سلیقه در عصر زوال

پیش از آنکه کلید در قفل بچرخد، خانه در من آغاز شده بود. همیشه همین‌طور است، چه در خانه خودم، چه دیگری... من دیرتر از دیگران به مکان‌ ها می‌رسم، چون پیش از رسیدن، بارها در آنها زندگی کرده‌ام... در خیال، راهروی باریک را با مکثی روشن طی کرده بودم؛ نور را از پشتِ پرده‌ای نیمه‌شفاف، با نظمی چنان آرام به اتاق آورده بودم که دیوارها از حالتِ صرفاً ایستاده، به حالتی شبیه انتظار درآیند. هنوز پا به آن‌جا نگذاشته بودم، اما برایش نسبت ساخته بودم... نسبتِ میز با کتاب های خیره به پنجره، نسبتِ صندلی رواقی من با عصر و چایی که با ظرافت از املش تا اینجا سفر کرده، نسبتِ لیوانی شسته با دستی که شب از خستگی برمی‌گردد و می‌خواهد جرعه‌ای آب را نه فقط بنوشد، که اندکی از جهان را با خود آشتی دهد... من هیچگاه فقط خانه نمی‌خواهم؛ من امکانِ سکونت می‌خواهم و سکونت چیزی بیش از بودن در یک مکان است. سکونت یعنی اشیا(تو بخوان جهان) در پیرامونِ تو، دیگر در تبعید نباشند...

در راهِ رفتن به آن خانه، به این فکر می‌کردم که بی‌خانگیِ انسان، از آن نوع بی‌ خانگی‌ ای نیست که در سرنوشتِ جانوران می‌بینیم... هیچ حیوانی را نمی‌بینی که برای تکه‌ای از جهان، این‌ همه از جانش مایه بگذارد و باز هم نتواند در آن آرام بگیرد. پرنده شاخه را با ضربانِ سینه‌اش اندازه می‌گیرد و همان‌جا عالمی می‌سازد. گربه آستانه‌ای را پیدا می‌کند و با حلقه‌کردنِ تنش، برای خود اقلیمی از امنیت می‌تند. حتی حشره، در شکافِ دیوار، نوعی یقینِ خام دارد. فقط انسانِ این شهر است که برای چند متر سیمان، برای تکه‌ای هوا که میان دو دیوار مانده، برای پنجره‌ای که اغلب نه به افق، که به دیوارِ همسایه باز می‌شود، باید نیروی سال‌هایش را بفروشد و حالا که آسمان هم به تاراج رفته... اینجا خانه دیگر امتدادِ تن نیست؛ قراردادِ فرسودگی است... هر اجاره‌ نامه، نه گواهِ سکونت، که صورت‌ حسابِ تحلیل‌ رفتن است. آدم در این شهر خانه نمی‌گیرد؛ فقط حقِ موقتیِ تباه‌ شدن در محفظه‌ای معین را می‌خرد..‌.

و با این‌همه، در من چیزی هنوز تسلیم نشده بود. من در مسیر، خانه را در خیال شسته بودم. پنجره را گشوده بودم تا هوای مانده از فکرِ دیوارها بیرون برود. به آشپزخانه نظمی داده بودم که در آن، بشقاب و قاشق فقط ابزارِ خوردن نباشند، بلکه نشانه‌هایی از آن باشند که کسی در این‌جا هنوز به استمرارِ زندگی احترام می‌گذارد... جایی برای کتاب‌ها ساخته بودم؛ نه چون کتاب وجهه می‌دهد، بلکه چون هر خانه‌ای اگر نخواهد به خوابگاهِ تن تقلیل پیدا کند، باید گوشه‌ای برای تراکم زمان و فشرده زمانش، داشته باشد... کتاب، شیئی‌ است که زمان را در خود لایه‌لایه نگه می‌دارد؛ گذاشتنش در خانه، نوعی مخالفتِ آرام است با اکنونِ بی‌وقفه‌ای که می‌خواهد همه‌چیز را به مصرفِ فوری فروبکاهد. حتی برای دیوارهای آن خانه، پیشاپیش شأنی در نظر گرفته بودم. من، به شکلی بیمارگون شاید، برای مکان‌ها پیش از آنکه لیاقتِ احترام را نشان دهند، احترام قائل می‌شوم. گویی می‌خواهم از پیش، از جهان عذرخواهی کنم که اگر روزی به دستِ بی‌اعتنایی سپرده شد، لااقل یک‌بار در ذهنِ کسی با وقار زیسته است...

