سلام خیلی فکر کردم چطور میشه تو این چالش کتابخونه سهیم بود و شاید هیچ راه ورودی بهتر از متن نیست شاید از سوم شخص به تجربه کتاب داشتن خودم نگاه کنم و از میانه نامه ها و ورقچه های خاطرات کتابخونه خودم رو بسازم، امیدوارم دوست داشته باشین...
کتابخانهاش هرگز به شکلِ قفسه درنیامد؛ قفسه زیادی صریح است، زیادی اداری، زیادی مطمئن به اینکه اشیا باید بالاخره به یک آدرس واحد تن بدهند. کتابهای او اما از ابتدا میل به استقرار نداشتند؛ بیشتر شبیه طایفهای از تبعیدیان بودند که هر کدام در گوشهای از شهر، در پناهِ سطحی، لبهای، کشویی، فایلی، حافظهای موقت، به حیاتِ نیمهمخفی خود ادامه میدادند. سه جلد زیرِ میز، آنجا که سایه زودتر از عصر میرسد و خاک با رشتههای موی افتاده و منگنهی زنگزده ائتلاف میکند. چند کتاب در رشت، جا مانده در خانهای که بوی نم، خونواده و تلنباری از نوشته ها و کتاب های من و پدرم را در خود حبس کرده است. چند عنوان در هیأتِ پیدیاف، بیوزن و در عینحال سنگین، مثل بدهیهایی که نه میتوان لمسشان کرد و نه از زیرِ بارشان شانه خالی کرد. چند کتاب در اپلیکیشنهای کتابخوان، در روشناییِ سردِ صفحه، جایی میان اعلانهای بانکی، عکسِ غذا، پیامهای نیمهخوانده و خبرهای بیاهمیتِ فوری؛ و همین هم برای ستایششان کافیست، اینکه توانستهاند در چنین ازدحامِ مبتذلی، هنوز به شکلِ وقفه ظاهر شوند، به شکلِ مقاومتی کوچک اما سرسخت در برابرِ اقتصادِ بیوقفهی حواس.
او وقتی میخواهد از کتابخانهاش حرف بزند، ناچار از نقشهی یک شکست حرف میزند؛ از نظمی که هر بار پیش از کاملشدن، به دستِ زندگیِ روزمره تخریب شده است. اما شکست، اگر درست به آن نگاه کنی، همیشه فقط نقصان نیست؛ گاهی شکلِ راستینِ بقاست. کتابهای منظم، کتابهای بیحادثهاند؛ کتابهایی که جایشان معلوم است، اغلب سهمشان از جهان هم معلوم است. اینها اما هر کدام زخمی از جابهجایی دارند، تاخوردگیِ جلد، برآمدگیِ فنر، فایلِ بینامی که در پوشهای فرعی دفن شده، یادداشتی در حاشیه با تاریخی که دیگر به چیزی وصل نیست، جلدی که رفته و برنگشته، مثل دوستی که در قرضدادن از دست میرود و فقط اثرِ دستش بر غیاب میماند. کتابِ قرضرفته، حقیقتِ اخلاق را بهتر از هر رسالهای توضیح میدهد، انسانها بیشتر از آنکه چیزی را بدزدند، آن را در نامعلومی حل میکنند. مالکیت، پیش از آنکه حق باشد، شکلِ خاصی از حافظه است.
