کشف

وقتی صحبت از کشف و اختراع می شود، آدم ناخودآگاه بیاد کاشفان و مخترعان معروف تاریخ می افتد. همچون کریستف کلمب کاشف قاره آمریکا یا توماس ادیسون با 2500 اختراع از جمله لامپ الکتریکی و یا گراهام بل مخترع تلفن و البته بسیاری دیگر از انسانهای زحمتکش و فداکاری که بعضا جان خود را در راه کشف یا اختراع خود دادند. کشف یا اختراع هر یک از این انسان های فداکار و مبتکر، تحولی عمیق در زندگی انسانها بوجود آورده است. همچنانکه در همین چند ساله با اختراع فن آوری های نوین همچون موبایل و کامپیوتر و اینترنت دگرگونی عظیمی در شیوه زندگی انسانها ایجاد شده است.

اما در طول تاریخ کاشفان و مخترعان گمنام و فروتنی بوده اند که نامشان در تاریخ ثبت نشده و ممکن است کشف آنها کم ارزش بنظر بیاید. اما اگر موضوع را در ظرف زمان در نظر بگیریم، و هزاران سال به عقب بر گردیم، خواهیم دید که کشف یا اخترع آنها در زمان خود کمتر از اختراعات یا اکتشافات معروف تاریخ نیست. نگاهی به چند نمونه بیاندازیم:

اولین کشف انسان یک قطعه سنگ بود. آنگاه که انسان از حالت میمونی بدر آمد و قامت راست کرد و دستانش آزاد شد، توانست با گرفتن یک قطعه سنگ بعنوان ابزار و استفاده از آن در کندن زمین، کشتن حیوانات و یا دفاع از خود استفاده کند. انسان موجودی ضعیف بود. او پنجه های شیر و ببر را نداشت، یا دندانهایش مانند دندانهای درندگان نبود، پاهای او سرعت دویدن چهار پایان را نداشت. اما یک ویژگی داشت که حیوانات نداشتند و آن مغز بزرگتر و پیشرفته تر بود. تحولی در او رخ داده بود. جهشی باعث افزایش حجم مغز او شده بود چیزی که او را از سایر حیوانات متمایز می کرد. اما این مغز خام بود. وقتی او اولین بار سنگ را برداشت و با آن حیوانی را کشت، احساس کرد که قدرتش زیادتر شده است. بتدریج یاد گرفت که از چه نوع سنگی در چه جایی باید استفاده کند. سنگ ابزار بود. آگاهی از کاربرد ابزار بر تکامل و گنجایش مغز انسان افزود. به این ترتیب انسان ابزار را ساخت و ابزار انسان را. اینگونه عصر حجر یا عصر سنگ آغاز شد. هر چه می گذشت ابزار ها متنوع تر و متکامل تر می شدند. کارد سنگی، تبر سنگی، نیزه سنگی و ... انسان که قبلا فقط از راه جمع آوری میوه و دانه و یا خوردن پس مانده شکار حیوانات دیگر ارتزاق می کرد، خود تبدیل به شکارچی شد. در ادامه مرحله شکارورزی، او اهلی کردن حیوانات را آموخت و در ادامه جمع آوری میوه و دانه رمز حاصلخیزی زمین را کشف کرد. و عصر کشاورزی آغاز شد که خود سرآغاز و شروع تمدن است.

بدرستی معلوم نیست که انسان آتش را چگونه کشف کرد. محققان احتمال می دهند بر اثر صاعقه و ایجاد آتش سوزی با آتش آشنا شده اند. بتدریج آنرا مهار کرده و در واقع آتش را رام کرده اند. عده ای می گویند انسان بر حسب تصادف سنگ چخماق را پرتاب کرده و مشاهده کرده بر اثر برخورد سنگها با هم جرقه زده و علف های خشک اطراف آن آتش گرفته اند. هر چه بوده آتش تحولی شگرف در زندگی انسان بوجود آورده. برای ایجاد گرما و روشنایی در شبها و غلبه بر تاریکی و دفاع در مقابل حیوانات وحشی و بعد ها ایجاد صنعت، از آتش استفاده های فراوانی شده و همچنان می شود. آتش چنان جایگاهی در نزد انسان پیدا کرد که حتی مورد پرستش قرار گرفت. آتشکده ها درست شد. که سالیان سال روشن نگه داشته می شدند.