اما در را که املاکی گشود، با کثافت روبه‌رو نشدم؛ با شکلی از ترک‌ گفتن روبه‌رو شدم. کثافت اگر تنها خاک باشد، هنوز امیدی در آن هست. خاک را می‌توان شست، جابه‌جا کرد، از نو بر آن نور پاشید. آنچه در آن خانه بود، رسوبِ بی‌نسبتی بود، گویا نسبت را در یک مراسم ارزان قیمت به قتل رسانده بودند... انگار اشیا سال‌ها در کنار هم مانده بودند، بی‌ آنکه هرگز با هم آشنا شوند. سینک فقط چرک نبود؛ مثل دهانی بود که مدتی دراز از گفتنِ وضعِ خودش خسته شده باشد. کابینت‌ها انگار نه گشوده می‌شدند و نه بسته؛ فقط تحمل می‌کردند. گوشه‌ها، زرد و لزج، چیزی بیش از غبار در خود داشتند.‌‌.. تاریخی از وانهادگی و طرد... دیوارها حالتی داشتند که فقط در بعضی چهره‌ ها دیده می‌شود؛ حالتی که در آن آدمی مدت‌هاست دیگر از خودش مراقبت نکرده و این بی‌مراقبتی، از سطح عبور کرده و به بافتِ حضورش رسیده است. من در آن‌جا نه با بی‌نظمی، که با فروپاشیِ نسبت‌ها مواجه بودم...

و نسبت، دقیق‌ترین واژه است. جهان فقط از چیزها ساخته نشده؛ از نسبت‌ها ساخته شده است. صندلی اگر کنار پنجره قرار می‌گیرد، مسئله فقط جای‌گیریِ فیزیکی نیست؛ نوعی مکالمه میان نشستن و نگاه‌ کردن شکل می‌گیرد. فنجان و زیرسیگاری اگر روی میز است، نسبتِ دست و مکث و تشنگی و زمان را تنظیم می‌کند. خانه وقتی خانه می‌شود که میان اشیا، میان نور و سطح، میان صدا و سکوت، نسبتی برقرار شده باشد... در آن خانه، چیزی که غایب بود نه تمیزی، که همین نسبت بود. هر چیز آن‌جا بود، اما نه برای دیگری... چیزها کنار هم افتاده بودند، بی‌ آنکه در کنار هم باشند. این بدترین شکلِ سقوطِ جهان است... وقتی کثرتِ اشیا باقی می‌ماند، اما رشته‌ میانشان پاره می‌شود. آن‌گاه زندگی ادامه دارد، اما دیگر ترکیب نیست؛ توده است...

شاید بیماری من از همیچنین جایی برمی‌خیزد. من می‌خواهم نسبت برقرار کنم. وسواسِ من نه در خودِ کنترل، که در این است که هیچ چیز بی‌ نسبت نماند. من اگر وارد اتاقی می‌شوم، پیش از هر چیز می‌پرسم این نور با این دیوار چه می‌کند، این میز با این سکوت چه نسبتی دارد، این پنجره آیا به اتاق افق می‌دهد یا فقط وظیفه‌ای معماری را انجام می‌دهد؟ من می‌خواهم جهان از حالتِ افتاده، به حالتِ مرتبط بازگردد... از این‌ جا است که کنترل‌گری، در من، نه به میلِ صرفِ سلطه، که به صورتِ نوعی وحشت از گسیختگی ظاهر می‌شود. من از رهاشدگیِ اشیا می‌ترسم، چون در هر چیزِ رها شده، تصویری از جانِ رها شده می‌بینم و نمی‌دانم این ترس شریف است یا صرفاً نوعی خودشیفتگیِ زخم‌خورده که می‌خواهد جهان را بر قامتِ اضطرابِ خویش راست کند...

در آن خانه، در سکوت، بی‌اختیار شروع به بازچیدن کردم؛ نه با دست، که در ذهن. پرده‌ها را عوض کردم. کف را شستم. میز را از دیوار جدا کردم تا اتاق نفس بکشد. برای فنجانی ترک‌خورده، کنارِ سینک جایی تصور کردم که اگر شسته شود و در نورِ نرمِ صبح بایستد، هنوز بتواند اندکی از آبرویش را بازیابد. من به‌ جای ساکنانِ آن خانه، از اشیا خجالت می‌کشیدم... به‌جای آنان از پنجره عذر می‌خواستم که چرا این همه وقت، روشنایی را بر فضایی چنین بی‌حرمت شده، افشانده است. برای اجاق دل می‌سوزاندم که گرمایش نه در مناسکی از خوراک و گرد هم‌ آمدن، بلکه در شتاب‌ زدگیِ فرسوده‌ روزمره مستهلک شده است... آن خانه تحقیر شده بود، و من از آن‌دسته آدم‌ ها هستم که تحقیر را تاب نمی‌آورند...