در جمع، وقتی کسی از کتابخانهاش میپرسد، معمولاً انتظارِ تصویر دارد، دیوارِ بلند، چوبِ تیره، ردیفهای منظم، نردبان، فنجان، نورِ عصر. جهان همیشه دوست دارد دانش را در قالبِ دکور ببیند، تا از خطرِ آن در امان بماند. اما آنچه او دارد، بیشتر شبیه بقایای یک انفجارِ آرام است. کتابها نه در کنارِ هم، که در فاصله از هم معنا میدهند. زیرِ میز، رویِ صندلیِ لق، در کیفِ پارچهای، در فایلِ دانلودها، در اتاقی در شهری دیگر، در دستِ کسی که دیگر پیامها را با تأخیر جواب میدهد. کتابخانهاش را باید نه با چشمِ نجار، که با چشمِ کسی دید که صحنهی جرم را میخواند... اینجا یک جلد از فشارِ پایهی میز کمی کج شده؛ آنجا صفحهای با قطرهی چای موج برداشته؛ رویِ گوشی، کنارِ آیکنِ برنامهی کتابخوان، عددِ قرمزِ اعلان مثل زخمِ کوچکی میدرخشد؛ در کتابخانهی عمومی، مهرِ بازگشت بر صفحه نشسته، مثل مُهرِ تبعید بر گذرنامه. اشیا بهتر از آدمها شهادت میدهند، چون هنوز هنرِ توجیه را یاد نگرفتهاند.
بعضی کتابها را او نخوانده، فقط حمل کرده است؛ و حملکردن، گاهی شکلِ عمیقتری از وفاداریست. کتابی که ماهها در کیف میماند، در تماس با کلید، پاکت سیگار، هدفونِ گرهخورده و بویِ پارچه، آرامآرام واردِ اقلیمِ بدن میشود. متن پیش از خواندهشدن، وزن پیدا میکند، گوشهاش در ران فرو میرود، حضورش در شانه ثبت میشود. اینجا فهم از چشم آغاز نمیشود، از فشار آغاز میشود. کتاب اول خود را به بدن تحمیل میکند، بعد شاید روزی به ذهن. و چه بسیار کتابهایی که فقط از همین راه صادق بودهاند نه به صورتِ معنا، بلکه به صورتِ مزاحمت. مزاحمت شریفترین شکلِ حضور است؛ چیزی که جا باز نمیکند، بلکه جا میگیرد.
او به کتابهایش مثل سربازانِ یک عقیده نگاه نمیکند؛ بیشتر مثل بقایای نیروهایی میبیند که از زمانهای مختلف در او رسوب کردهاند. بعضیشان هنوز گرماند، مثل آهنی که تازه از زیرِ چکش درآمده؛ بعضی فقط خاکسترِ فکریاند که روزی میسوخته و حالا با یک فوتِ کوچک دوباره سرخ میشود. کتابها برای او حاملِ حقیقت نیستند؛ آنها بیشتر دستگاههای تغییرِ نسبتاند. اتاق را عوض میکنند، زاویهی گردن را، مدتِ مکث را، آستانهی تحملِ سروصدا را. کتابی روی میز یعنی میز دیگر فقط میز نیست؛ سطحیست که بر آن جهان برای لحظهای از مصرفپذیریِ محض فاصله میگیرد. پیدیافی که نصفهخوانده مانده، در پوشهای با نامِ بیمعنا، چیزی از وضعیتِ روحِ زمانه را برملا میکند، این قرن، حتی خرد را هم در فرمتِ موقت ذخیره میکند، با امکانِ حذف، جابهجایی، فراموشیِ ناگهانی. اما شاید همین موقتیبودن، شکلِ تازهای از سرسختی هم باشد؛ مثل علفی که از شکافِ بتن درمیآید. متن اگر حقیقتی داشته باشد، در همین قابلیتِ نفوذش است.
گاهی او کتابی را از قفسهی کتابخانهی عمومی شهر بیرون میکشد و پیش از آنکه عنوان را بخواند، به اثرِ انگشتانِ دیگران رویِ جلد دقت میکند؛ به چربیِ اندکی که نور را طورِ دیگری میشکند، به شکستگیِ شیرازه، به کاغذی که زودتر از موعد پیر شده. خواندن از همانجا شروع میشود که جسمِ شیء مقاومت یا فرسودگیاش را نشان میدهد. کسانی که مستقیم سراغِ محتوا میروند، به سازوکارِ ظریفِ خیانتِ ماده بیتوجهاند. کاغذ دروغ نمیگوید که چند بار گشوده شده، جلد انکار نمیکند که در چه دستهایی چرخیده، فایلِ دیجیتال هم با آنهمه بیجسمی، از طریقِ تاریخِ دانلود و هایلایتهای پراکنده، ردِ اضطرار را لو میدهد. هر کتاب، حتی نخوانده، گزارشیست از برخوردِ نیروها، میانِ وقتِ آزاد و خستگی، میانِ میل و انضباط، میانِ فقرِ جا و وفورِ اشیا، میانِ خواستنِ فهم و اجبارِ دوامآوردن...
