ویرگول
ورودثبت نام
گنجشک
گنجشکبازمانده‌ای حساس و بی‌قرارم که زیر آوارِ تاریخ و زخمِ حافظه، در پیِ نجاتِ معنا از دلِ ویرانی و ابتذالِ زمانه سرگردان مانده ...
گنجشک
گنجشک
خواندن ۲۶ دقیقه·۴ ماه پیش

صور فلکی بینابین: در باب نسبت

من هیچ‌گاه نتوانستم از درون با ایده بنیادگرایی ارتباطی برقرار کنم و چیزی جز نسبت نفهمیدم. اگر بنیاد، موجودیتی هم داشته باشد، چیزی بیش از یک فرض نیست. پرسش‌ های هستی‌شناختیِ ما تا ابد بر پوسته اندیشه‌مان باقی خواهند ماند و در جایی میان شک و جنون شناور خواهند بود. من نتوانستم ابراهیم باشم؛ اما در شکِ خود، نسبت را یافتم... چیزی که به لطف والتر بنیامین قامت استوارتری گرفت.

در ابتدا نسبت نبود؛ نسبت، خود آغاز بود. نه جوهری در کار بود و نه عرضی؛ فقط تارهایی کشیده میان نقاطی که پیش از کشیده شدن آن تارها، هیچ نبودند. این را دیر فهمیدم؛ آنگاه که در میان خرابه‌های جهانی سوخته از قصه‌ها، انگشتانم بر پوسته نیم‌سوخته کتابی کشیده شد که عنوانش محو شده بود. اما در صفحه نخست، تنها یک واژه با خطی لرزان حک شده بود: «نسبت»

همان‌جا، در میان بوی کاغذ سوخته و غبار تاریخ، ایستادم و دانستم که تمثیل، نه پوشاندن معنایی بر چهره اشیا، بلکه آشکار ساختنِ تارِ تنیده‌شده نسبت میان آن‌هاست. هر چیز، تمثیلِ نسبتِ خود با همه چیزهای دیگر است و هر نسبت، تمثیلی است از آن یگانه گریزپا که نامش را نمی‌توان برد، مگر به زبان تمثیل...

این ناظر که اینک می‌نویسد، بر آن است که حقیقت، یک نقطه ثابت نیست؛ حقیقت، لرزشِ تارِ نسبت است، در لحظه‌ای که نوری از کنار می‌گذرد... من، گردآورنده این لرزش‌ها، پرسه‌زنِ راهروهای نسبت، بر لبه پرتگاه ایستاده‌ام و به‌جای آن‌ که از سقوط بترسم، به تماشای انعکاس ستارگان در ژرفای تاریکِ زیر پایم خیره شده‌ام. پرتگاه، خود، تمثیلی است از نسبتِ میان ارتفاع و عمق. هراسِ من از سقوط، تمثیلی است از میلی که مرا به پیوستن به آن نسبتِ بی‌نهایت فرا می‌خواند؛ میلی که برخی آن را خواستِ قدرت می‌نامند، اما من آن را خواستِ نسبت می‌نامم. هر موجودی می‌کوشد نسبت‌های خود را بگستراند، نه برای چیرگی بر دیگری، بلکه برای آن‌که تارهای بیشتری از این شبکه بی‌انتها را به لرزه درآورد. تارِ عنکبوت، تمثیلِ این خواست است، عنکبوت تار می‌تند تا نسبتِ خود را با جهان، با فضا، با طعمه و با بادی که می‌وزد، بیافریند. عنکبوت تار نیست؛ عنکبوت، نقطه تقاطعِ نسبت‌هایی است که خود تنیده است. نابودیِ تار، مرگِ عنکبوت است. نیستی، گسستِ نسبت است...

هر صبح، از پنجره اتاقکِ محقرم، به درختِ در خیابانِ می‌نگرم. شاخه‌هایش تمثیلی از اندام‌های من نیستند، بلکه نسبتِ میان باد و شاخه، تمثیلِ نسبتِ میان میل و تنِ من است... باد که می‌وزد، شاخه‌ها می‌لرزند و من در این لرزش، آن هم‌ارزیِ ناهمسانی‌ها را می‌بینم که زیربنای هر تمثیل است. تمثیل، تطبیقِ یک چیز بر چیزِ دیگر نیست؛ تمثیل، کشفِ نسبتی است که میان دو قلمروِ به‌ظاهر بیگانه برقرار می‌شود، و درخششِ این کشف چنان کورکننده است که برای یک آن، تمامِ شبکه هستی در یک نقطه یگانه جمع می‌شود. لحظه‌ای که گذشته با اکنون در صورتِ فلکی‌ای از نسبت‌ها برخورد می‌کند و آنی‌ترین شناختِ ممکن را پدید می‌آورد. شاخه درخت در بادِ صبحگاهی، با دستِ تکان‌دهنده وداع بر اسکله تاریخ هم‌زمان می‌شود؛ دو تصویر که در نسبت با یکدیگر، رازِ وداع و آغاز را فاش می‌کنند...

من در شهر، میان اشیا پرسه می‌زنم. اشیا، گورهای تمثیلی هستند. یک عروسکِ شکسته در ویترینِ عتیقه‌فروشی، تمثیلِ کودکیِ ازدست‌رفته نیست؛ عروسک، گوری است که در آن، نسبتِ میان بازی و مرگ دفن شده است. اما من، به‌مثابه یک گردآورنده، اشیا را از گورشان بیرون می‌کشم، نه برای احیا، بلکه برای رها ساختنِ نسبتشان. گردآوردن، عملِ گسستنِ نسبت‌های کالایی و پیوند زدنِ آن‌ها در نظامی نوین است. کتابخانه من نه مجموعه‌ای از کتاب‌ها، بلکه شبکه‌ای از نسبت‌های میان آن‌هاست. هر کتاب، تمثیلی از کتابِ دیگر است و همه کتاب‌ها با هم تمثیلِ کتابی هستند که هرگز نوشته نمی‌شود؛ کتابِ مطلقِ نسبت. این کتابِ نانوشته، جوهرِ کتابخانه است. اما این جوهر، جوهری اسپینوزایی نیست که در پسِ حالات پنهان شده باشد؛ این جوهر، خودِ نسبتِ مطلق است؛ شبکه‌ای که هیچ گرهی در آن بر دیگری تقدم ندارد. این نسبتِ کل حاصلِ جمعِ بی‌پایانِ تمامِ تارهایی است که از هر ذره به هر ذره دیگر کشیده شده‌اند و هر ذره، تمثیلی از کل است؛ نه بدان معنا که نشانه‌ای بر آن باشد(اگر کل را خدا میخوانید)، بلکه بدان معنا که نسبت‌های درونیِ خود را به نمایش می‌گذارد و در این نمایش، نسبتی از نسبتِ کل را تکرار می‌کند...