از آن به دیر مغانم عزیز می دارند که آتشی که نمیرد همیشه در دل ماست

حافظ

کمی از انسانهای اولیه دور شویم، یکی از کشف ها یا اختراعاتی که در زمان خود تحولی شگرف بوجود آورد، اختراع رکاب بود. امروزه ظاهرا رکاب وسیله پیش پا افتاده ایست. تا قبل از اختراع آن، سوارکار مجبور بود روی ما تحت خود بنشیند و برای کنترل خود شاید از زانوانش استفاده می کرد. اما با اختراع رکاب تعادل او زیاد شد، توانست روی اسب روی پا بایستد، بچرخد،کمانداری کند و ... .

در کتاب امپراطوری صحرانوردان آمده است که : "اختراع رکاب باعث گردید که مدتهای مدید صحرا نوردان شمالی "هون ها وسیت ها" برتری سرشار و تفوق بسیاری نسبت به سوارکاران قبایل بادیه نشین دارا باشند ."

آیا تا به حال به عدد صفر فکر کرده اید؟ عددی که به تنهایی هیچ است. اما در مقابل هر عددی که بگذارید، آنرا ده برابر می کند. و کاربرد دیگرش، جایگزینی برای عددیست که وجود ندارد. مثلا برای نوشتن عدد یکصد و یک "101" جای دهگان وسط را پر می کند. چه کسی اولین بار صفر را کشف کرد ؟ گویا بابلیها، یونانیان و هندیها از اولین کاشفان عدد صفر هستند. درنظر بگیرید که پیدایش عدد صفر چه تحولی در ریاضیات و در زندگی انسانها بوجود آورده است.

امروزه عادی ترین وسیله نقلیه، اتومبیل است. آیا فکر کرده اید که چه کسی اتومبیل را اختراع کرد؟ اگر به دایره المعارفها یا اینترنت مراجعه کنید، می بینید جیمز وات مخترع ماشین بخار است و نیکولا ژوزف کونیو خودرویی سه چرخ اختراع کرد و در آلمان بنز در سال 1887 موتور با احتراق داخلی را برای حرکت وسایل نقلیه بکار برد. هر چه زمان جلوتر رفت، این وسیله تکمیل تر شد. تا به اتومبیل های امروزی رسید. حال دوباره می پرسیم چه کسی اتومبیل را اختراع کرد؟ اگر قبل از اختراع اتومبیل، ارابه ها بوجود نیامده بودند و قبل از آن چرخ بوجود نیامده بود آیا ما در عصر حاضر اتومبیلی داشتیم؟ اتومبیل مجموعه ایست از چرخها و نیروی محرکه. نیروی بخار و بعدها احتراق داخلی توسط بنزین تحولی شگرف ایجاد کرد. ولی نقش اولین انسانی که چرخ را کشف کرد چه می شود؟ انسانی که ممکن است از غلتیدن تنه درختان در سراشیبی و یا هر چیز مشابه دیگری به رمز و راز چرخ پی برده باشد.

و اما مهمترین کشف انسان در طول تاریخ از ابتدا تا کنون و شاید تا ابد، کشف زبان است. زبان انسانیت انسان را تکمیل کرد. و به او هویت کاملا انسانی داد. حیوانات علایمی صوتی از خود بروز می دهند. در هنگام ترس یا شکار و یا فرار صداهای خاص تولید می کنند. علایم صوتی آنها را متوجه بروز خطر یا وجود شکار و یا هشدار برای فرار می کند. در حیوانات زبان از این بیشتر تجاوز نمی کند اما در انسان زبان روز بروز متکامل تر می شود.

در مورد چگونگی پیدایش زبان چون مربوط به هزاران سال قبل ( پنجاه تا صد هزار سال قبل ) می شود، دانشمندان فقط از حدس و گمان استفاده می کنند. در این مورد در کتاب "بررسی زبان " اثر جرج یول آمده است:

" دیدگاه کاملا متفاوتی وجود دارد که اساس پیدایش زبان را صداهای طبیعی می داند. براساس این دید گاه، واژه های نخستین می توانند تقلیدی از صداهای طبیعی باشند که مردان و زنان بدوی از اطراف محیط زندگی خود شنیده اند . و اصوات اصلی زبان ممکن است از فریاد های احساسی از قبیل درد، عصبانیت، و یا شادی و لذت بر خاسته باشند."