اینهمه پراکندگی، در چشمِ آدمهای مرتب، ضعف به نظر میآید. آنها دوست دارند هر چیز در جای خود باشد، چون میخواهند هر چیز تابعِ تصویری باشد که از خود ساختهاند. اما کتابهای او به این تصویر تن نمیدهند. آنها از زیرِ میز سر برمیآورند، از شهرِ دیگر خبر میفرستند، در حافظهی دستگاهها شبح میشوند، در دستِ قرضگیرندگان ناپدید میشوند، در کشوی میزِ کار میانِ قبضها و سیمها پناه میگیرند. این بیقراری فقط بینظمی نیست؛ شکلِ مادیِ نوعی امتناع است. انگار کتابها خودشان نخواستهاند به دکورِ شخصیت تبدیل شوند. نخواستهاند پشتِ شیشه، رام و ردیف، در خدمتِ پرستیژ بایستند. ترجیح دادهاند در سطحِ زندگی پخش شوند، با آن درآمیزند، لکه بگیرند، خم شوند، گم شوند، دوباره پیدا شوند؛ چون حقیقت، اگر هنوز چیزی از آن باقی مانده باشد، بعید است در اشیای کاملاً سالم و کاملاً طبقهبندیشده دوام بیاورد.
از خلالِ همین جزئیات میشد فهمد که چرا بعضی کتابها باید همیشه نزدیک باشند و بعضی دور. نزدیکی، مسئلهی علاقه نیست؛ مسئلهی دمای نیروهاست. کتابی که باید دمِ دست باشد، الزاماً محبوبترین نیست؛ گاهی خشنترین است، همان که مثل تیغِ کوچکی در جیبِ روز جا میگیرد تا مبادا عادت، جهان را دوباره نرم و قابلتحمل جلوه دهد و کتابی که در رشت مانده، در آن فاصلهی مرطوب و دیررس، فقط یک جلد جاگذاشته نیست؛ بخشی از زمان است که هنوز به حال نپیوسته. شهرها کتابها را تغییر میدهند. همان متن در تهران، زیرِ گردِ خاک و نورِ شیریِ آپارتمان، چیز دیگری میگوید تا در رشت، کنارِ پنجرهای که بخارش با آستین پاک میشود و لکه اش فقط با اذن مستقیم خدا. کتابها هرگز صرفاً متن نیستند؛ اقلیماند، فشارِ هوا هستند، میزانِ گچ دیوارند، جنسِ نورِ ظهرند.
او میداند ستایشِ کتاب، اگر فقط ستایشِ معنا باشد، ناقص است. باید از لبههای فرسوده هم دفاع کرد، از فایلهای ناقص، از نسخههای قاچاق، از کتابی که بیست صفحهاش کنده شده، از آن یکی که سالها پیش به کسی قرض داده شد و حالا تنها نشانهاش یک یادداشت در فهرستی قدیمیست. هر کتابِ غایب، شکلی از حضور را کامل میکند. غیاب، معماریِ پنهانِ کتابخانه است. شاید اساساً کتابخانه از چیزهایی ساخته میشود که در دسترس نیستند... آنچه جا مانده، آنچه گم شده، آنچه هنوز باید خرید، آنچه دیگر چاپ نمیشود، آنچه فقط در نقلقولی از یاد مانده. مجموعهها را نه فقط موجودیِ فعلی، که حفرههایشان تعریف میکند. آدم را هم همینطور.
