تاریخِ عزیز،
نامت را که مینویسم، بوی کاغذِ خیس و آهنِ زنگزده میآید. تو را همیشه با کتاب و کلاس و تقویم به ما نشان دادهاند، اما من تو را نخستینبار در چهرهی دایی بزرگه دیدم؛ وقتی هر شب، در تاریکیِ اتاقی که چراغ نفتی همیشه کمی بیشتر از حد لازم دود میداد، همان قصهی چها سال پیش را تعریف میکرد و در نیمهی ماجرا، نگاهش خیره میماند روی نقطهای که ما نمیدیدیم... آن سکوت، آن جایی که زبانش میبرید، بیش از هر نوشتهای نشانم داد تو چه هستی، چیزی که هر بار میخواهد گفته شود، اما در لکنت لحظه، میان زبان و گلو گیر میکند.
تو، تاریخ، در مدرسه با فتح و شکست و انقلاب و دوره و مکتب معرفی شدی، اما من تو را در چهرهی یک مرد دیدم که کنارِ کافه مینی روی چهارپایهای فرسوده مینشست و به بچهها میگفت ما هم یه زمانی جوون بودیم...هیچکس گوش نمیداد. بچهها قهوه شان را میگرفتند و میدویدند؛ کلماتش مثلِ خاکه سیگار روی زمین میریخت. تو، در آن مرد، در حال پوسیدن بودی؛ در حنجرهای که دیگر مخاطب نداشت. آن روز فهمیدم که تو فقط در کتابها ذخیره نمیشوی؛ تو در گلوها هم گیر میکنی، در سرفهها، در خندههایی که نصفه میمانند، در جملههایی که با بیخیال… تمام میشوند.
میدانم از تو زیاد سوءاستفاده کردهاند. به نام تو آدم کشتهاند، شهر سوزاندهاند، نسلها را ساکت کردهاند، نامِ خود را جاودانه کردهاند. هر قدرتی سعی کرده است تو را در قالبِ یک روایتِ صاف، یک خطِ مستقیم، یک قصهی بدون شکاف عرضه کند. اما من تو را بیشتر شبیهِ خیابانی میبینم که بعد از باران پیموده میشود... در جاهایی آسفالت، در جاهایی خاکی، جایجای پُر از گودالهای کوچک آب که هرکدام تکهای از آسمان را منعکس میکنند. تو یک روایت نیستی؛ تو جمعِ انعکاسهای کوچک، ناپایدار و زودگذر هستی. تو، اگر راستش را بخواهم، بیشتر شبیهِ حافظهای هستی که مدام در حالِ لکنت است.
بگذار برایت بگویم که ما چطور در خانه با تو آشنا شدیم.
یک آلبومِ قدیمی بود با جلدِ سبزِ چرمنما، آنقدر ورق خورده بود که گوشههایش سفید شده بود. در آن آلبوم، مردانی با کت و شلوارِ گشاد، زنانی با روسریهای گلدار، بچههایی با پیراهنهای ساده و چشمهایی که مستقیم به دوربین نگاه نمیکردند، کنار هم چیده شده بودند. هر بار که مادرم آن آلبوم را باز میکرد، تو را صدا میزدند: «اینه دایی فلان، زمانِ قبلِ انقلاب رفت خارج و دیگه برنگشت… این یکی هم عموت بود، جنگ که شد دیگه…» و جملهها اغلب با دیگه… تمام میشد. تو در همان دیگه… تبخیر میشدی؛ مثل دودِ نازکی که از لایِ عکسها بالا میرفت و در سقف گم میشد. چیزی همیشه ناتمام میماند؛ همیشه یک جای داستان خالی بود. تو خودِ آن جای خالی بودی.
یکبار از مادرم پرسیدم چرا همهی عکسها سیاه و سفیدند؟ مگر آن زمان رنگ نبود؟ خندید و گفت بود، ولی ما نداشتیمش. آن نداشتن چقدر چیزها را در خود جا داده بود، فقر، فاصله، جایگاهِ طبقاتی، دسترسی، سانسورِ تکنولوژیکِ نگاه. تو در رنگهایی بودی که نبودند؛ در چیزهایی که ما هرگز ندیدیم چون ابزارش را نداشتیم. تاریخ، تو فقط آن چیزی نیستی که ثبت شده؛ تو همچنین آنچیزی هستی که ثبتنشده باقی مانده، آنچه اجازهی ثبت نیافته، آنچه حتی امکانِ ثبت شدن در ذهن کسی را نداشته است. تو در فقدانها به همان اندازه میرقصی که در اسناد و سنگنوشتهها حضور داری...
