسعود جنگ زرگری
گردآوری: اردیبهشت و خرداد 99
موضوع بحث: شیوه صحیح ارائه دانشگاهی
این بحث شامل دو بخش عمده است
یک ارائه خوب باید در سه وجه دارای کیفیت باشد و از سه کانال به انتقال محتوا بپردازد که این سه کانال عبارتند از بخش :
v Verbal (کلامی)
v Vocal (بیانی)
v Visual (دیداری)
verbal : آنچه در ارائه گفته میشود. درواقع اطلاعاتی که قرار است در ارائه بیان شوند.
vocal : چگونه بیان کردن اطلاعات و مطالب.
visual : اطلاعات دیداری یک ارائه است که بخش عمده آن را اسلایدها به عهده دارند.
یک ارائه خوب باید هر سه کانال فوق را بهصورت متوازن داشته باشد زیرا اگر هر یک از کانالها ضعیف باشد مسئولیت دو کانال دیگر ( یا تک کانال باقیمانده ) زیاد میشود و باید جبران کانال (یا کانالهایی) دارای ضعف پر کند و چنانچه کانالهای دیگر قدرت کافی را نداشته باشند، با یک ارائه ناموفق مواجه خواهیم بود.
به عنوان مثال اگر کانال vocal بهطور ضعیف عمل کند و درواقع ارائه دهنده تنها از روی اسلایدها اطلاعات verbal را روخوانی کند. بدیهی است که چنین کاری نتیجهی مطلوب ارائه را نخواهد داد زیرا بهجای اینکه افراد زیادی از مناطق مختلف گرد هم بیایند برای استفاده از ارائه، کافی بود اسلایدها را از راه دور دانلود و مطالعه میکردند.
میتوان همین مثال را برای بخشهای دیگر نیز بیان کرد؛ مثلا اگر بخش visual ضعیف باشد و اسلایدها نامناسب باشند تمام تلاش ارائه دهنده به دلیل دارا نبودن از یک بخش دیداری قوی ناتمام و ناقص به نظر میرسد.
در هر ارائه باید برای هر سه کانال برنامهی دقیق و کاملی داشته باشیم .
یکی از نکات مهم ارائه این است که در تمام طول ارائه باید توجه به مخاطبان را به ارائه حفظ کنیم و اجازه ندهیم تمرکز مخاطبان از موضوع خارج شود. روشهایی که میتوان این کار را انجام داد به طور مثال عبارتند از اینکه :
1. شناخت کافی از مخاطبان داشته باشیم و مطالب را بر اساس آن شناخت تنظیم کنیم.
2. نکتهای که وجود دارد این است که هیچگاه سطح توجه، سرتا سر ارائه بهصورت یکنواخت نیست، بلکه غالباً با تمرکز زیاد شروع میشود و در اواسط کار به سطح پایینتر میرسد و دوباره در انتها تمرکز بیشتر میشود.
این الگو یک الگوی طبیعی است و ما قصد نداریم به ساختار خیلی قویتری برسیم اما برای رسیدن به سطح تمرکز نسبتاً بالا و قابل قبول لازم است برخی راهکارها را پیش بگیریم.
مهمترین راهکار برای این منظور ارائهی چند لایه است.
در ارائهی چند لایه از کانالهای مختلف اطلاعات مختلف را برای افراد مختلف به گونهای مطرح میکنید که برای همهی مخاطبان قابل استفاده و برداشت باشد.
مثلا برای افراد جزئینگر یا کلینگر که ممکن است مخاطب ما باشند اگر در طول ارائه چندبار مطالب را بهصورت بزرگنمایی (zoom out) یا کوچکنمایی (zoom in) تکرار کنیم آنگاه چنانچه درطی مسیر ارائه تمرکز مخاطب به دلایلی از مطالب از بین رفته باشد، باز به مطالب باز میگردد و میتواند ادامهی ارائه را همراه شود.
یکی از بخشهای یک ارائه خوب روش پرسش و پاسخ و دریافت سوال است.
این کار اغلب در جلسات دفاع پایاننامه بهصورت پرسش از ارائه دهنده برای آزمون او صورت میگیرد اما در ارائههایی مانند کنفرانس و سخنرانی چنین نیست.