اما گسست چه می‌شود؟ تمثیل، زاده گسست است. آن‌جا که نسبت پاره می‌شود، تمثیل سر برمی‌آورد تا با داغِ نبودِ خود، حضورِ نسبتی دیگر را نوید دهد... در ویرانه‌های کاخی که سقفش فرو ریخته است، سنگِ فروافتاده تمثیلِ سقف نیست؛ تمثیلِ نسبتِ از هم‌ گسیخته میان آسمان و انسان است. ویرانه، چهره طبیعیِ تاریخ است و تاریخ، تمثیلِ سقوطِ مدامِ انسان در نسبت‌ هایی است که خود می‌آفریند و خود ویران می‌کند. من بر آنم که فرشته تاریخ، که با بال‌های گشوده به عقب رانده می‌شود، در واقع در حال خواندنِ تمثیل‌ های ویرانه‌ ها است. او نه به پیش، بلکه به پشتِ سر می‌نگرد، زیرا نسبت در گذشته منجمد شده و اکنون، در ویرانه ها، به صور فلکی‌ ای از نشانه‌ها درآمده است. پیشرفت، تمثیلِ فراموشیِ نسبت است... اما فرشته نمی‌تواند نسبت‌ها را جمع کند؛ او فقط می‌نگرد. این انسان است که باید گردآوری کند و گردآوری، انقلابی‌ترین عمل اکنون ماست. برکشیدنِ یک نسبت از میان خروارها نسبتِ مرده و قرار دادنِ آن در کنار نسبتِ اکنون، تا انفجاری رخ دهد که پیوستارِ تاریخ را منفجر کند. اکنون‌، آنِ (نمود لحظه ای اکنون) این انفجار است.

هر نسبتی، آونگی است میان دو قطب تشابه و تفاوت. اگر دو چیز کاملاً متشابه باشند، نسبتی میانشان نیست؛ یکی هستند. اگر کاملاً متفاوت باشند، باز هم نسبتی میانشان نیست، زیرا هیچ مجرای ارتباطی وجود ندارد... تمثیل، در میانه این دو قطب متولد می‌شود... در نقطه‌ای که تشابه، تفاوت را برملا می‌کند و تفاوت، تشابه را... نگاهِ تیزبینِ تمثیل‌ساز، نگاهی است که در اوجِ شباهت، شکاف را می‌بیند و در دلِ شکاف، پلی از جنسِ شباهت می‌زند. این نگاه، نگاهِ من است، آن‌گاه که به دو پنجره روبه‌روی هم در یک حیاطِ خلوت می‌نگرم. شیشه‌ های هر دو پنجره، نور را بازمی‌تابانند. اما انعکاسِ پنجره چپ بر پنجره راست، تمثیلِ نسبتِ این دو اتاقِ ذاتا تهی است. دو اتاق که هرگز با هم سخن نگفته‌اند، در انعکاسِ شیشه‌ها با هم ملاقات می‌کنند. این ملاقات، لحظه‌ای ابدی است. ابدیت نه مدتی نامتناهی، بلکه عمود است بر زمان، نقطه‌ای که در آن همه نسبت‌ های ممکن به‌طور هم‌ زمان حاضرند. همین را میتوان مفهومِ بازگشتِ جاودان فهمید که نه تکرارِ یک چیز، بلکه تکرارِ نسبت است. هر لحظه، نسبتی از نسبتِ کل را بازمی‌آفریند. اگر لحظه‌ای را چنان عمیق زیست کنی که تمامِ تارهای هستی را در آن بلرزانی، آن لحظه لایقِ بازگشتِ جاودان است. تمثیل، تلاشی است برای چنان زیستنِ لحظه که تارِ نسبت چنان به صدا درآید که بازگشتش را طلب کنی... (شاید ساده تر بتوان اینطور بیان مثال کرد که لذتی که از تجربه ای برای لحظه ای بر تو حادث میشود مادام باز تلاش میکنی همان نسبت را به امید آن لحظه برقرار کنی...)

نوشتن، تمثیلِ اندیشیدن است. قلمِ من بر کاغذ، تمثیلِ پاهای من بر سنگ‌فرشِ خیابان است. هر دو، اثری از نسبت به جا می‌گذارند، یکی مرکب بر کاغذ، دیگری اصطکاک بر سنگ. نویسنده، گردآورنده نسبت‌های گسسته است. جمله‌های من، تارهایی هستند که میان ویرانه‌ های معنا کشیده می‌شوند. من سیستم نمی‌سازم؛ سیستم، تمثیلِ یک نسبتِ بسته است... من صور فلکی می‌سازم، ستارگانی که هر یک در اعماقِ فضا بیگانه‌اند، اما از منظرِ من، نسبتی میانشان برقرار می‌شود که شکلِ یک خرس یا یک شکارچی را می‌سازد. این شکل، حقیقتِ آن ستارگان نیست بلکه حقیقتِ نسبتِ من با آن‌هاست... حقیقتِ نسبت، تنها حقیقتی است که لایقِ جست‌وجوی نوشتار است. حقیقت، انطباقِ ذهن با عین نیست؛ حقیقت، لرزشی است که از انطباقِ دو نسبت با یکدیگر پدید می‌آید، نسبتِ درون‌ذهنیِ من با نسبتِ برون‌ذهنیِ جهان...