اگر روزی همهی این کتابها را در یک اتاق جمع کنند باز هم چیزی به نامِ کتابخانه، به معنای آرام و کاملش، پدید نخواهد آمد. چیزی که پدید میآید بیشتر شبیه میدانِ ویرانهای خواهد بود که در آن هر شیء به زبانِ زخمِ خود سخن میگوید.بهتر، زیرا کتاب، اگر قرار است شأنی داشته باشد، نه در وحدتِ بینقص، که در همین کثرتِ ناآرام است؛ در اینکه از هر سو به زندگی وصل میشود و از هیچسو تماماً در اختیارش قرار نمیگیرد. کتابهای او اینگونهاند: نه دارایی، نه دکور، نه سرمایهی فرهنگی؛ بلکه تکههای سختِ جهانی که هنوز کامل به ابتذال تن نداده است...
پس اگر بخواهد از کتابخانهاش حرف بزند، باید از قفسه صرفنظر کند و به جای آن از سطوح بگوید، از فاصلهها، از مکانهای موقت، از نورهایی که بر جلد ها افتاده، از بویِ کاغذِ خیسخورده ، از صدای فایلِ پیدیافی که در سکوتِ نیمهشب با کلیک ماوس ورق میخورد، از کتابخوان هایی که در صف های طولانی مرهم دردند، مثل حیوانی که از لایِ آوار سر بیرون میآورد، لحظهای نفس میکشد. باید بگوید کتابهایش هرگز یکجانبودهاند، چون خودِ زندگی هیچگاه یکجا نبوده است. باید بگوید ستایشِ کتاب، ستایشِ نظم نیست؛ ستایشِ آن نیروی خاموشیست که در میانِ خردشدگی، در میانِ تحقیرهای کوچکِ روز، در میانِ صداهای ارزانِ شهر و نورهای تیز بیرحم شب، هنوز چیزی را از فروریختن کامل نجات میدهد. کتابهایش همیناند، شاهدانِ خاموشِ یک امتناع، اشیای کوچکی که از زیرِ دستِ مصرف سر میخورند و در تاریکیِ مختصرِ خود، سرسختانه، حیثیتِ جهان را حفظ میکنند...
و اما معرفی کتاب
این لیست فقط از یه نقطه کوچیک از فواران معجزه کلمات و جهان است از منظر نگاه من و کتاب هایی که من بیش از یک بار خوندمشون:
اخلاق از اسپینوزا برای من کتابِ رهایی از توهمِ مرکز بودن است؛ نظمی سخت، روشن و بیتعارف که انسان را از ناله به فهم، و از فهم به نوعی آرامشِ بینام میبرد. «پدیدارشناسی روح» از هگل کتابِ حرکت است، کتابِ آگاهیای که از خودش عبور میکند و در هر منزل، هم چیزی را از دست میدهد و هم به چیزی میرسد. «هستی و زمان» از هایدگر مرا همیشه به آن ناحیهای برمیگرداند که بودن هنوز به مفاهیم عادت نکرده و زمان، بهجای ساعت، در اضطراب و امکان حس میشود. «خیابان یکطرفه»ی بنیامین را هم مثل مجموعهای از خردهانفجارها دوست دارم؛ کتابی که ثابت میکند حقیقت گاهی در تابلو، ویترین، زباله، آگهی، و چیزهای کوچکِ خیابانی بیشتر پیدا میشود تا در نظامهای کامل.




از نیچه، «حکمت شادان» و «چنین گفت زرتشت» برای من دو فرمِ یک نیروی واحدند: یکی گزنده، سبک، برقآسا؛ دیگری خطابی، شاعرانه و کوهستانی. نیچه یادم میدهد که اندیشه، اگر زنده باشد، فقط توضیح نمیدهد؛ ضربه هم میزند. «دیالکتیک روشنگری» آدورنو و هورکهایمر هم از آن کتابهاییست که بعد از خواندنش دیگر نمیشود سادهدلانه به پیشرفت، فرهنگ و عقلِ مدرن نگاه کرد؛ انگار نورِ تمدن را میگیرد جلوی چشم و تیرگیِ درونش را نشان میدهد.