کسی شاید بگوید اینها همه افراط است؛ دیوار که دیوار است، سینک که سینک است، مگر اشیا شأن دارند؟ اما ما همیشه دقیقاً در نسبتمان با آنچه ظاهراً بی‌جان است، کیفیتِ جانِ خود را افشا می‌کنیم... کسی که با لیوانش با بی‌اعتنایی رفتار می‌کند، چه‌بسا با وقتِ خودش نیز همان کند؛ کسی که اتاق را انبار می‌کند، اغلب حافظه‌اش را نیز به انبار بدل کرده است؛ کسی که پنجره را فقط منفذ می‌بیند، ممکن است در آدم‌ها نیز فقط کارکرد ببیند... ما در جهانِ ابزارها گم می‌شویم، وقتی دیگر قادر نباشیم چیزها را از سطحِ کارکرد به مرتبه‌ی معاشرت برکشیم. مسئله این نیست که به اشیا روح ببخشیم؛ مسئله این است که اعتراف کنیم خودِ ما فقط در شبکه‌ای از نسبت‌ها انسان می‌شویم. اگر این شبکه فرو بریزد، دیگر نه خانه می‌ماند، نه عشق، نه خاطره و نه حتی زمان...

از خانه بیرون آمدم، اما بیرون به معنای رهایی نبود. خیابان ادامه‌ همان اتاق بود، فقط با سقفی بلندتر و ویرانی‌ای توزیع‌ شده تر. ماشینی در کنار کوچه پارک بود، با بدنه‌ای که رنگش با روکشِ صندلی و آویزِ آینه و چسب برق روی آینه بغل، هرکدام در دشمنیِ مستقلِ خود با دیگری می‌زیستند. آن ماشین، بیش از آنکه وسیله باشد، بیانیه‌ای بود درباره‌ فروپاشیِ سلیقه... سلیقه، آن نیروی خاموشی‌ است که میان چیزها نسبتِ درست برقرار می‌کند. سلیقه فقط انتخابِ رنگ و فرم نیست؛ نوعی اخلاقِ بی‌صداست. کسی که نتواند میان سه رنگ، میان دو لحن، میان دو فاصله، میان نیاز و اضافه، نسبتی متناسب بیابد، اغلب در نسبت با زمان، با آدم‌ها، با بدن، با کلمات و با عشق نیز یا افراط می‌کند یا تفریط... بی‌سلیقگی، صورتِ حسیِ بی‌نسبتی است...

بی‌سلیقگی را همه‌جا می‌شود دید، اما نه آن‌ گونه که مردم گمان می‌کنند. مسئله فقط تابلو های زشت، لباس‌ های ناموزون مدعیان فشن یا چیدمان‌ های مبتذل نیست. بی‌سلیقگی در ناتوانیِ ما برای اقامت‌کردن در زمان نیز هست. بسیاری از آدم‌ها با زمان، مثل دشمنی رفتار می‌کنند که باید یا کشته شود یا فریب بخورد... یا مدام در گذشته می‌لولند، چنان‌ که هر اکنونی را به عزاداری بدل می‌کنند یا با شتاب به آینده حمله می‌برند، چنان که هیچ لحظه‌ای را واقعاً زندگی نمی‌کنند. کمتر کسی بلد است با زمان نسبت برقرار کند. زمان را یا مصرف می‌کنند، یا می‌کُشند، یا پُر می‌کنند، یا از آن فرار می‌کنند... اما زمان چیزی نیست که بتوان آن را کشت؛ این ما هستیم که در شیوه‌ بدِ مواجهه با آن، لایه‌ای از جانِ خود را می‌کُشیم. سلیقه در نسبت با زمان یعنی بدانی هر لحظه را با چه شدتی باید زیست، کجا باید مکث کرد، کجا باید گذشت، کجا باید چیزی را رها کرد تا برسد، کجا باید از تعجیل پرهیز کرد. انسانِ بی‌سلیقه با زمان، همیشه یا دیر می‌فهمد یا زود خراب می‌کند...

من این را در آدم‌هایی دیده‌ام که حتی غم‌هایشان هم بی‌سلیقه است. هنوز چیزی تمام نشده، عزاداری‌اش را تا تهِ نمایش می‌برند؛ هنوز چیزی نرسیده، جشنِ تصاحبش را آغاز می‌کنند... زمان برای آن‌ها ظرفی خنثی است که باید با هیجان، اضطراب، پیام، خرید، کار، صدا و تصویر پُر شود. نمی‌دانند بعضی چیزها فقط در وقفه رشد می‌کنند. بعضی دوستی‌ ها در سکوتِ میانِ دو دیدار جان می‌گیرند. بعضی اندیشه‌ها در قدم‌زدنِ بی‌هدف روشن می‌شوند. بعضی عشق‌ها اگر فوراً نام‌گذاری شوند، می‌میرند. بی‌سلیقگی در نسبت با زمان، یعنی ناتوانی از تشخیصِ ریتمِ مناسبِ هر چیز و این ناتوانی امروز همه‌گیر شده است؛ زیرا جهانِ ما، جهانِ ریتم‌ های ربوده‌ شده است...