بخش پرسسش و پاسخ به مخاطبان این امکان را میدهد که سوالات خود را از شما بپرسند یا اگر کاری در راستای شما انجام دادهاند و ایدهای دارند به شما منتقل کنند .
لازم به ذکر است که در یک کنفرانس سوالات مخاطبان از شما برای آزمون شما نیست و آنها به دنبال پاسخ خودشان هستند.
برای داشتن ارائه خوب در این راستا بهتر است سوالات را پیش بینی کنیم.
برای این منظور یکی از کارها انجام ارائه برای دوستان و یا همکاران علمی خود پیش از ارائه اصلی است که در حین این کار خودمان یا دوستانمان به سوالات احتمالی مخاطبان خواهیم رسید.
یک کار مفید برای ارائه خوب ساخت چند اسلاید بعد از اسلاید پایانی است.
این اسلایدها غالباً نمودارها یا شکلها یا محتویاتی است که احتمال میرود پیرامون آنها سوالاتی در طول جلسه پرسیده شود و ارائه دهنده از قبل میداند که اگر چنین سوالاتی از او پرسیده شود در پاسخ به این اسلایدها نیاز پیدا خواهد کرد.
نکته مهم در پاسخ به این سوالات این است که به خوبی سوال را درک کنیم.
که برای آن منظور ابتدا باید بهصورت سوال خوب گوش کردو سپس سوال را تکرار کرد زیرا اینکار منجر به این میشود که فرصت فکر کردن به شما میدهد. از سویی به مخاطبین مختلف که احتمالا متوجه سوال نشدهاند کمک میکند که سوال را متوجه شوند و در ادامهی ارائه شریک شوند. دیگر مزیت تکرار سوال این است که از سوء برداشت احتمالی صورت سوال توسط ارائه دهنده از بین میرود.
روز ارائه و نکات مربوط به آن
روز ارائه ممکن است ........... یا کنفرانس یا سخنرانی مهمی باشد.
یکی از نکات مهم این فرایند این است که شما باید زودتر از زمان جلسه در مکان حضور داشته باشید و شرایط را هماهنگ و آماده کنید، فایل خود را قبل از شروع جلسه کپی و اجرا کنید و البته بهتر است کامپیوتر خود را به همراه داشته باشید.
نکته دیگر اینکه با رئیس جلسه هماهنگ باشید و یک بیوگرافی کلی که از قبل در یک برگه آماده کردهاید به رئیس جلسه دهید تا هنگام معرفی شما از ان استفاده نماید تا نکاتی مانند تلفظ نام و یا نام خانوادگی خود را درصورتی که لازم است به رئیس جلسه بگویید.
نکات دیگری که در روز ارائه به ما در داشتن ارائه خوب کمک میکنند، عبارتاند از:
ü یک بطری آب با خود داشته باشید
ü یادداشتهای پرینت شدهای از مطالبی که میخواهید ارائه دهید همراه داشته باشید (که فقط در صورت ضرورت از آن استفاده کنید)
ü لیزر پوینتر داشته باشید و باطری آن را کنترل کنید
ü پیش از شروع ارائه نور محیط را تنظیم کنید
ü حتما از فایل ارائهتان یک کپی هم در یک فلش دیگری داشته باشید
ü در هنگام ارائه برای کاهش استرس به آرامی قدم بزنید ولی جلوی دیده شدن صفحه را نگیرید و نیز سایه روی صفحه نشوید.
ترس از ارائه
ترس و استرس برای ارائه امری کاملا اجتناب ناپذیر است اما میتوان با راهکارهایی بر آن غلبه کرد.
اولین نکتهای که در این راستا کمک میکند پذیرش این ترس است، زیرا ترس به این معناست که ارائه دهنده به خروجی کیفیت کارش اهمیت میدهد.
پس وقتی این ترس را میپذیرید حالا میتوان از آن در راستای مناسب استفاده کرد و به سمت ارائه خوب هدایت کرد، به این صورت که آن را به صدای بلند و واضح صحبت کردن مدیریت کرد بجای لرزش صدا و آهستگی .
بخشی از ترس از ارائه ممکن است به دلیل عدم قطعیت در مورد آن ارائه بازگردد که برای رهایی از آن باید به آن عدم قطعیتها غلبه کرد. مثلا اگر ترس از این دارد که آیا میتواند کیفیت خود را در زمان ارائه حفظ کند یا خیر ؟ بهتر است قبل از انجام ارائه این فایل را چک کنیم یا میتوان از افکتهای کمتری در فایل استفاده کرد. که نگران کیفیت آنها در زمان ارائه نباشیم یا فونتها را در فایل ذخیره کنیم و ...