«متافیزیک» ارسطو برای من نوعی انضباطِ باشکوهِ فکر است؛ جایی که پرسش از موجود، علت، جوهر و بودن با صبری عظیم صورتبندی میشود. «جمهور» افلاطون هنوز هم فقط یک متنِ سیاسی نیست؛ صحنهایست که در آن عدالت، تربیت، حقیقت و قدرت مدام جایشان را با هم عوض میکنند. «دائو د جینگ» لائوزه، در مقابلِ این عظمتهای استدلالی، مثل زمزمهایست که از آب و باد بیشتر میفهمد تا از برهان؛ کتابی که با کمینهگویی، نسبتِ نرمی و نیرو را دوباره تعریف میکند. «حکمتالاشراق» سهروردی هم برای من فلسفهایست که هنوز نور را استعاره نکرده، بلکه آن را در خودِ ساختارِ دانایی جاری میبیند؛ جایی که تفکر، هم استدلال است و هم اشراقِ مرتبهمند.




«کودکی و تاریخ» آگامبن از آن کتابهاییست که آرام شروع میشود اما بعد نسبتِ تجربه، زبان، تاریخ و سوژه را از جا درمیآورد. کتابیست دربارهی آنچه در انسان پیش از تثبیتِ کامل در زبان میلرزد. «تمدن و ملالتهای آن» فروید هم مثل گزارشِ پزشکیِ یک بیماریِ بیدرمان است اینکه تمدن، هم محافظ ماست و هم منبعِ فرسودگیِ ما؛ و آرامشِ جمعی، بهای سنگینی از میل طلب میکند.


«در انتظار گودو»ی بکت را دوست دارم چون با کمترین حادثه، بیشترین ویرانی را آشکار میکند. دو بدن، یک جاده، چند مکث، چند تکرار، و تمامِ بیپناهیِ زمان در صحنه جمع میشود. بکت به آدم نشان میدهد که تهیبودنِ جهان، پرحرف نیست؛ لکنت دارد. «کمدی الهی» دانته برای من معماریِ عظیمِ رنج و رستگاریست؛ جهانی که در آن اخلاق، کیهان، شعر و سرنوشت به هم قفل شدهاند. «در جستوجوی زمان از دسترفته» پروست، برعکس، از راهِ جزئیاتِ نرم و حسی به همان عظمت میرسد؛ از مزه، بو، نور و حافظه، جهانی میسازد که در آن زمان نه گذشته است و نه حاضر، بلکه در کمینِ یک محرکِ کوچک نشسته. «اعترافات» آگوستین هم یکی از جدیترین رویاروییهای انسان با باطنِ خویش است؛ متنی که در آن جان، خودش را در زبانِ طلب و تقصیر میسنجد.




«عهد قدیم» و «عهد جدید» را هم نمیتوان فقط بهعنوان متنِ دینی کنار گذاشت؛ اینها مخزنِ تصویرها، تمثیلها، وعدهها، خشونتها، نجاتها و لحنهاییاند که قرنها تخیل و اخلاق و تاریخِ ما را شکل دادهاند. در آنها هم جلال هست، هم فاجعه، هم شریعت، هم رحمت، هم خون، هم کلمه. بعضی کتابها را نمیخوانیم، بلکه در اقلیمِ آنها زندگی میکنیم.
و در آخر، «زمین، زمان، انسان» از مزدافر مومنی برای من تلاشیست برای دوباره دیدنِ نسبتِ انسان با افقهای بنیادینِ زیستش؛ متنی که میکوشد این سه واژه را نه بهصورت مفاهیمِ جدا، بلکه همچون گرههایی در یک سرنوشتِ مشترک بفهمد. از آن دست کتابهاییست که میخواهد بهجای افزودنِ صرف به انبوهِ حرفها، مختصاتِ ایستادنِ ما را در جهان

روشنتر کند.