حتی موبایل‌ها، این اشیای ظاهراً شخصی، به صحنه‌ فاش‌شدنِ بی‌نسبتی بدل شده‌اند. آدم‌ها موبایل را در دست نمی‌گیرند؛ موبایل آن‌ها را در دست گرفته است. رابطه‌ آنها با این شیء نه استفاده، که تسلیم است... نگاهشان به صفحه، دیگر نگاه نیست؛ نوعی زنجیرِ نور آبی است. هر اعلان، تکه‌ای از توجه را می‌درد و با خود می‌برد. هر بالا و پایین‌کردنِ بی‌پایانِ صفحه، تمرینی است برای ناتوان‌ تر شدن در اقامت. حتی بی‌سلیقگیِ بصریِ موبایل‌ها، با آن کاورهای پرزرق‌وبرق، آن برچسب‌ها، آن تصویرهای بی‌ربط، فقط سطحِ ماجراست. ژرف‌تر از آن، بی‌سلیقگیِ رابطه با موبایل است... ندانستنِ این‌ که این شیء را کجا باید خاموش کرد، کجا باید کنار گذاشت، کجا نباید اجازه داد میان تو و چهره‌ دیگری قرار بگیرد، کجا نباید بر روی تخت، کنارِ بالش، مثل حیوانی کوچک و درخشان، تا نیمه‌شب بیدار بماند و از خوابِ تو تغذیه کند...

موبایل می‌توانست دفترچه ای نو باشد، آرشیوی سیار، ابزاری برای تماس، راهی برای ثبتِ لحظه‌ها؛ اما اغلب به دستگاهی برای فروپاشیِ نسبت بدل شده است. آدم‌ها با موبایل، با زمان، با بدن و با دیگری، همزمان در یک سوتفاهم اقامت می‌کنند. مکالمه‌ای شروع نشده، صفحه روشن می‌شود. رنجی هنوز به کلمه نرسیده، انگشتان به سمتِ اعلان‌ها منحرف می‌شوند. کسی دوستت دارد، اما در میانه‌ حرف‌زدن، نورِ سردِ صفحه روی صورتش می‌افتد و می‌فهمی که تو با تمامِ گرما و پیچیدگی‌ ات، در رقابت با دستگاهی افتاده‌ای که هر پنج ثانیه چیزی برای بلعیدنِ توجه عرضه می‌کند. این فقط مسئله‌ حواس‌پرتی نیست؛ مسئله‌ اخلاقِ حضور است. انسانِ بی‌سلیقه در نسبت با موبایل، نمی‌فهمد که هر بار نگاه را از چشمِ دیگری می‌دزدد و به صفحه می‌دهد، بخشی از پیمانِ نامرئیِ میانِ دو حضور را پاره می‌کند...

و عشق—عشق شاید جایی‌ست که بی‌سلیقگی هولناک‌ترین چهره‌ خود را نشان می‌دهد. نه فقط در انتخابِ دیگری، بلکه در شیوه‌ نزدیک‌شدن، مکث‌کردن، فاصله‌دادن، حرف‌زدن و حتی رنج‌بردن... بسیاری از آدم‌ها در عشق نیز نسبت برقرار نمی‌کنند؛ تصاحب برقرار می‌کنند، اضطراب برقرار می‌کنند، کمبود برقرار می‌کنند، نمایش برقرار می‌کنند... عشق برایشان نه فضایی برای افزایشِ شدتِ بودن، که میدانِ مدیریتِ ترس‌هاست. یا به دیگری می‌چسبند، چون نمی‌توانند خلأِ خود را تاب بیاورند، یا چنان فاصله می‌گیرند که مبادا از آن‌ ها چیزی طلب شود. کمتر کسی بلد است عاشق شود بی‌ آن که دیگری را به پروژه‌ ترمیمِ زخم‌های خویش تبدیل کند. سلیقه در عشق یعنی بدانی که دیگری شی نیست، پناهگاه نیست، شاهدِ دائمیِ اضطراب‌ هایت هم نیست؛ دیگری اقلیمی‌ست که فقط با احترام، با فاصله‌ی درست، با سکوتِ درست، با لمسِ درست، با زمانِ درست، امکانِ شکفتن پیدا می‌کند...

انسانِ بی‌سلیقه در عشق، یا همه چیز را زود می‌خواهد یا هیچ‌ چیز را درست نمی‌خواهد... هنوز عطرِ دیدار در هواست، تقاضای تعریف و تضمین و تصاحب شروع می‌شود. هنوز جانِ رابطه در حالِ ورق‌خوردن است، بازخواست آغاز می‌شود. هنوز سکوتِ بارورِ میانِ دو نفر می‌توانست به زبانِ خاصِ خودش شکل بگیرد، اما سیلِ پیام‌ ها، پرسش‌ ها، توضیح‌ ها، سوءظن‌ ها و نیاز های طبقه‌بندی‌ نشده، همه چیز را می‌بلعد. این همه از آن رو که آدم‌ ها هنرِ نسبت را از دست داده‌اند. نمی‌دانند چه قدر نزدیکی، خفگی می‌آورد؛ چه قدر دوری، سردی می‌زاید؛ چه‌ قدر نام‌ گذاری، راز را می‌کشد؛ چه‌ قدر ابهام، اعتماد را می‌فرساید. عشق نیز مثل اتاق، مثل میز، مثل پنجره، نیازمندِ چیدمان است، نه چیدمانی مصنوعی و کنترل‌ گر از جنسِ نمایش، بلکه نظمی زنده که در آن، هر چیز در جای خود امکانِ تنفس بیابد...