بگذار صریح باشم، من به تو بیاعتمادم. نه چون دروغی، بلکه چون خیلیها به جای تو سخن گفتهاند. هر قدرتی، هر طبقهای، هر دستگاهی نسخهای از تو ساخته و نامش را گذاشته واقعیت»
... اما تو، در تجربهی مردم، همیشه چیز دیگری بودهای. برای حاکم، انقلاب یک تاریخ است؛ برای مادری که پسرش در خیابان گم شده، تاریخ یک روزِ طولانی است که هیچوقت تمام نمیشود. برای کتاب، جنگ آغاز و پایان دارد؛ برای مردی که شبها با صدای انفجار از خواب میپرد، جنگ هنوز ادامه دارد... تو، بین این دو سطح در رفتوآمدی، بین تقویم و کابوس، بین قانون و خاطره، بین موزه و زخم. و هرجا که یکی از این سطوح گم شود، دیگری یا به فریاد بدل میشود یا به سکوت...
حالم از جریان اصلی ادبیات و سینما بهم میخورد که نه شرافت سکوت دارد و نه اندک توان فریاد...
میخواهم برایت قصهای بگویم که از جنسِ همان فتیش است، اما نه در سطحِ نظری، بلکه آنگونه که در کوچه دیدهام.
در شهری که در آن بزرگ شدم، یک میدان بود با مجسمهای وسطش. مجسمهی مردی با اسب، نگاهش دور، قهرمانِ رسمیِ یک دوران. بچهها دورِ مجسمه فوتبال بازی میکردند. چند متری آنطرفتر، پیرمردی هر روز روی یک صندلیِ پلاستیکی مینشست و نوشمک میفروخت. روی شیشهی دکهاش عکسِ سیاه و سفیدِ جوانی بود، با همان یونیفورمِ نظامیای که مجسمهی میدان داشت. کسی به عکس نگاه نمیکرد. مجسمه را همه میدیدند، اسمِ خیابان را همه میدانستند، اما هیچکس نمیدانست این پیرمرد که سرفههایش ریتمِ روزش را مشخص میکند، در روزگاری یکی از آدمهای داخل کتابها بوده. تو ای تاریخ، در آن دوپاره شدی قهرمانیات در ارتفاعِ چند متریِ میدان یخ زد، بدنِ فرسودهات در سایهی دکهای کوچک میلرزید. ما فقط یکی را دیدیم. دیگری در سکوت فرسوده شد.
تاریخ، در شهرها به شکلِ دیگری هم خودت را نشان میدهی؛ در ویرانیها. یادم هست شبی در یکی از شهرهای بزرگ، در محلهای که تازه داشت جان میگرفت و سرمایه داری فتحش میکرد، ساختمانی نیمهمخروب دیدم؛ دیواری باقی مانده بود، پنجرهای بدون شیشه و روی آن دیوار، باقیماندهی نقشی از یک فرشتهی کارتونی. کنار همان ساختمان، برجِ شیشهایِ تازهای قد کشیده بود، با لابیِ یکدست، با نورِ گرمِ حسابشده، با نگهبانی که جلوی در سیگار میکشید. تو در کدامیک بودی؟ در دیوارِ نیمهسوختهی فرشته یا در شیشهی تمیزِ برج؟ شاید پاسخ ساده باشد، در هر دو. اما تو در یکی قابلنمایش بودی و در دیگری مزاحم... دیوارهای کهنه، اگر زیادی بایستند، پروژههای بزرگ را عقب میاندازند؛ همانطور که خاطرههای رنج، اگر زیادی زنده بمانند، نظمِ رسمیِ روایتها را به هم میریزند. در نتیجه، هم دیوار را خراب میکنند و هم خاطره را. تو این را بهتر از هر کسی میدانی...