همچنین برای غلبه بر ترس حتما به اندازه کافی تمرین داشته باشید. از مخاطب ، محیط و سایر موراد به قدر کافی شناخت پیدا کنید.
یک روش خوب برای غلبه بر ترس این است که شوخ طبعی داشته باشید.
تهیهی اسلایدهای ارائه
اسلایدها در واقع بعد دیداری را به ارائه اضافه میکنند و گاهاً در هدایت ارائه نقش ایفا میکنند.
در ادامه نکاتی پیرامون بخش دیداری خولهیم گفت.
اسلایدها فقط بخشی از ارائه مارا تشکیل میدهند و ابزار ارائه هستند، نه هدف آن. درواقع اسلایدها با افزودن بعد دیداری به ارائه ما کمک میکنند، مفاهیم و مطالب راحتتر به مخاطب منتقل شود.
ü زیبایی اسلایدها:
اسلاید علمی میبایست تز زیبایی کافی برخوردار باشد اما نه به مفهوم داشتن طرحهای پیچیده و شلوغ که با نرمافزارهای گرافیکی حاصل میشوند. اسلاید علمی زیباییاش را به مقدار زیادی از سادگی طرحش دریافت میکند.
نکتهی مهم: تا جای ممکن از اشکال ساده استفاده کنید و در صورتی که ضرورتی ندارد از اشکال گوشهدار یا سایهدار استفاده نکنید. همچنین بهتر است از رنگهای ساده و استاندارد استفاده شود.
ü چیدمان و تناسب هندسی:
نوع چیدمان اجرای اسلاید در داشتن اسلایدهای متناسب بسیار موثر است. این تناسب هم در ارائه جزئیات و هم کلیات باید رعایت شود. اگر اسلایدها در طراحی و چیدمان دارای بهم ریختگی باشد. ممکن است این تصور را در مخاطب ایجاد کند که این ارائه به طور کلی پژوهش نیز احتمالا دارای دقت کافی نیست و از این نوع بهمریختگیها در اصل پژوهش هم وجود داشته باشد.
ü از حرکات میان و درون اسلایدها خودداری کنید:
ممکن است گاهی از transitionهای مناسب و بهجایی در ساخت اسلاید استفاده نشود. مثلاً برای رفتن از یک اسلاید به اسلاید بعد با یک چرخش اسلاید قبل خارج و با چرخش معکوس، اسلاید بعد وارد شود و یا مثلاً پودر شدن و بازشدن و .... بهتر است در اسلاید و جلسه علمی از اینها استفاده نشود. تنها transition مفید در ارائههای علمی ظهور یک به یک اجزا در یک اسلاید و باقی موارد مناسب ارائه علمی نیستند.
علت اصلی این موضوع این است که transitionهای اضافه منجربه بهم خوردن تمرکز مخاطبان یک جلسه علمی خواهد شد.
نکته مهم: اگر transition ای در اسلاید قرار میدهید تعداد دفعات تمرین شما برای ارائه باید افزایش پیداکند تا با روند تنظیم اسلاید کاملا آشنا باشید و در روز ارائه یادتان نرود که برروی اسلایدهای خاصی transition دارید و باید بر اساس آنها صحبت خود را تنظیم کنید.
ü پس زمینه:
انتخاب س زمینه اهمیت بسیار زیادی دارد.
مهمترین نکته این است که اسلاید باید دارای پس زمینهای با طرح ساده باشد.
نیازی به وجود یک طرح ثابت (حتی مرتبط با موضوع پژوهش) در تمام اسلایدها نیست. درصورت لزوم فقط در صفحه اول از آن طرح میتوان استفاده کرد.
مثلا اگر موضوع ارائه ژنتیک است نیازی به وجود عکس یک رشته DNA در تمام اسلایدها نیست. عنوان ارائه نیز لزومی ندارد در تمام صفحات وجود داشته باشد.
شماره صفحه نباید خیلی بهصورت بزرگ یا مشخص شده با ستاره و ... باشد بلکه در سایزهای کوچک و ساده در پایین هر اسلاید باشد.