و این‌جاست که دوباره به بیماریِ خودم باز می‌گردم. آیا من چون از بی‌سلیقگیِ جهان رنج می‌برم، می‌خواهم همه‌ چیز را کنترل کنم؟ یا چون میلِ کنترل در من ریشه‌ دار است، بی‌سلیقگی را همه جا پررنگ تر می‌بینم؟ پاسخ، بی‌شک، یک‌سویه نیست. من می‌دانم درونِ من چیزی هست که به سختی رها می‌کند. من به‌سادگی نمی‌پذیرم که چیزی همین‌ طور باشد که هست... با هر امرِ وانهاده، در من مکانیسمی پنهان فعال می‌شود... باید بهترش کرد، باید پاکش کرد، باید نسبتش را بازگرداند، باید فرمِ شایسته‌ اش را پیدا کرد. من گاه در قبالِ جهان، مثل مرمّت‌ گری رفتار می‌کنم که در موزه‌ ای متروک رها شده و می‌داند اگر دست به کار نشود، گرد و غبار نه‌ فقط بر تابلو ها، که بر خودِ امکانِ دیدن خواهد نشست. اما در همین میل، خطری هم هست. کنترل گری، حتی وقتی از زخمِ حساسیت برمی‌خیزد، می‌تواند به خشونتی موجه و لطیف بدل شود. می‌تواند میلِ دیگری، ریتمِ دیگری، آشفتگیِ خاصِ دیگری را انکار کند. میتواند به این توهّم دامن بزند که فقط آنچه از صافیِ نگاهِ من گذشته، شایسته‌ی بقاست...

این‌جا باید با خودم بی‌ رحمانه صادق باشم. همیشه آن‌که می‌خواهد نظم برقرار کند، نجات‌بخش نیست... گاهی فقط از این می‌ترسد که اگر بیرون را رها کند، درونِ خودش فروبپاشد. گاهی آن‌ همه وسواس برای چیدنِ اتاق، نتیجه‌ آن است که اتاق‌هایی درونی سال ها است نامرتب مانده‌اند. شاید من وقتی در ذهنم خانه‌ دیگران را با احترام بازمی‌چینم، دارم از اعتراف به مخروبه های خودم طفره می‌روم. شاید هر بار که از ماشینی بد چیده، خیابانی شلخته، پرسشی مبتذل یا رابطه‌ای بی‌ظرافت آشفته می‌شوم، در اعماقم می‌دانم که بخشی از این آلودگی در من نیز هست... در بی‌ صبری‌ هایم، در میلِ دائم به اصلاح، در تحمل‌ ناپذیری ام نسبت به نقص، در ناتوانی ام از رها کردنِ چیز هایی که شاید باید گذاشت تا خودشان مسیرشان را پیدا کنند...

اما باز هم همه‌ چیز به این اقرار ختم نمی‌شود. زیرا در پسِ این بیماری، چیزی هست که هنوز نمی‌خواهم از آن دست بکشم... امتناع از سازش با تقلیل... من نمی‌خواهم بپذیرم که زندگی فقط کارکرد است. در هر چیز، مازادی هست که اگر از آن صرف‌نظر کنیم، جهان باقی می‌ماند، اما به شکلی تهی، بی‌نور، اداری، زیست‌ ناپذیر... این مازاد همان چیزی‌ است که من از آن دفاع می‌کنم، حتی وقتی دفاعم رنگِ وسواس می‌گیرد. فنجان فقط ظرف نیست؛ تمرینِ لمس است. کتاب فقط متن نیست؛ انبارِ تأخیر است. پنجره فقط منفذ نیست؛ قراردادِ اتاق با دوردست است. سکوت فقط نبودِ صدا نیست؛ امکانِ شنیدنِ نسبت‌ ها است. عشق فقط میل نیست؛ هنری‌ است برای آنکه دیگری را چنان بخواهی که آزادیِ او در خواهشِ تو نسوزد...

در راهِ بازگشت، شهر را با این چشمِ شاید بیمار، شاید تیزتر از حد، مرور می‌کردم. تابلو های مغازه‌ ها فریاد می‌زدند، نه برای جلبِ توجه، بلکه انگار برای آنکه مبادا لحظه‌ای سکوت، امکانِ داوری را به رهگذر بدهد. در کافه‌ای چند نفر روبه‌روی هم نشسته بودند؛ هرکدام در نورِ صفحه‌ای جداگانه غرق و میانشان تنها چیزی که رد و بدل نمی‌شد، حضور بود. دو نفر را دیدم که لابد عاشق بودند یا دست‌کم در آیینِ اجتماعیِ عشق شرکت داشتند... یکی حرف می‌زد، دیگری سر تکان می‌داد، اما صورتش گاه‌ گاه با لرزشِ اعلان، در تاریکی کافه، روشن می‌شد. آنجا فهمیدم خیانت‌ های بزرگ همیشه از جاهای بزرگ شروع نمی‌شوند. گاه عشق از همان لحظه می‌میرد که کسی نمی‌فهمد قطع‌ کردنِ نگاه از چشمِ دیگری برای پاسخ‌دادن به پیامی بی‌ربط، در ظاهر حادثه‌ای کوچک است اما در باطن، تمرینِ بدیست برای بی‌حرمتی به حضور...

