۱. بی پناهی
برای عملکردن به یقین نیاز ندارم. یقین، در بیشتر موارد، نامی است که ترس بر دهان میگذارد تا خود را نجابت جا بزند. آدمی میگوید باید مطمئن شوم تا اعتراف نکند که از پیامدهای انتخابش میترسد... میخواهد پیش از قدمبرداشتن، جهان ضمانتنامهای امضا کند؛ میخواهد زمین پیش از آنکه وزن او را بپذیرد، سوگند بخورد که فرو نخواهد ریخت. اما جهان هیچگاه چنین تعهدی نداده است. آنکه فقط در روشنایی حرکت میکند، راه نمیرود؛ نمایشِ راه رفتن اجرا میکند. راه از جایی آغاز میشود که نقشه دیگر کفایت نمیکند، جایی که هر قدم بخشی از تاریکی را به وجود میآورد و مسئولیت، نه از دانستنِ نتیجه، بلکه از پذیرفتنِ نادانی زاده میشود. از آنجا که زاده زوال جهان بودن و ننگش را بپذیری...
آزادی این نیست که بتوانی هر مانعی را از سر راه برداری. این تعریفِ سادهلوحانه آزادی است؛ آزادیِ کسی که هنوز با بدن، تاریخ، طبقه، بیماری، میل، فقدان و مرگ درگیر نشده است. آزادی آن است که در حضور چیزی که نمیتوانی حذفش کنی، شکلِ پاسخ خود را به تمامی به دشمن واگذار نکنی. من شرایط خود را انتخاب نکردهام؛ اما این، بهانهای برای تبدیلشدن به محصولِ بیاراده شرایط نیست. میان آنچه بر من واقع میشود و آنچه از من سر میزند، شکافی باریک هست؛ تمام حیثیت انسان در همین شکاف معلق است. نه آنقدر بزرگ که بتوان در آن قهرمان بازی کرد، نه آنقدر کوچک که بتوان انکارش کرد. من در این فاصله انتخاب میکنم؛ ناقص، آلوده، دیرهنگام و زیر فشار، اما انتخاب میکنم...
مسئولیت یعنی اینکه ناتوانیات را به هویتت تبدیل نکنی. اینکه از جبر، بت نسازی. اینکه نگویی من چنینم وقتی منظورت این است که از تغییرکردن میترسم... آدمی که خود را تمامشده اعلام میکند، در حقیقت میخواهد از محاکمهی آینده فرار کند. اما آینده، حتی وقتی نمیآید، در رفتار امروز ما حضور دارد. هیچکس از انتخابنکردن معاف نیست؛ انتخابنکردن، فقط انتخابی است که میخواهد چهرهی انتخاب نداشته باشد.
۴۰۱/۰۵/۱۲
۲. کفشی شیک و با سنگریزه
بدن پروژه زیباسازی نیست. این وسواسِ لعنتیِ تبدیلکردنِ بدن به تصویر، یکی از شیاطینی است که از نقاشی های گوستاو دوره فرار کرده...
انسانی که بدن خود را دیگر برای زیستن نمیخواهد، برای دیدهشدن میخواهد؛ نه برای توان، بلکه برای تأیید؛ نه برای آزادی، بلکه برای قرارگرفتن در قابِ نگاه دیگران. بدنی که فقط باید زیبا باشد، به شی بدل شده است؛ شیئی براق، رام، قابلنمایش و بیخطر. چنین بدنی حتی اگر کامل باشد، در حقیقت شکستخورده است، چون هیچ کاری جز جلب نگاه نمیتواند انجام دهد.
بدن ابزار آزادی است؛ جایی که میل، درد، خستگی، گرسنگی، قدرت و مقاومت از آن عبور میکنند. بدن باید بتواند بار بکشد، زمین بخورد، دوباره بلند شود، کار کند، لمس کند، از چیزی بترسد و با این حال عقب ننشیند. بدنِ آزاد، بدنِ بینقص نیست؛ بدنی است که از نو به مالکیت خود درآمده است. آنکه بدنش را به بازار سپرده، حتی اگر برهنه باشد، هنوز در لباسِ دیگری زندگی میکند. بدن هایی که با پوشش خود را عریان میکنند...
توجه نیز شکلِ نامرئیِ بدن است. توجه، مادهی خامِ زندگی است؛ هرچه آن را به شکل مداوم اشغال کند، بخشی از عمرت را تصاحب کرده است. دزدِ معاصر با خشونت نمیآید؛ با اعلان، تصویر، خبر، توصیه و وعدهی لذت وارد میشود. او نمیگوید زندگیات را بده؛ میگوید فقط یک لحظه نگاه کن... زندگی اما از همین لحظههای واگذارشده ساخته شده است. آدمی که اختیار توجهش را از دست داده، پیش از آنکه بردهی عقیدهای باشد، بردهی ریتمی است که دیگران برای دستگاه عصبیاش تعیین کردهاند.