تاریخ، در جهانِ امروز غالباً به کالا تبدیل شدهای، به سریال، به موزه، به توریسم، به تم کردنِ کافهها، به تیشرتهایی با چهرهی انقلابگران، به شعارهایی که روی ماگ چاپ میشوند. ما میآییم، یکتکه از تو را در قالبِ یک تجربهی کوتاهِ مصرفی میخریم
تورِ بازدید از فلان منطقهی تاریخی
بازدید از زندانِ قدیمی
عکس گرفتن با دیوارِ گلولهخورده
منوی غذاهای سنتی
تو به سوغاتی تبدیل شدهای؛ به چیزی که میشود در چمدان گذاشت، به خانه برد، روی قفسه گذاشت و گاهی گردگیریاش کرد. مشکل فقط این نیست که این شکل از تو، سطحی است؛ مسئله این است که این سطحیبودن، جای تجربهی واقعی را میگیرد. آدمها خیال میکنند تو را زیستهاند، درحالیکه تو در بهترین حالت، فقط از لابهلای لنزِ دوربینِ موبایلشان عبور کردهای...
اما بگذار انصاف را رعایت کنم. همیشه هم داستان اینگونه نیست. تو گاهی در لحظههای کوچکِ بیادعا خودت را جوری نشان میدهی که هیچ موزهای قادر به مهارش نیست.
مثلاً روزی در اتوبوس، زنی میانسال را دیدم که کیفش را محکم در بغل گرفته بود. کیف را آنطور میفشرد که انگار چیزی بیش از چند تکه کاغذ و کارت در آن است. راننده رادیو را بلند کرده بود؛ صدای مجری از گرانی میگفت، از منطقه، از وضعیت. زن ناگهان زیرِ لب گفت همیشه همین چرت و پرتاس... این همیشه را که گفت، نگاهش به جایی دور خیره شد. حس کردم کمکرانندهی کوچکی کنار او نشسته است؛ اسمش یاد است و به او میگوید یادته اون موقع هم که… و جمله نیمه میماند. تو در همان نیمهماندنها تکرار میشوی؛ مثل صدایی که هر دوره، با اصطلاحاتی تازه، همان کسالتِ قدیمی را دوباره تولید میکند. برای زن، تو به شکلِ همیشه همین است ظاهر شدی؛ یک خستگیِ کشدار که نسل به نسل منتقل میشود.
تاریخِ عزیز،
گاهی وسوسه میشوم که تو را به دو بخش تقسیم کنم، تویی که اتفاق افتادهای و تویی که به ما گفتهاند. بخشِ اول، ترکیبی است از میلیونها لحظهی ریز، دستهایی که لرزیدهاند، قدمهایی که لغزیدهاند، لبخندهایی که در بدترین زمان ممکن زده شدهاند، سرفههایی که نسخهی سومِ سخنرانی یک قهرمان را قطع کردهاند، تردیدهایی که تصمیمها را عوض کردهاند، گریههایی که کسی ندیده، لبریزشدنِ ناگهانیِ استکانها، دیر رسیدنها، زود رفتنها… و بخشِ دوم، آن داستانِ صافشدهای است که از این آشوب ساختهاند... مشکل در این نیست که روایت لازم است؛ بدون روایت، نمیتوانیم خود را بفهمیم. مشکل آنجا آغاز میشود که روایت جاودانه میشود، به اسطوره تبدیل میشود، از لکهها پاک میشود، از سکوتها خالی میشود، و سپس به ما بهعنوان تنها راهِ دیدن گذشته تحویل داده میشود. در آن لحظه است که تو، تاریخ، دیگر نه فقط یک داستان، بلکه فرمانی برای دیدن میشوی...
من اما ترجیح میدهم تو را مثلِ شهری ببینم که هرگز نقشهی کاملش چاپ نشده. هر نسلی، نقشهای ناقص از تو رسم کرده، با خیابانهایی که وجود نداشتهاند، با میادینی که بعدها نامشان عوض شده، با کوچههایی که عمداً روی کاغذ نیامدهاند. ما با این نقشههای ناقص زندگی میکنیم. گاهی، در راه، به کوچهای میرسیم که روی نقشه نیست، و ناگهان با خودت حرف میزنی که این کوچهی شخصی شماست، وارد نشوید... تاریخِ رسمی عمدتا تابِ کوچههای شخصی را ندارد. اما آنچه تو واقعاً هستی، بیشتر در همان کوچههای بینام میگذرد، در خاطراتی که هرگز نوشته نشد، در ترسهایی که فقط در داخلِ خانهها زمزمه شد، در امیدهایی که پیش از آنکه در شعارها ثبت شود، در نگاهها برق زد و خاموش شد.