در این لرزش، برای یک آن، تمایزِ درون و بیرون محو می‌شود و آنچه باقی می‌ماند، بیانگری محض است...

جهانی که خود را در من بیان می‌کند و من که خود را در جهان بیان می‌کنم. این بیانگری، تمثیلِ آن وحدتِ گمشده‌ای است که هرگز نبوده، اما همواره در نسبت‌ها نوید داده می‌شود...

به همین سبب است که هر تمثیلِ بزرگ، یک‌ باره و برای همیشه، نسبتِ جدیدی در جهان می‌گشاید که پیش از آن نبود. شاعرِ بزرگی که می‌نویسد: «زمین میوه ای است چون پرتقال»، نسبتی میان زمین و پرتقال برقرار می‌کند که تا پیش از این شعر وجود نداشت. این نسبت نه حقیقی است و نه کاذب؛ این نسبت، نیرویی است که جهان را بسط می‌دهد. این‌جاست که خواستِ نسبت، خواستِ قدرت می‌شود. هر تمثیل، یک تفسیر است و هر تفسیر، تحمیلِ نسبتی نو بر اشیا. اما این تحمیل، خشونتی از سرِ زندگی است، نه از سرِ سلطه... زندگی، جویباری از نسبت‌ها است که مدام بسترِ خود را می‌گستراند. اخلاقِ من، اخلاقِ نسبت‌سازی است... نیک آن است که نسبت می‌آفریند، بد آن است که نسبت می‌بُرد و بزرگ‌ترین گناه، مطلق کردنِ یک نسبت است. مفهوم واحدی که همه‌چیز را تبیین کند، تمثیلِ مرگِ نسبت است. جهان، چندخداییِ نسبت‌ها و نظام ها است. هزاران خدا در هزاران تمثیل می‌زیند و من، یک چندخداپرستِ سرسپرده، در برابر هر یک زانو می‌زنم، بی‌آن‌که زانویم بر زمینِ هیچ مطلقی سنگینی کند (به نوعی همگرایی کثرت ها هم در خود میابم).

اکنون به انتهای بخش اول این یادداشت نزدیک می‌شوم، اما انتها خود تمثیلی از آستانه است. آستانه، نسبتِ میان درون و بیرون است. من بر آستانه این متن ایستاده‌ام. این متن، یک رساله نیست؛ یک تارِ عنکبوت است که میان چند خرابه تنیده‌ام. خواننده، اگر پایش در این تارها گیر کند، شاید لحظه‌ای آن لرزش را حس کند که من از آن سخن گفتم. تارِ عنکبوت برای شکارِ مگس نیست؛ تارِ عنکبوت، نقشه نسبت‌های عنکبوت با جهان است. متنِ من نیز چنین است که نقشه نسبت‌های من با اندیشه، با تاریخ، با خیابان، با درخت، با عروسکِ شکسته، با کتاب سوخته... در این نقشه، تو نیز یک نقطه‌ای... نسبتِ من با تو، همین کلماتی است که می‌خوانی. این کلمات، پلی میان تنهاییِ من و تنهاییِ توست و این پل، خود تمثیلِ نسبتِ بنیادینی است که هرگز نمی‌توانیم نامش را ببریم، مگر با ساختنِ پلی دیگر و پلی دیگر تا بی‌نهایت... آن نسبتِ بنیادین، آن نسبتِ نسبت‌ها، همان چیزی است که در گذشته، وجود می‌نامیدنش. اما وجود، یک اسم نیست؛ یک مصدر است: نسبت دادن. ما در هر دم، وجود را صرف می‌کنیم، همچون فعلی که فاعل و مفعول را در یکدیگر حل می‌کند.

در پایان، برمی‌گردم به آن کتابخانه سوخته. صفحه اولِ کتابِ سوخته فقط یک کلمه داشت نسبت. صفحه آخر را که با احتیاط ورق زدم، با خاکسترِ آن نیز نوشته شده بود، نسبت. آغاز و انجام یکی بود، اما نه به صورتِ یک دایره، بلکه به صورتِ یک گره. هر گره، نسبتی است که خود را در نقطه‌ای چنان فشرده که آغاز و انجام در آن محو می‌شوند. من، گردآورنده گره‌ها، اکنون این گره را به تو می‌سپارم. آن را باز نکن، زیرا در درونش چیزی نیست جز همان تارِ نسبت. فقط آن را در دستت بگیر و سنگینیِ هیچِ پُرمعنا را حس کن. این سنگینی، تمثیلِ همهٔ چیزهایی است که می‌توان گفت و خود، چیزی است که هرگز گفته نمی‌شود، مگر در لرزشِ تار... مگر به عنوان کانونی تهی از نیروها...

اکنون که تیغِ نگاه بر سنگِ این ایده تیز شده است، می‌توانیم به سراغِ مصادیق برویم و این نظامِ تمثیلاتی(داستان سرایی) را نه در انتزاعِ محض، بلکه در جزئی‌ترین برخوردها، در نسبت‌ های انضمامیِ زندگیِ زیسته، ردیابی کنیم. هر نسبت، یک صور فلکیِ کوچک است؛ میدانِ مغناطیسیِ ظریفی میان دو قطب که معنا را نه از خودِ قطب‌ها، بلکه از کششِ میانشان می‌تراود...

۱. نسبتِ فردِ سیگاری با سیگار: دیالکتیکِ کام و دود

سیگار، تجسدِ نابِ میان است؛ چیزی که فقط در حینِ سوختن وجود دارد. سیگارِ خاموش، یک شی کور است، یک امکانِ نهفته. سیگارِ روشن، یک وقفه است؛ یک انفجارِ کوچکِ زمان در درونِ زمان... فردِ سیگاری با سیگار چه نسبتی دارد؟ نسبتِ او، نسبتِ خودسوزیِ مشترک است. سیگار با سوختن، خود را به هیچ تبدیل می‌کند و فردِ سیگاری با استنشاقِ این هیچِ دودآلود، این نیستیِ معطر را به درون می‌کشد، با متابولیسمِ بدنش درمی‌آمیزد و بازدم می‌کند. این یک نسبتِ آینه‌ای است... سیگار، تمثیلی از زندگیِ فردِ سیگاری است که او نیز در حالِ سوختن و تبدیل شدن به دود است، اما با سرعتی کندتر. هر پُک، یک اکنونِ فشرده است؛ لحظه‌ای که در آن گذشته (توتونِ سوخته‌شده) و آینده (خاکسترِ ناگزیر) در نوکِ انگشتان به هم می‌رسند. خاکستر، خودِ نسبت است؛ یادگارِ مادیِ این هم‌سوزی. ته‌سیگار، ویرانه‌ای است از این نبردِ کوچک؛ گواهِ باستان‌شناختیِ یک ملاقات، یک نفسِ عمیق در برابرِ پوچی...