داشتن Pattern در اسلایدها مناسب نیست و بهتر است استفاده نشود. زیرا ممکن است یک Pattern در جایی تیره و در قسمتهایی دارای رنگ روشن باشد که آنگاه در فرآیند تایپ متن بر روی آن دچار مشکل خواهید شد.
از رنگهای استاندارد و ساده استفاده کنید و در تمام اسلایدها ثابت نگهدارید، حتی در ارائههای 50 یا 60 صفحهای نیز نهایتاً سه یا چهار رنگ در تمام طول ارائه کافی است .
نکته بسیار مهم در انتخاب رنگ پس زمینه این است که برای اتاق کوچک و مثلا جلسه دفاع پایاننامه پس زمینهای روشن با نوشتههایی تیره انتخاب مناسبی است و وضوح خیلی خوب و مناسبی دارد.
اما اگر ارائه قرار است در یک سالن بزرگ انجام شود، از جهت دیداری پس زمینه روشن با نوشتههای روشن برای انتهای سالنهای بزرگ وضوح بیشتری میدهد.
نکته دیگر این که گاهی محتوای بحث ممکن است روی پس زمینه اثر داشته باشد. مثلاً اگر قرار است خروجی نمودارهای متلب را در ارائه داشته باشید که بهصورت پیش فرض دارای پس زمینه سفید هستند پس بهتر است پس زمینه شما سفید باشد که تمرکز مخاطب به پس زمینه رنگی نرود.
از رنگ قرمز به عنوان پس زمینه استفاده نکنید زیرا اولاً در ویدئو پرژکتور به خوبی دیده نمیشود و نیز به طور کلی رنگی تنشزا است.
طرح رنگ اسلایدها برای ما حامل اطلاعات و نکاتی است که باید رعایت شود. هر طرح رنگی که انتخاب میکنید تا انتها همان را ادامه دهید.
نکته مهم در طرح رنگ اسلایدها میزان کنتراست
اگر از پس زمینه اسلایدها رنگ زرد کمرنگ باشد، آنگاه نوشتههای آبی تیره برروی آن خوانا و واضح است اما اگر پس زمینه قرمز باشد و نوشتهها نارنجی آنگاه وضوح کافی وجود نخواهد داشت.
توجه کنید که پروژکتور به اندازه مانیتور قدرت تفکیک رنگ را ندارد پس در انتخاب رنگها دقت کنید که کنتراست بالایی در نظر بگیرید.
از رنگ به عنوان ابزاری برای انتقال مفاهیم استفاده کنید نه فقط برای تنوع. مثلاً به گونهای باشد که افراد بعد از پنج اسلاید اولیه متوجه شوند که فرضاً رنگ قرمز نشان دهنده نکات مهم است، رنگ آبی قضایای ریاضی و ... و نهایتاً از 3 یا 4 رنگ در کل اسلایدها استفاده کنید و از استفاده بیش از حد رنگها بپرهیزید. بهطور کلی در ارائه از رنگها به عنوان واسطهی انتقال مفهوم استفاده نکنید چون ممکن است رنگها در پروژکتور دیده نشوند. پس تا جای ممکن از علائم و نمادهایی دیگر یا برچسبها برای انتقال مفهوم استفاده کنید.
در واقع تصور کنید که لازم است اسلایدها بهصورت سیاه و سفید پرینت شود، پس بهگونهای از رنگها استفاده کنید که اگر سیاه و سفید چاپ شود از مفهوم مطالب کاسته نشود. مثلاً یک نمودار دایرهای را بهجای تفکیک با رنگها بهصورت هاشورهایی مختلف تفکیک کنید.
چک لیست
پس از اتمام ساخت اسلایدها و قبل از روز ارائه بهتر است دو چک لیست تهییه کنید، یکی شامل موارد لازم در ساخت اسلایدها ( مثلاً بررسی فونت در تمام اسلایدها، بررسی رنگ پس زمینه در تمام اسلایدها و ... ) و یکی هم شامل موارد لازم خود ارائه و شرایط روز ارائه ( مانند همراه داشتن لیزر پوینتر، آب و ... ) با داشتن این چک لیستها همهی موارد راحتتر تحت کنترل شما خواهد بود و چیزی از قلم نمیافتد.