دفترچه، رسوبگاه ذهن است؛ نه دفتر برنامهریزی و نه انبار جملههای قشنگ. جایی است که فکر، پیش از آنکه به شعار، محتوا یا شخصیت عمومی تبدیل شود، تهنشین میشود. نوشتن یعنی اجازه ندهی هر چیزی که از تو عبور میکند، بیردپا ناپدید شود. ذهنی که مینویسد، الزاماً آزاد نیست؛ گاهی فقط آنقدر پرسرعت مصرف میکند که فرصت دیدنِ زبالههای خودش را ندارد...
۴۰۳/۱۱/۲۵
۳. برون سپاری، پروژه انسان
آدمی غم خود را به مصرف سپرد، احساس خود را به روانشناسی و حالا عقل خود را به هوش مصنوعی. این مسیر، مسیرِ پیشرفت نیست؛ مسیرِ تخلیهی تدریجیِ انسان از خویش است که اسم پیشرفت به خود زده... از چه پیش میروی؟ از آدم بودن؟ هر امر دشواری که به بیرون واگذار شد، بخشی از عضله درون تحلیل رفت. غم دیگر چیزی نیست که باید از آن عبور کرد؛ چیزی است که باید مدیریت، نامگذاری، بستهبندی و به محتوایی قابلاشتراک تبدیل شود. احساس دیگر حادثهای در جان نیست؛ دادهای است برای تحلیل. فکر دیگر کشمکشی واقعی نیست؛ خروجیای است که باید با کمترین اصطکاک دریافت شود...
من با آدمی که طبیعت خودش را هم برونسپاری میکند چطور اصلا به سخن بنشینم... او به سان خری که بارش کتاب است عر عر میکند و اندیشمند بودنش به جای کردارش روی صورتش با خودکاری نوشته شده که با یک عرق حاصل مواجهه با جهان پاک میشود...
انسان، پیش از آنکه بداند چه میخواهد بپرسد، به پاسخ معتاد شده است... کسی که پرسشهایش را واگذار میکند، بهتدریج حتی از تشخیصِ مسئله نیز عاجز میشود. ذهن او به پنجرهای تبدیل میشود که فقط از بیرون نور میگیرد و دیگر هیچ آتشی درونش روشن نیست...
در کنار این، کارخانهی دیگری نیز مشغول کار است... تولید دانشِ گزارهای. انبوهی از آدمها دربارهی همهچیز حرف دارند و دربارهی هیچچیز بنیاد ندارند. دایرهالمعارفهای سیاری که اطلاعات را مثل خردهشیشه در ذهن انبار کردهاند، اما هیچ تجربهای به این خردهشیشهها شکل نداده است. هر آشغالی تولید میکنند و چون جملهبندی دارد، گمان میکنند اندیشه است. زرادخانههایی از حرفِ بیریشه؛ اسلحههایی که هیچ هدفی را نمیشناسند و فقط صدا تولید میکنند...
امروز در کولهها کتاب بیشتری حمل میشود تا در سخنها و نوشتهها و اندیشه ها... امروز روشنفکر عقده دیده شدن دارد... نکند به جهنم فرستاده شدم ولی خبر مرگم را در بین بروکراسی اداری مدافعانی که به زور میخواهند خداوند را به زمین بکشند گم شده...
بگذریم، مسئله نخواندن نیست؛ مسئله این است که خواندن، هیچ چیز را در خواننده دگرگون نکرده است. کتابها بر پشت او سنگینی میکنند و در نهایت گودی کمر، کنتراست باسنش را تنظیم کرده، اما در قضاوتش، در ترسش، در نحوهی نگاهش به دیگری و در شیوهی مصرف کردنش هیچ اثری ندارند. او متن را نخوانده؛ فقط آن را به زیورِ خود تبدیل کرده است. دانش، وقتی به توانِ تمایز، تحملِ ابهام و دقت در عمل تبدیل نشود، دانش ملالت بار مدرسه است... ابزار قدرتی که چکش تربیت میکند...