۲. نسبتِ آدمی با سود (لذت): مدارهای تصاحبِ وارونه

سود و لذت را نباید به‌مثابه یک شی که به تملک درمی‌آید، فهمید. سود، یک جهش در نظامِ نسبت‌های درونی است. این یک تجربه محض از بینابین است؛ آستانه باریکی میانِ من و جزِ من، جایی که برای کسری از ثانیه، مرزها فرومی‌ریزند. نسبتِ آدمی با سود، نسبتِ ستاره با انفجارِ درونیِ خویش است. آدمی گمان می‌کند سود را تصاحب می‌کند، اما در حقیقت، این سود است که او را در مدارِ خود می‌گیرد و بازپیکربندی‌اش می‌کند. به تعبیری، سود یک شکارچی است و آدمی طعمه. مثالی ملموس بزنم، گوش سپردن به قطعه‌ای موسیقی که به اوج می‌رسد. در آن لحظه، شنونده ناپدید می‌شود، از خود بیگانه می‌گردد تا با نظمی از جنسِ ارتعاشاتِ صوتی پیوند یابد. این لذت، تمثیلی است از فنا شدن در نسبت. آدمی در آنِ واحد، هم بزرگ‌ترین سود را می‌برد (چون به اتصالی کیهانی دست می‌یابد) و هم به کلی از دست می‌رود (چون من منحل می‌شود). این است تراژدی یا کمدیِ نسبت با لذت... درست همان‌جا که فکر می‌کنی چیزی به دست آورده‌ای، در شبکه نسبت‌هایی گرفتار شده‌ای که تو مالکِ آن‌ها نیستی، بلکه تویی که تحتِ تملکِ آن‌ها درآمده‌ای...

۳. نسبت با بدن: ویرانه‌نشینی در معبدِ زخم‌خورده

بدن آن خانه امن و مستحکم نیست که به ما وعده‌اش را داده‌اند. بدن، یک نظامِ تمثیلاتیِ زیسته (قصه ای که زندگیش میکنیم) است؛ میدانِ نبردی از نسبت‌هایی که دائما در حالِ مذاکره‌اند. نسبتِ ما با بدن، نسبتِ باستان‌شناسی است که در میانِ ویرانه‌های خویش قدم می‌زند و تلاش می‌کند ردپای معنا را در ترک‌ها و شکستگی‌ها بیابد. هر جای زخم، یک نسبتِ متحجر است؛ گرهی از زمان که بر روی پوست نشسته است. زخم، تمثیلی است از برخوردی که میانِ بدن و جهان رخ داده؛ برخوردی که در آن، بدن شکست خورده، اما این شکست را به صورتِ نشانه‌ای جاودانه بر خود حک کرده است.
احساسِ گرسنگی، نسبتِ نیاز با غیاب است... درد، یک تلگراف فوری از سوی یکی از اعضا به دیگری است... یک جرقه ناگهانی در صورتِ فلکیِ تن. وقتی دست به چیزی می‌رسد، نسبتی از جنسِ تماس برقرار می‌شود که کلِ سیستم را تحتِ تأثیر قرار می‌دهد. نوکِ انگشتان، خطِ مقدمِ ما هستند؛ آنتن‌هایی که مرزِ میانِ من و جهان را مدام اندازه می‌گیرند و بازتعریف می‌کنند. بدن، این‌گونه، تمثیلی از کلِ کیهان است؛ نه به خاطرِ شکلِ اعضایش، بلکه به خاطرِ نسبت‌های درونی‌اش، ضربانِ قلب، تمثیلی از تپشِ ستارگانِ تپنده و رگ‌ها، تمثیلی از رودها. خواب، فروکش کردنِ این نسبت‌های درونی است؛ کاهشِ تنش در تمامِ مدارها...

۴. نسبت با زمانِ خالی: وقفه‌ای که در آن همه نسبت‌ها ممکن می‌شوند

زمانِ خالی، آن زمانِ بی‌مصرف و بی‌ثمری نیست که باید با سرگرمی پر شود. زمانِ خالی، شکافی در بافتِ تداوم است. این زمان، فاصله محض است؛ مکثی میانِ دو نتِ موسیقی که بدونِ آن، ملودی‌ای در کار نبود... نسبتِ ما با زمانِ خالی، نسبتِ مطلق با امکانِ مطلق است.

در زمانِ خالی، هیچ نسبتِ از پیش تعیین‌شده‌ای فعال نیست و به همین دلیل، هر نسبتی می‌تواند از آن زاده شود. ملال، تجربهٔ حسیِ این زمانِ خالی است.

اما ملالِ عمیق، اگر تاب آورده شود و با شتاب‌زدگی با چیزی پر نشود، به بستری برای زایشِ خلاقانه‌ترین نسبت‌های تمثیلی بدل می‌شود. انتظار کشیدن در یک ایستگاهِ قطارِ متروک را تصور کن. قطار نمی‌آید. زمان کش می‌آید و خالی می‌شود. در این خلا، چشمانت بی‌هدف به اطراف می‌گردد. ناگهان، لبخندِ زنی در آن سوی ریل، ترکِ روی دیوارِ سیمانیِ ایستگاه و حرکتِ ابری در آسمان، در یک اکنون به هم می‌رسند و یک صور فلکیِ جدید می‌سازند. نسبتی میانِ این سه پدیده برقرار می‌شود که معنایش نه در خودِ آن‌ها، بلکه در میدانِ تنشی است که میانشان ایجاد شده است. این نسبت، زاده زمانِ خالی است. بنابراین،

زمانِ خالی، دشمنِ معنا نیست؛ رَحِمِ معناست، مشروط بر آن‌که شجاعتِ نگریستن به خلا را داشته باشی.