بگذار صادق باشم
این نامه را مینویسم چون میترسم. میترسم تو دوباره و دوباره، با چهرهای آراسته، با خطی خوش، با زبانی شکیل، بیایی و بگویی اینجا حقیقت است... و ما، از ترسِ آشوب، از خستگیِ تکرار، از میل به سادگی، سرمان را تکان دهیم و بگوییم باشد، همین را قبول میکنیم... میترسم روزی برسد که بچهها دیگر از پیرمردِ کنارِ نانوایی نپرسند شما جوونیتون چطوری بود؟ چون همهچیز را در مستندی با کیفیت دیدهاند... میترسم جای بوها، صداها، لرزشها، و سکوتها را تصویرِ تمیز و تدوینشده بگیرد. میترسم دیگر کسی دقت نکند که بعضی جملهها چرا نیمه میمانند... من وحشت زده ام...
با این همه، امید هم دارم. امید نه از جنسِ شعار، بلکه از جنسِ همان لحظههای کوچکِ انسانی. تو تا وقتی در بدنها حضور داری، تا وقتی در خوابها میآیی، تا وقتی روی زبانِ آدمها میلغزی و ناگهان برش میزنی، تا وقتی روی دستها اثر میگذاری، زندهای. مادری که امشب بدون دلیلِ ظاهری، ناخنهایش را تا ته میجود، شاید دارد بهایِ خبری را میدهد که فردا اعلام خواهد شد. کارگری که امروز در سکوتِ خطِ تولید، برای چند ثانیه دست از کار میکشد و به پنجرهی کوچکِ انتهای سالن خیره میشود، شاید دارد چیزی از تو را حس میکند که هرگز در آمار ثبت نخواهد شد. نوجوانی که در اتاقش، در شب، ناگهان حسِ بیدلیلی از اضطرابِ جمعی را تجربه میکند، شاید دارد صدای قدمهای تو را میشنود. تو، در این بدنها، در این لحظهها، در این واکنشهای ظاهراً شخصی، همچنان به دنیا میآیی...
پس، تاریخِ عزیز،
این نامه نه برای آن است که تو را محکوم کنم و نه برای آنکه تو را ستایش کنم. میخواهم فقط به تو گوشزد کنم که ما، بالاخره، فهمیدهایم تو فقط در کتابها نیستی. میخواهم به خودم یادآوری کنم که اگر کسی ادعا کرد تو را در یک جلدِ قطور خلاصه کرده، باید به یاد بیاورم مادربزرگی را که وسطِ داستان ناگهان سکوت میکرد، مردی را که کنارِ قهوه خونه روی چهارپایه مینشست، پیرمرد نوشمکی، دیوارِ نیمهسوختهی فرشته خانم را کنارِ برجِ شیشهای نگهبان، زنی را که در اتوبوس زیرِ لب غر زد همیشه همین چرت و پرتاس و نگاهش جایی دور ماند. باید به یاد بیاورم که تو هنوز در این زندگیهای کوچک، در این خط خوردنها، در این مکثها، در این بیخیال و ولش کن ها، آرام و سرسخت مشغولی...
اگر حق داشته باشم از تو چیزی بخواهم، این است
بگذار دستکم گاهی، روایتهای رسمیات شکست بردارد؛ بگذار شکافها دیده شوند؛ بگذار سکوتها شنیده شوند؛ بگذار ویرانهها ناپدید نشوند قبل از آنکه قصهشان گفته شود؛ بگذار آن کوچههای بینام، تماماً زیرِ آسفالتِ طرحهای جدید فلان شهرداری نروند و اگر قرار است نویسندهای باشد که دربارهی تو مینویسد، بگذار جرئت داشته باشد بهجای قهرمانانِ سنگی، به سراغِ آدمهای لرزان برود؛ بهجای میدانهای عظیم، به سراغِ اتاقهای تاریک؛ بهجای شعارها، به سراغِ جملههایی که نیمه میمانند.
این نامه را نه با نقطه، که با سهنقطه تمام میکنم،
چون تو هیچوقت کامل گفته نشدهای
و من هم
نمیخواهم وانمود کنم که گفتهام...