ویل دورانت معتقد است "ایما و اشاره مقدم بر زبان بوده است." به هر حال بتدریج اولین کلمات که همان تقلید صداهای طبیعی است، بوجودآمده اند. مثلا وقتی می خواستند هشدار دهند که گرگها ممکن است حمله کنند، صدای زوزه گرگ را تقلید کرده اند و همینطور برای شکار حیوانات مثلا صدای گاو را در می آورده اند تا حضور گاو را اعلام کنند.

مراحل رشد و تکامل یک نوزاد انسان آیینه تمام نمایی از مراحل رشد و تکامل انسان در طول تاریخ است. مخصوصا تکامل زبان. نوزاد اولین بار صداهایی احساسی مثل گریه و بعد ها خنده و بعد با به هم زدن دستها هیجان هایش را نشان می دهد. بتدریج با لبهایش کلماتی مانند د د د یا با با با و ... بیرون می دهد. وقتی آب می خواهد صدایی مثل اوووو یا مشابه در می آورد. آرام آرام بعضی خواسته هایش را با اشاره دست مثلا بطرف آشپزخانه همراه با صدای اووو منظورش را نشان می دهد که یعنی آب می خواهد. هر چه بزرگتر می شود، کلمات کاملتر می شود تا به جایی می رسد که جمله ها را کامل ادا کند. اگر در نوزاد این مرحله 2 تا 3 سال طول می کشد، در انسانهای اولیه هزاران سال طول کشیده است. بتدریج کلمات کاملتر و واضحتر شده اند بعد از نام گذاری مجرد هر چیز، اسامی عام بوجود آمده اند. مانند کلمه درخت که در واقع درطبیعت "درخت" نداریم. بلکه فلان درخت گیلاس موجود در جایی مشخص داریم. اما وقتی می گوییم درخت یعنی ویژگیهایی که بین آنها مشترک است و شامل ریشه، تنه، شاخه، برگ و ... می شود.

انسان بتدریج با ساختن جملات، توانست مفهوم ها را انتقال دهد. انتقال مفهوم ها راه های ارتباطی جدیدی برای تبادل نظر و افکار ایجاد کرد. بزرگترین فایده کلمات و انتقال مفاهیم پس از توسعه فکر، تعلیم و تربیت است. نسلهای جدید لازم نبود تجربیات گذشتگان را تکرار کنند بلکه توسط والدین آموزش داده می شدند. هر چه زبان پیشرفته تر می شد سرعت تکامل انسان افزایش می یافت. و از طرف دیگرانسان با خیال پردازی توانست غیر از دنیای واقعی دنیای دیگری در ذهن خود بسازد که هم باعث بوجود آمدن بعضی اختراعات می شدند "خیال پردازی واقع گرایانه" و هم در خیال دنیایی بهتر برای خود می ساخت. که از یک طرف منشا هنر و از طرف دیگر منشا وهم و جادو شد.

در مورد اهمیت زبان صد ها جلد کتاب نوشته شده است و در این وجیزه نه فرصت پرداختن به این موضوع مهمی است و نه بنده بضاعت علمی کافی برای پرداختن به آن را دارم. هر چه هست، به قول اقبال لاهوری:

آب دریا را گر نتوان کشید هم بقدر تشنگی بتوان چشید

دوستان عزیز، داستان کشف و اختراع به درازای خلقت و تکامل بشر، طولانی و دراز دامن است. هدف این نوشته فقط این بود که یادمان باشد چگونه به اینجا رسیده ایم.

پدری به فرزندش حکایت می کرد که: فرزندم من وقتی به سن تو بودم، کفش نداشتم که بپوشم. غذای کافی نداشتم که بخورم. و لباسهایم پر از وصله پینه بود و ... بچه طاقت نیاورد وگفت: بابا تو باید خوشحال باشی که با ما زندگی می کنی.

دوشنبه 15 آبان 1391