۵. نسبتِ پل با دو کرانه: کالبدشکافیِ یک بینابین

پل، چیزی جز همان نسبتِ میانِ دو کرانه نیست که جامد شده و شکلِ مادی به خود گرفته است. نسبتِ پل با کرانه‌ها، نامتقارن است... هر پل به یک کرانه بیشتر تعلق دارد؛ همان کرانه‌ای که از آن برخاسته، همان نقطه‌ای که مهندسی برای نخستین بار پایش را در آن کوبید و تصمیم به عبور گرفت. اما پل وانمود به بی‌طرفی می‌کند؛ خود را خدمتگزارِ هر دو کرانه نشان می‌دهد. این ریا، جز ذاتیِ پل است. مثال: پلِ چارلز را در پراگ در نظر بگیر. نسبتش با کرانه قلعه، نسبتی از جنسِ احترامِ توام با فاصله است؛ کرانهٔ قلعه مرتفع و عبوس است و پل نمی‌تواند بیش از حد به آن نزدیک شود. اما نسبتش با کرانه بازارِ قدیمی، نسبتی خودمانی‌تر است؛ نسبتی از جنسِ درآمیختگی با هیاهو و زندگی. پل، تمثیلی از خودِ ایده نسبت است، چیزی که صرفاً با اتصالِ دو چیزِ دیگر وجود دارد و خود، جز همان اتصال نیست. اما درست در همین اتصال، در این عملِ صرفِ وصل کردن، همه‌چیز را تغییر می‌دهد، کرانه‌ها دیگر آن کرانه‌های پیش از پل نیستند، بلکه به کرانه‌های یک پل بدل شده‌اند؛ هویتی که تماماً از نسبتشان با این خطِ رابط اخذ شده است.

۶. نسبتِ کلید با قفل: تقدیرِ شکاف و پُرکننده

کلید، نه - هنوزِ قفل است. نسبتِ این دو، نسبتی تقدیری از جنسِ یک پازلِ معکوس است. قفل، چیزی نیست جز فقدانِ کلید که فلز به خود گرفته است؛ دهانی گرسنه از جنسِ فولاد. کلید نیز چیزی نیست جز تعریفِ پُر کردنِ این فقدانِ خاص. این نسبتی است که در غیاب شکل می‌گیرد. مثال: کلیدِ خانه‌ای را گم کرده‌ای. تا وقتی کلید هست، قفل صرفاً یک ابزار است. اما به محضِ گم شدن، قفل ناگهان به یک مسئله(پرابلم) بدل می‌شود و تمامِ توجهِ تو معطوف به شکافِ باریکِ آن می‌شود. آن شکاف، تجسدِ نسبت است. لحظه‌ای که کلیدِ جدید را در قفل می‌چرخانی و صدای تلق می‌آید، لحظه تکمیل شدنِ این نسبت است؛ بسته شدنِ یک مدار، پاسخ دادن به سؤالی که در فولاد حک شده بود. شناخت نیز احتمالا چنین است، ذهن، قفلی است که حقیقت، کلیدِ آن است. لذتِ فهم، چیزی جز شنیدنِ همان صدای تلق درونی نیست؛ نشانه برقراریِ یک نسبتِ ارضاکننده...

۷. نسبتِ اشک با اندوه: طغیانِ درون، نقشه‌نگاریِ فقدان

اندوه، یک انقباضِ ناگهانی در کلِ نظامِ نسبت‌های یک انسان است. جهان کوچک می‌شود، خطوطِ ارتباطی قطع می‌گردند و فرد در جزیره‌ای از درد فرومی‌رود. اشک، واکنشِ فیزیکی به این انقباض است. نسبتِ اشک با اندوه، نسبتِ طغیانِ درون به برون است (اگر بتوان اصلا چنین تمایزی گذاشت)؛ تلاشی برای گشودنِ نسبتی جدید برای خروج از این بن‌بست. اشک، تراوشِ خودِ شکافی است که فقدان ایجاد کرده است. نمکِ اشک، نمکِ فاصله است؛ فاصله میانِ منِ پیش از فقدان و منِ پس از آن. مثال: گریستن در برابرِ یک عکسِ قدیمی. عکس، یک شی است؛ یک تکه کاغذ. اما در صور فلکیِ اندوه، این عکس با خاطره، با صدایی که دیگر نیست و با لمسی که فقط در حافظه پوست باقی مانده، واردِ نسبت می‌شود. اشک، جهشی است از شکافِ میانِ این نسبت‌ها؛ تخلیه تنشِ میانِ آنچه هست (عکس) و آنچه نیست (فردِ از دست‌رفته). اشک‌ها، نقشه‌ای از خطوطِ شکستِ درونیِ ما ترسیم می‌کنند...

۸. نسبتِ سایه با شی: غیابی که پاشنه‌ به‌ پاشنه می‌آید

سایه، تمثیلِ غیابِ شی در حضورِ نور است. نسبتِ سایه با شی، نسبتِ وارونه یک چیز با خودش است. سایه، عینِ شی است، اما به نیستی آغشته شده است. سایه نه کاملاً از شی جداست (چون همیشه به آن چسبیده است) و نه کاملا جزئی از آن است (چون می‌توان در نورِ کامل، ناپدیدش کرد). این نسبت، نسبتِ یک موجود با هیچِ خود است. مثال: کودکی را در نظر بگیر که در یک کوچه آفتابی از سایه خودش می‌ترسد. او ناگهان از این نسبتِ ناگوار آگاه می‌شود، این‌که چیزی کاملا وابسته به او، کاملاً مطیعِ او و در عینِ حال کاملا بیگانه با اوست. سایه، غریبه‌ای است که شکلِ تو را پوشیده و تو را تعقیب می‌کند. در هنرِ سایه‌بازی، از این نسبت بیشترین بهره را می‌برند، با دست، خرگوشی می‌سازند، اما آنچه بر دیوار ظاهر می‌شود، نه خودِ دست، بلکه تمثیلی سایه‌ای از آن است. معنا دقیقا در فاصله میانِ دست (شی) و سایه (تصویر) زاده می‌شود...