۴۰۴/۰۳/۲۷
۴. تهوع جمعی
از این وایبمحوریِ بورژوایی تهوع دارم؛ از این تولیدِ بیوقفهی حالوهوا برای پنهانکردنِ فقدانِ زندگی. آدمهایی که چیزی را تجربه نمیکنند، فقط فضای تجربه را طراحی میکنند. برای هر ابتذالی نور مناسب دارند، برای هر شکست واژهای نرم، برای هر پوچی موسیقی پسزمینه و برای هر بیمایگی ژستی اروتیک. با ژوییسانس حرف میزنند تا پرستیژ بسازند، فضا را اروتیک اعلام میکنند تا بر سترونی بودنش سرپوش بگذارند، و به جای آنکه چیزی را به خطر بیندازند، دربارهی کیفیتِ خطر حرف میزنند... تو برای مدفوعت هم به اندازه کافی زور نمیزنی...
با چند اصطلاح وارداتی ارزان، به خود شأنِ تجربه میدهند. هرجا واقعیت تحملناپذیر است، دکور میسازند؛ هرجا شرم لازم است، زیباییشناسی تولید میکنند؛ هرجا باید سکوت کنند، لحن انتخاب میکنند...
کسی که نمیتواند زیبایی را تاب بیاورد، آن را کوچک میکند. چون زیبایی از انسان نمیخواهد که آن را تحسین کند؛ میخواهد که در برابرش تغییر کند. و این برای آدمهای حقیر بیش از حد گران است. پس زیبایی را به سلیقه تقلیل میدهند، حقیقت را به نظر شخصی، و رنج را به سبک زندگی. بعد جماعت گوگولیها را دور خود جمع میکنند تا برای این ابتذال کف بزنند. آنها به یکدیگر اعتبار میدهند تا مجبور نشوند از هیچچیز دفاع کنند...
هرکس دیگری را به خودفریبی متهم میکند، لزوماً از آن رها نشده است. ممکن است فقط دروغ خود را پیچیدهتر کرده باشد. نفی کافی نیست. اینکه بگویی همهچیز توهم است هنوز هیچ حقیقتی تولید نمیکند. ویرانکردنِ هر معنا، اگر به امکانِ معنایی دقیقتر، دشوارتر و مسئولانهتر نرسد، فقط تنبلیِ فکری است با شورت گیاهی رادیکالیسم.
۴۰۵/۰۶/۰۲
۵. فراسوی امنیت و دهشت
حقیقت قرار نیست ابهام را از جهان پاک کند. این تصور که پس از رسیدن به حقیقت، همهچیز آرام، روشن و ثابت خواهد شد، حماقتِ کسانی است که حقیقت را با داروی خواب اشتباه گرفتهاند. حقیقت، اگر حقیقت باشد، بیش از آنکه آرام کند، نظمی را که با آن خودت را فریب دادهای به هم میریزد. آدمی که میخواهد حقیقت جهان را در قالبِ یک خط زندگینامهای تعریف کند، خود را به اینوری یا آنوری تقلیل داده است؛ به موضعی که بتواند با آن خود را از پیچیدگیِ زیستن معاف کند...
فرا رفتن یعنی از خودت عبور کنی، بیآنکه به نفی سادهی خودت پناه ببری. یعنی بفهمی انسان مجموعهای از مواضع ثابت نیست، بلکه کشمکشِ زندهی نیروهایی است که هر لحظه میتوانند نسبت تازهای پیدا کنند. آیا کسی تاکنون سایهاش را فهمانده که بوسیدن یار چیست؟ آیا میتوان تجربه را با توضیحی جایگزین کرد که هنوز هیچ چیزی را در بدن به خطر نینداخته است؟ برخی چیزها را نمیتوان فهماند؛ باید تا مرز فروپاشیِ زبان زیستشان کرد...
به کسی که هرچه را نمیفهمد فلسفه مینامد، لبخندزدن دشوار است؛ مگر از سر دلسوزی برای ذهنی که ناتوانی خود را به اصطلاح تبدیل کرده است. فلسفه را نامِ هر ابهامی میداند که با لحن چاق و صدای دود خورده بیان شود. فلسفه آنجایی آغاز میشود که پاسخ آماده دیگر توانِ پوشاندنِ اضطراب را ندارد...
چطور اضطراب کیرکگور را بفهمی اگر هنوز میخواهی ترس و لرز را فقط بخوانی؟ ابراهیم را تصاحب نکن؛ او را به نمادِ قابلمصرف ایمان تقلیل نده. یک لحظه در کنار شکاف بایست: در جایی که فرمان و عشق، اخلاق و ایمان، زبان و سکوت، هیچکدام حاضر نیستند دیگری را نجات دهند. چطور سکوت را توضیح دهم وقتی صدایی که کرت میکند نمیشنوی؟ سکوت نبودن صدا نیست؛ لحظهای است که دیگر نمیتوانی پشت صدا پنهان شوی.