بعد به این فکر کردم که ما چطور تا این حد از زندگی خالی شده‌ ایم... نه به شکلی باشکوه، نه با فاجعه‌ای عظیم و نمایشی؛ بلکه مثل اتاقی که هر روز یکی از وسایلش را بی‌سر و صدا بیرون برده باشند. اول شگفتی می‌رود، بعد دقت، بعد شرم، بعد مکث، بعد توانِ مراقبت، بعد لذت از نسبتِ درست. در پایان، فرد هنوز کار می‌کند، می‌خرد، می‌نویسد، جواب می‌دهد، حتی می‌خندد؛ اما دیگر به هیچ چیز واقعاً نزدیک نمی‌شود. چنین انسانی می‌تواند در خانه‌ای چرک زندگی کند، موبایلش را مثل عضوِ اصلیِ بدنش حمل کند، عشق را با بازجویی اشتباه بگیرد، زمان را با شتاب پُر کند و در عین حال احساس کند همه‌ چیز طبیعی است. طبیعی؟ شاید. اما طبیعی‌بودنِ یک بیماری، آن را سالم نمی‌کند. فقط همه‌ گیرش می‌کند...

بی‌سلیقگی در سؤال‌ ها هم هست؛ و این را نمی‌توان نادیده گرفت. بعضی سؤال‌ها نه برای فهمیدن، که برای تقلیل‌دادن پرسیده می‌شوند. «مگه چه فرقی می‌کنه؟» این جمله، خلاصه‌ متافیزیکِ ابتذال است. بله، فرق می‌کند. فرق دارد که نورِ اتاق سرد باشد یا زنده. فرق دارد که پیام را وسطِ دردِ دیگری جواب بدهی یا موبایل را برگردانی و تا تهِ رنجِ او بمانی. فرق دارد که عشق را به صحنه‌ مدیریتِ ترس‌ها بدل کنی یا به امکانی برای وسعت‌یافتنِ جان. فرق دارد که با زمان مثل دشمن رفتار کنی یا مثل ماده‌ خامِ یک زندگی. فرق دارد که کلمات را همین‌طور روی هم بریزی یا بگذاری میانشان نسبتی درخشان، هرچند ناپیدا، شکل بگیرد. آنکه می‌گوید چه فرقی می‌کند، معمولاً مدت‌هاست توانِ دیدنِ تفاوت‌ها را از دست داده است و انسانی که تفاوت‌ها را نبیند، دیر یا زود، دیگر خودِ زندگی را هم تمییز نخواهد داد...

شاید ریشه‌ی اصلیِ فاجعه هم همین‌ جا باشد که ما از تربیتِ نسبت محروم شده‌ایم... کسی به ما نیاموخت که چگونه با اتاق، با زمان، با بدن، با دیگری، با تنهایی، با زبان، با ابزار، با خاطره و با عشق نسبت برقرار کنیم. ما فقط یاد گرفتیم چگونه مصرف کنیم، چگونه جلو برویم، چگونه جا نمانیم، چگونه پاسخ بدهیم، چگونه تولید کنیم، چگونه در ظاهر دوام بیاوریم... اما دوام‌ آوردن، زندگی‌ کردن نیست. همان‌طور که داشتنِ خانه، سکونت‌کردن نیست. همان‌طور که حرف‌ زدن، گفت‌وگو نیست. همان‌طور که لمس‌ کردن، عشق نیست. همان‌طور که نگاه کردن، دیدن نیست. نسبت برقرار کردن هنری‌ است که هم حس می‌خواهد، هم انضباط، هم لطافت، هم نوعی پذیرشِ محدودیت. باید بدانی هر چیزی را نمی‌توان به هر شکلی خواست. باید بدانی بعضی چیزها با فشار از هم می‌پاشند. باید بدانی مراقبت با تصاحب یکی نیست و شاید بزرگ‌ترین شکستِ زمانه‌ ما این است که این تمایز های ظریف را از دست داده و به جایش، جهانی پُر از امکان‌های تکنیکی و فقیر از فرمِ زیستن ساخته است.