۹. نسبتِ زنگار با آهن: استحاله تدریجی، روایتِ زمانِ خورنده

زنگار، چیزی بر آهن افزوده نیست؛ زنگار، خودِ آهن است که در نسبت با زمان و رطوبت، به چیزِ دیگری بدل شده است. نسبتِ زنگار با آهن، نسبتِ یک بودنِ فروپاشیده با خودش است. این، تمثیلی ناب از حافظه است. مثال: شمشیری زنگ‌زده را در موزه‌ای تماشا کن. درخشش از میان رفته و جایش را پوسته‌های قهوه‌ای یا نارنجی گرفته‌اند. این زنگار، شکلی از یادآوریِ نبردها نیست، بلکه شکلی از فراموشیِ خودِ آهن است؛ فراموشی‌ای که تن‌ به‌ تن رخ داده است. با این حال، اگر تیزبین باشی، در خودِ این زنگار، نسبتی میانِ آهنِ دیروزی، بارانِ دیروزی و دستانِ جنگجوی دیروزی می‌بینی. این پوسته‌ها، تمثیل‌های مادیِ زمانِ خورنده‌اند؛ رسوبِ فاصله میانِ آنچه بود و آنچه اکنون هست. زنگار، ویرانه خودِ شی است که بر سطحِ خودِ شی نشسته؛ شکلی از خود تمثیل‌نگاریِ ماده...


اکنون که نگاه به بیرون چرخیده و نسبت ها را در اشیا و پدیده ها ردیابی کرده است، زمان آن رسیده که این تیزیِ نگاه به درون بازگردد، جایی که من دیگر نه یک جوهر ثابت، که خود یک صور فلکیِ لرزان از نسبتهای بیشمار است. من آن شکاف مرکزی است که این نسبت ها در آن به هم میرسند، میدان مغناطیسیِ محضی که از تنشِ میان این قطب ها زاده میشود. اینک به سراغ نسبت های بنیادینِ این من میرویم، هر یک تمثیلی از یک وضعِ وجودی، هر یک خطی در این معادله درونی...


۱۰. نسبت من با کلمات: بوسه بر دهانِ سکوت

کلمات برای من، خانه‌های کوچکِ ویرانه‌ای هستند که در خیابان‌های سکوت ردیف شده‌اند. نسبت من با هر کلمه، نسبتِ باستان‌شناسی است که تکه‌ای سفالِ شکسته را از دل خاک بیرون می‌کشد و با آن، نه یک ظرف، که یک تمدنِ کامل را بازسازی می‌کند. کلمه هرگز آن چیزی نیست که می‌نمایاند؛ کلمه یک بینابین است، پلی لرزان میان آنچه در من می‌گذرد و آنچه می‌خواهد در تو طنین بیندازد. درست در همین فاصله، در همین سقوطِ آزاد از دهانی به دهانی دیگر، معنا جرقه می‌زند یا می‌میرد...

من با کلمات رابطه‌ای از جنسِ قمار دارم. هر بار که واژه‌ای را بر زبان می‌آورم یا بر کاغذ می‌نشانم، سکه‌ای به هوا پرتاب می‌کنم. شیر؟ معنا در چشمانِ مخاطب می‌شکفد. خط؟ کلمه همچون نارنجکی عمل‌نکرده در میان ما باقی می‌ماند. کلمه، تمثیلی از این ریسکِ بنیادین است، ریسکِ خروج از خلوتِ خاموشِ خویش و ورود به میدانِ پرمخاطره اشتراک.

من عاشقِ کلماتی هستم که هنوز به‌طور کامل از سکوت جدا نشده‌اند؛ کلماتی که زخمِ این جدایی بر تنشان مانده است. این کلمات، صادق‌ ترین‌ اند، زیرا نسبتی را که از آن برخاسته‌اند انکار نمی‌کنند... نسبت با نیستیِ پیش از بیان (تجربه پیشالوگوسی). نوشتن، کالبدشناسیِ این نسبت است...

۱۱. نسبت من با خیال‌پردازی: خیانتِ مقدس به واقعیت

خیال‌پردازی، گناهِ کبیره عقلِ ابزاری و رازِ رستگاریِ روح است...

نسبت من با خیال‌پردازی، نسبتِ یک تبعیدی با وطنِ فراموش‌ شده است... در خیال‌پردازی، من نسبت‌ هایی را برقرار می‌کنم که جهانِ واقعی(نگاه عرفی) از برقراری‌شان عاجز است. خیال‌ پردازی، تمرینِ شورش علیه دیکتاتوریِ -همینی که هست- است.

وقتی خیال میبافم، دست به یک اتصالِ کوتاه در سیستمِ بسته واقعیت می‌زنم، صورتِ معشوقی از دست‌رفته را با غروبِ امروز، بوی نانِ داغِ کودکی را با موسیقی‌ ای که هرگز نشنیده‌ام، در یک اکنون به هم پیوند می‌زنم.

این یک نسبتِ خیانت‌آمیز است؛ خیانتی مقدس... من به داده‌ های خامِ حس خیانت می‌کنم تا به حقیقتِ درونی‌ترِ نسبت‌ ها وفادار بمانم. خیال‌پردازی، تمثیلی از این حقیقتِ تلخ است، اینکه ما هرگز در خودِ واقعیت، که همیشه در حاشیه آن، در سایه‌روشنِ میانِ آنچه هست و آنچه می‌توانست باشد، زندگی می‌کنیم...

من با خیال‌پردازی، ویرانه‌ های زندگیِ نزیسته را زیارت می‌کنم و با این کار، به زندگیِ زیسته عمقِ یک فقدان را می‌بخشم. هر خیال، یادگارِ یک نسبتِ ناممکن است و من مجموعه‌دارِ این یادگاری ها هستم...