چطور سکوت را توضیح دهم وقتی صدایی که کرت میکند را نمیشنوی... چطور اضطراب کیرکگور را میخواهی بفهمی اگر هنوز برای پاسخ به چرایی ها دنبال ترس و لرزی... ابراهیم را تصرف نکن یک لحظه نسبت برقرار کن...
چطور باسکیات را دریابی اگر خیابان برایت فقط مسیر عبور بوده است؟ اگر هیچوقت آنقدر در فقر، خشونت و بیپناهی نایستادهای که رنگ، پیش از آنکه معنا شود، به خون شبیه شود؟ و چقدر گرسنه ماندهای که بغض کودکی که امشب هم غذا ندارد، برای تو افطار شود؟ نه چقدر دربارهی رنج خواندهای؛ چقدر از آسودگیات بهخاطر آن کاستهای؟ کسی که رنج را فقط به موضوع سخن تبدیل میکند، هنوز در رنج شریک نشده؛ او فقط از زخم دیگری مصالح ساختمانی برای شخصیت خود برداشته است...
۴۰۵/۰۶/۰۹
۶. بین النحرین
چقدر از قامت بلند اندیشه فهمیدهای که از کلمات خود بترسی؟ کلمه باید پیش از آنکه جهان را متهم کند، صاحبش را بلرزاند. اگر واژهای مثل حقیقت، زیبایی، عشق، آزادی یا انسان را بهسادگی بر زبان میآوری، احتمالاً هنوز نفهمیدهای چه بار سنگینی را صدا میزنی. آدمی که از کلماتش نمیترسد، یا چیزی نفهمیده یا از پیش تصمیم گرفته که زبان را به آرایشِ جهل تبدیل کند...
اضطرابت را آرایش نکن. برای ترست اسمهای خوشآهنگ نساز. شکستت را به هویت تبدیل نکن و حماقتت را با تبارشناسی، پیچیده جلوه نده. هیچ زخمی با شاعرانهکردنِ آن عمیقتر نمیشود. گاهی فقط باید پذیرفت که ترسیدهای، حسادت کردهای، دروغ گفتهای، ناتوان بودهای و آنقدر در ستایشِ خودت غرق شدهای که حتی بوی تعفنت را هم بهعنوان رایحهی اصالت پذیرفتهای...
دلم برای سوژه ای که آشغال مینویسد و ویرگول میگذارد و تمام امیدش لایک و کامنت است میسوزد و به کسی که زیرش مینویسد چه عمیق در دلم ترحم میکنم... اصلا شامه این آدم کجاست؟ نکند نقاشی های کوبیسم را جدی گرفتند و هر بخش را در جایی متفاوت فقط کوبیدند... ای ذلیل چقدر نگاه میکنی؟
میتوانی به چشمهای کسی که دوستش داری نگاه کنی؟ نه با آن جملهی اختهی چشمها دروازهی روحاند؛ با نگاهکردنی که دیگری را به تصویر دلخواهت فرو نکاهد. اگر نمیتوانی، دستکم از عشق حرف نزن. آنچه تو عشق مینامی شاید فقط میل به داشتنِ شاهدی برای خودشیفتگیات باشد. محبوب، آینهی تو نیست؛ مقاومتی است در برابر تصویری که از خودت ساختهای. عشق از جایی آغاز میشود که دیگری دیگر قابلمصرف، قابلتفسیر و قابلمالکیت نباشد...
برای این آدم مفهوم فرا رفتن را چطور میشه توضیح داد... آیا کسی تا به حال به سایه اش فهمانده، بوسیدن یار چیست؟
به دعا خوانده هایی که اختلال در امر خوبی، زیبایی و حقیقت رو حق میدونن و آواری که بر سر عارف، هنرمند و عالم میاد رو پست میدونه... این آوار بر دوش این مومنان اون ها رو به زانو درمیاره و گرنه که خم شدن و سر را پایین تر از مقعد قرار دادن را که همه در قبال ترس هایشان از قدیم میکردند...
بگذریم... در تمام قامت متن خودت را سرزنشگر وضعیت دیدی و خودت را در میان تف و لعنت متن نخواندی؟ من از درون زوال، کلمه بیرون کشیدهام؛ از همین پستی هایی که خودم عضوی از آن ها بوده و هستم و تو که خودت را آن بیرون فرض میگیری انگار که اثبات مسائل ریاضی به تو وابسته است، در کلام من کافری؛ نه به این دلیل که ایمان نداری، ایمان را کانت داشت و به لطف ثبت احوال... تو چون پوشش میگذاری کافری و من بیزارم از حماقتت و مدارا میکنم...
۴۰۵/۰۶/۲۰