من اما هنوز، با همه‌ فرسودگی‌ ام، به فرمِ زیستن وفادارم... شاید به شکلی بیمار، شاید با افراط، شاید با هزینه‌ هایی که فقط خودم می‌دانم. من هنوز وقتی وارد اتاقی می‌شوم، امکانِ نجاتش را می‌بینم. هنوز وقتی دو نفر را می‌بینم که به‌ جای حضور، اعلان‌ها را با هم شریک شده‌اند، دلم می‌گیرد... هنوز وقتی می‌بینم کسی با زمانش مثل زباله‌ دان رفتار می‌کند، احساس می‌کنم بخشی از حیثیتِ انسانی هدر می‌رود. هنوز در برابرِ بی‌ سلیقگیِ یک سؤال، بی‌ سلیقگیِ یک ژست، بی‌ سلیقگیِ یک دلبستگی، در درونم چیزی می‌لرزد؛ نه از سرِ اشرافیتِ ذوق، بلکه از سرِ اندوه برای نسبتی که می‌توانست برقرار شود و نشد...

آن خانه‌ای که برای اجاره رفته بودم، حالا دیگر فقط یک خانه نیست. به صورتِ تمثیلی از تمامِ این زمانه در من مانده است. اتاق‌ هایی که می‌توانستند محلِ سکونت باشند و به انبارِ بقا تقلیل یافته‌اند. آدم‌ هایی که می‌توانستند زنده باشند و به ماشینِ پاسخ گویی بدل شده‌اند. عشق‌ هایی که می‌توانستند میدانِ دگرگونی باشند و به صحنه‌ کنترل، ترس، تکرار و نظارت فرورفته‌اند... موبایل‌ هایی که می‌توانستند ابزارِ وصل باشند و به کارگاهِ پراکندگی بدل شده‌اند و در میانه‌ همه‌ این‌ها، من ایستاده‌ام... کسی که هم از این فروپاشی رنج می‌برد و هم گاه، با وسواسِ نجات‌ بخشش(اکر بتوان اینطور خواندش)، به شکلِ دیگری از خشونت نزدیک می‌شود.

شاید شأنِ نوشتن برای من همین باشد... نه درمانِ کاملِ این بیماری، نه توجیهِ آن، بلکه روشن‌ کردنِ صحنه‌ای که بیماری در آن رخ می‌دهد. نوشتن، بازچیدنِ محترمانه‌ جهان است در قلمروِ زبان. در نوشتن، من همان کاری را می‌کنم که در خیال با آن خانه کردم... گرد و غبار را کنار می‌زنم، اشیا را در نسبتِ تازه‌ای می‌نشانم، به پنجره افق می‌دهم، به میز وظیفه ای بیش از تحمل‌کردن، به سکوت عمق، به نور لحن و به رنج شکلی که بشود تاب آورد... نوشتن از کنترل‌گریِ من تبرئه‌ام نمی‌کند؛ فقط آن را از سطحِ عصبیت به سطحِ آگاهی می‌آورد... در نوشتن، می‌فهمم که من جهان را صرفاً نمی‌خواهم چون زیباست؛ می‌خواهم چون بی‌ نسبتیِ جهان در من درد فیزیکی تولید می‌کند و این درد، هرچه هست، هنوز علامتِ آن است که حسِ من نسبت به امکانِ شکلِ بهتر، به‌کلی نسوخته است...

وقتی شب می‌شود، به این نتیجه‌ی ناتمام می‌رسم که شاید انسان را باید از روی نسبت‌ هایش شناخت، نه از روی ادعاهایش... از اینکه با زمان چه می‌کند، با اشیا چگونه رفتار می‌کند، به موبایلش چه اجازه‌ای می‌دهد، در عشق چه‌قدر جا برای تنفس باقی می‌گذارد، در گفت‌وگو چه‌قدر توانِ مکث دارد، در خانه چه اندازه از بی‌اعتنایی را طبیعی فرض می‌کند. هویتِ راستینِ ما در همین جزئیات افشا می‌شود. کسی که به کوچک‌ ها خیانت می‌کند، در بزرگ‌ ها نیز دیر یا زود فرو خواهد ریخت. کسی که نمی‌تواند برای یک میز، یک وعده‌ ساده، یک نگاه، یک سکوت، یک پاسخ‌ ندادنِ به‌موقع به اعلان، فرمی شایسته پیدا کند، بعید است برای سرنوشتِ خویش نیز فرمِ شایسته‌ای بسازد...

با این‌ حال، هنوز نمی‌خواهم به محکمه‌ اخلاق پناه ببرم. من از بیرون بر دیگران حکم صادر نمی‌کنم؛ من در همان بیماری شریکم، فقط شاید به شکلی خودآگاه‌تر... من نیز بارها زمان را کشته‌ام، در لحظه‌ های ناب به صفحه پناه برده‌ام، عشق را با اضطراب آلوده کرده‌ام، اتاق‌ هایی در درونم را به انبار بدل کرده‌ام. اگر از بی‌ سلیقگیِ جهان می‌نویسم، از موضعِ پاکی نمی‌نویسم؛ از موضعِ زخمی می‌نویسم که خود بخشی از همان جهان است... اما شاید تفاوتی هر چند اندک در این باشد که زخم، دست‌ کم زخم‌ بودنِ خود را انکار نکند. آنکه هنوز درد می‌کشد، هنوز می‌تواند به شفا فکر کند. آنکه هنوز از اتاقِ تحقیر شده شرم می‌کند، هنوز شاید بتواند روزی آن را با احترام بازبچیند. آنکه هنوز از ابتذالِ سؤال‌ ها و عشق‌ ها و صفحه‌ ها اندوهگین می‌شود، هنوز کامل از زندگی خالی نشده است...