۱۲. نسبت من با کار: کیمیاگریِ اجباری در معدنِ زمان

کار، آن فضایی است که در آن، نسبت میانِ من و ضرورت به عریان‌ترین شکلِ خود ظاهر می‌شود. کار، یک بینابینِ تحمیلی است. شکافی که جامعه میانِ نیازِ من و بقای من ایجاد کرده و مرا مجبور می‌کند که با پلی از جنسِ تقلا، این شکاف را پر کنم...

نسبت من با کار، نسبتِ اسیری است با زنجیرش؛ زنجیری که اما در همان زنجیر، آهنگِ فرار را کشف می‌کند. هر حرکتِ تکراری در کار، یک ضرب‌آهنگ است و در دلِ این ضرب‌آهنگ، ریتمِ رهایی ممکن است پنهان شده باشد...

کار، تمثیلی از دیالکتیکِ ارباب و بنده است، اما در سطحِ هستی‌شناختی. من با کار، ماده را شکل می‌دهم، اما در همین حین، ماده نیز مرا شکل می‌دهد. من در کار، خود را به‌عنوانِ یک نیرو در میانِ نیرو های دیگر تجربه می‌کنم.

خستگی، نشانه این نبرد است؛ خستگی، فریادِ بدن است که از این نسبتِ نابرابر به تنگ آمده. اما گاهی، در اوجِ همین نسبتِ اجباری، لحظه‌ای سر برمی‌آورد که در آن، کار از ضرورت به بیان بدل می‌شود و من در محصولِ کارم، همچون آینه‌ای، تمثیلی از وجودِ متحقق‌شده خویش را می‌بینم...

این لحظه نادر، تمام زنجیرها را برای کسری از ثانیه به رشته‌هایی از نور بدل می‌کند.

۱۳. نسبت من با مطالعه: تسخیرشدگی توسط مردگانِ سخنگو

مطالعه، نه یک کنش، که یک وضعِ انفعالیِ فعال است. نسبت من با کتاب، نسبتِ جن با روح است. کتاب، جسمِ بی‌جانِ اندیشه‌ای است که روزی در ذهنی دیگر زنده بود و من با مطالعه، این جسم را تسخیر می‌کنم، یا شاید دقیق‌تر آنکه، این جسم مرا تسخیر می‌کند...

من در حینِ مطالعه، میزبانِ یک نسبت می‌شوم؛ نسبتی میانِ ذهنِ نویسنده (که دیگر نیست) و ذهنِ من (که اکنون در حالِ محو شدن است). چشمانم که بر خطوط می‌دوند، در حقیقت پایانه‌های عصبیِ این نسبت‌اند... مطالعه، تمثیلی ناب از ایده نسبت است، معنای متن، نه در کتاب، نه در ذهنِ من، که دقیقا در همان میانِ این دو شکل می‌گیرد؛ در آن میدانِ الکتریکیِ ظریفی که هنگامِ برخوردِ دو افقِ متفاوت ایجاد می‌شود.

من در مطالعه، یک صور فلکی می‌سازم، ویرانه‌ های متنِ نوشته‌شده را با ویرانه‌ های تجربه‌ های خویش پیوند میدهم و از این اتصال، برقِ فهم می‌جهد... حواس‌ پرتی هنگامِ مطالعه، گواهِ جالبی است، پرشِ ناگهانیِ ذهن نشان می‌دهد که نسبتی که متن پیشنهاد می‌دهد، با شبکه نسبت‌های درونیِ من ناسازگار است و ذهن به دنبالِ اتصالِ دیگری می‌گردد. هر خواندن، بازخوانیِ کل شبکه درونیِ نسبت‌های من است...

۱۴. نسبت من با ورزش: شکنجه مقدس، رقصِ آستانه‌ها

ورزش، میدانِ آزمایشِ نسبت با بدن است؛ اما نه آن بدنِ روزمره، بلکه بدن در آستانه فروپاشی. نسبت من با ورزش، نسبتِ شکنجه‌گری است که عاشقِ قربانیِ خویش است... من در ورزش، بدن را به نقطه نه‌ دیگر می‌رسانم؛ نقطه‌ای که نفس بند می‌آید، عضله می‌سوزد و اراده فریاد می‌زند بس کن!!! اما درست در همین نقطه بحرانی، نسبتی جدید، شفاف‌ تر و بی‌ واسطه‌ تر با تن برقرار می‌شود...

ورزش، تمثیلی از خودِ حیات است، کوششی مداوم برای گذر از خود. من در دویدن، تن را به یک ضرب‌آهنگِ یکنواخت می‌سپارم و در این یکنواختی، شکافی در زمان باز می‌شود؛ حرکات خودکار می‌شوند و ذهن، رها، شروع به بافتنِ نسبت‌ های تازه می‌کند...

این حالتِ خلسه‌آمیزِ دونده، این تجربه من به‌ مثابهِ یک ماشینِ سبک‌بال، نشان می‌دهد که چگونه یک نسبتِ شدیداً فیزیکی (نسبتِ کف پا با زمین، نسبتِ ریه با اکسیژن) می‌تواند به وضعیتی کاملاً روحی تبدیل شود. عرق، نمکِ همین گذار است؛ تراوشِ جسمانیِ یک استحاله درونی. در ورزش، من با بدنم پیمان می‌بندم که او را نابود کنم و او با نابود شدن، مرا از نو می‌سازد...

۱۵. نسبت من با مراقبه: کمین کردن برای هیچ

مراقبه، هنرِ تعطیل کردنِ موقتِ کارخانه نسبت‌سازی است و تناقض اینجاست که برای درکِ نسبت، باید گاهی آن را کاملاً متوقف کرد. نسبت من با مراقبه، نسبتِ یک عنکبوت است با مرکزِ تارش؛ سکونی مطلق که تمام تارها از آن منشعب می‌شوند و هر لرزشی را در دورترین نقطه حس می‌کند...