من به این اندوه وفادارم، اندوهِ دیدنِ نسبت‌های گسسته... اندوهِ خانه‌هایی که پناه نیستند. اندوهِ عشق‌هایی که سکونت نمی‌آفرینند. اندوهِ زمان‌ هایی که بدون رسوب‌کردن می‌گذرند... اندوهِ آدم‌ هایی که دیگر نه بدجنس‌ اند و نه شریف؛ فقط خالی‌ اند، فقط خسته‌ اند، فقط به حدی از بی‌ رمقی رسیده‌ اند که دیگر چیزی را در جای درستش نمی‌خواهند و در کنارِ این اندوه، نیروی کوچک و سمجی هم هست که هنوز دست از کار نمی‌کشد، آن نیرویی که در برابرِ هر ویرانی، در ذهنش نخست جای پنجره را روشن می‌کند، بعد سطحِ میز را پاک می‌کند، بعد به نسبتِ نور و سکوت فکر می‌کند، بعد برای عشق، برای کلمه، برای زمان، برای دستِ خالیِ آدم، شأنی بیش از بقا مطالبه می‌کند...

اگر این بیماری است، بگذار بیماری باشد. بعضی بیماری‌ ها آخرین شکلِ سلامت‌اند در جهانی که با تبِ ابتذال سازگار شده است... من با این تب سازگار نشده‌ام. هنوز از خانه‌ ای کثیف می‌توانم به وضعِ تمدنی برسم. هنوز از سؤالِ بی‌سلیقه‌ای می‌توانم فقرِ روح را بشنوم و هنوز، با همه‌ خستگی، می‌توانم در دلِ ویرانی، شکلی از نظمِ ممکن را تصور کنم؛ نظمی که نه زندانِ اشیاست و نه تحمیلِ اراده‌ من، بلکه آشتیِ دوباره‌ چیزها با جایگاهِ درخورشان است...

شاید من هرگز آن خانه را اجاره نکنم... شاید فردا خانه‌ای دیگر ببینم، تمیز تر یا بزرگ‌ تر یا ارزان‌ تر. اما آنچه با من می‌ماند، خودِ خانه‌ ها نیستند؛ کیفیتِ نگاهی‌ است که جهان را یا قابلِ سکونت می‌بیند یا نه... من محکومم که جهان را از خلالِ امکانِ سکونت بخوانم. هر جا که نسبت‌ ها مرده باشند، حس می‌کنم جانِ من نیز اندکی کمتر می‌شود. و هر جا که چیزی، حتی کوچک، حتی ناچیز، با دقت در جای خود قرار گرفته باشد، نفسی در من تازه می‌شود؛ گویی هنوز می‌توان بر ضدِ فروریزیِ عمومی، در مقیاسی خرد اما حقیقی، مقاومت کرد. این مقاومت شاید از تمیز کردنِ یک میز آغاز شود، از آهسته‌تر راه‌ رفتن در بعدازظهر، از نجات‌دادنِ یک پنجره از پرده‌ای خفه، از پرسیدنِ سؤالی که واقعاً بخواهد بفهمد... جهان شاید با همین خرده‌ مقاومت‌ ها هنوز به‌کلی از دست نرفته باشد...

و من می‌نویسم، چون نوشتن خودِ این خرده‌ مقاومت است... برپا کردنِ نسبتی زنده میان کلمات، تا شاید از خلالِ آن، نسبتی زنده میان انسان و جهان دوباره به یاد آورده شود. من می‌نویسم چون هنوز نمی‌خواهم بپذیرم که چه فرقی می‌کند، آخرین حکمِ زمانه باشد. فرق می‌کند. همه‌چیز به شکلی هولناک فرق می‌کند. فرق می‌کند که چگونه به خانه نگاه کنیم، چگونه در آن راه برویم، چگونه سکوت را نگه داریم، چگونه دیگری را دوست بداریم، چگونه از زمان چیزی بیش از مصرف بیرون بکشیم و اگر من از این فرق‌ ها می‌نویسم، برای آن نیست که نسخه‌ای عرضه کنم؛ برای آن است که نگذارم حسِ تفاوت، این آخرین ذخیره‌ی شرافتِ ادراک، در ما خاموش شود. زیرا آن روز که دیگر هیچ فرقی نکند، جهان نه منفجر می‌شود، نه فرو می‌ریزد؛ فقط آرام‌ آرام به اتاقی تبدیل می‌شود که سال‌ ها است کسی در آن زندگی نکرده، هرچند هنوز چراغش روشن است...

به تاریخ ۱۴۰۵/۰۵/۱۱

ارادت

گنجشک