در مراقبه، من به دنبالِ خلا هستم (یا بهتر بگویم دنبال چیزی نیستم)، اما نه از جنسِ پوچیِ منفعل. این یک تخلیه فعال است، من نسبت‌ ها را یکی‌ یکی قطع می‌کنم، نه برای نابود کردنشان، که برای دیدنِ خودِ شکاف‌ها، برای مشاهده عریانِ فاصله‌ها...

نسبت من با مراقبه، نسبتِ شکارچی با کمینگاه است. من در سکون می‌نشینم و به جای تعقیبِ افکار (این نسبت‌های گذرا)، صبر می‌کنم... در این صبر، چیزی رخ می‌دهد یعنی خودِ من به‌مثابهِ آن شکافِ مرکزی ظاهر می‌شود، نه به‌عنوانِ یک چیز، که به‌عنوانِ یک خلا میزبان... مراقبه، تمثیلی است از رابطه ما با هستی، یک گوش سپردنِ محض به سکوتی که پیش از هر نسبتی وجود دارد و بعد از هر نسبتی باقی خواهد ماند. در آن لحظاتِ نادرِ سکوتِ کامل، من تمثیلِ محض می‌شوم؛ شکافی آگاه به شکاف بودنِ خویش، دریچه‌ای رو به نیستی که روشن‌تر از هر هستی‌ای است.

۱۶. نسبت من با پوچی: رقص بر لبهٔ دهانِ باز

پوچی، آن هیولای ترسناک و سوتفاهمِ بزرگِ تاریخِ فلسفه نیست...

پوچی، شرطِ امکانِ هر نسبتی است. اگر همه‌چیز از پیش پُر و متصل بود، دیگر نسبت معنایی نداشت، چون نسبت دقیقا به فاصله‌ای نیاز دارد که آن را پُر کند (وجود بستر پوچی).

نسبت من با پوچی، نسبتِ یک معمار با فضای خالیِ میانِ دیوارهاست؛ این خالی بودن نیست که خانه را می‌سازد، اما بدون این خالی بودن، خانه‌ای در کار نیست. پوچی، منبعِ وحشت و منبعِ آزادیِ توامان است. من با پوچی رابطه‌ای از جنسِ طنزِ تلخ دارم. هر بار که می‌نگرم و می‌بینم هیچ نسبتِ نهایی و تضمین‌شده‌ای در کار نیست، هیچ معنایی در انتظارم دست تکان نمی‌دهد، ابتدا اضطراب هجوم می‌آورد. اما در قدمِ بعد، یک رهاییِ عظیم حس می‌شود، اگر هیچ نسبتِ از پیش‌ تعیین‌ شده‌ ای وجود ندارد، پس تمام نسبت‌ها ممکن‌اند...

من در مواجهه با پوچی، به یک خدایِ کوچکِ خلقتِ معنا بدل می‌شوم، هرچند می‌دانم این خلقت، موقت و شکننده است. پوچی، تمثیلِ همان فاصله محض است که در نسبت با زمانِ خالی دیدیم. من با پذیرشِ پوچی، در واقع با خودِ امکانِ نسبت‌سازی، با خودِ شکاف، آشتی می‌کنم.

من یاد می‌گیرم که بر لبه این دهانِ باز برقصم، نه برای پُر کردنش، که برای ستایشِ عمقش...

۱۷. نسبت من با اضطراب: لرزه پیشابِینیِ گسست

اضطراب، نه یک بیماریِ روانی، که یک حالتِ شناختیِ ممتاز است؛ یک لرزه‌ سنجِ فوق‌ العاده حساس برای سنجشِ تنش در نظامِ نسبت‌ها... نسبت من با اضطراب، نسبتِ یک هواشناس با طوفانِ در حالِ شکل‌گیری است... اضطراب، پیش از آنکه چیزی واقعا فرو بریزد، لرزشِ فرو ریختن را به من اعلام می‌کند. این یک احساسِ منفعل نیست، یک پیش‌بینیِ فعال است، بدن، پیش از ذهن، کشف می‌کند که یکی از نسبت‌های حیاتیِ من در حالِ سست شدن است، و با افزایشِ ضربانِ قلب، با انقباضِ عضلات، مرا از این زمین‌لرزه درونی آگاه می‌سازد...

اضطراب، تمثیلی از خودِ ایده نسبت است که به نقطه‌ای بحرانی رسیده است. در اضطراب، تمام نسبت‌ها شُل یا بیش‌ازحد سفت می‌شوند؛ جهان یا در حالِ از هم‌ پاشیدن است یا با چنان فشاری بر من می‌تازد که مرا خُرد می‌کند.

این وضعیت، اگرچه رنج‌آور است، اما یکی از صادقانه‌ترین لحظاتِ وجود است...

در اضطراب، نقاب‌ها فرو می‌افتند و من خود را همچون تارِ عنکبوتی می‌بینم که طوفان به آن زده است. اما این دیدن، خود، آغازِ بازبافی است. من با اضطراب، نسبتِ دیالکتیکی درون متناقض دارم، از آن فرار می‌کنم، چون نویدِ نیستی می‌دهد؛ اما به آن گوش می‌سپارم، چون اوست که نقشه واقعیِ استحکاماتِ وجودم را نشانم می‌دهد... (نوعی گشودگی به جهان) هر تپشِ نامنظمِ قلب در اضطراب، یک تمثیلِ کوچک است؛ ضربه‌ای بر طبلِ جنگی که از اعماقِ من برمی‌خیزد و نسبتِ شکننده من با خودش را به رخ می‌کشد...

و شاید تنها راهِ خویشتن شناسی، نه کندوکاو در یک خودِ موهوم، که ردیابیِ همین خطوطِ تنش، همین نسبت ها، تا دورترین نقاطِ کهکشانِ درون و برون باشد...


والتر بنیامینفلسفهداستان
۴۳
۰
گنجشک
گنجشک
بازمانده‌ای حساس و بی‌قرارم که زیر آوارِ تاریخ و زخمِ حافظه، در پیِ نجاتِ معنا از دلِ ویرانی و ابتذالِ زمانه سرگردان مانده ...
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید