صبحِ زمستانیِ قبرستان، آدم را به اشتباه به یادِ صلح میاندازد. برفِ نازک روی سنگها نشسته بود، مهِ رقیقی میانِ ردیفِ قبرها میلغزید، و شاخههای خشکِ سروها بیحرکت مانده بودند؛ اما این سکون، صلح نبود. این همان آشتیِ دروغینی بود که مرگ برای ترساندنِ زندگان به چهره میزند. من از درِ آهنی که زنگش در هوا شکست داخل شدم و همان لحظه دانستم که اینجا را نباید با اندوهِ رایج خواند. قبرستان، مدرسۀ ترحم نیست؛ میدانِ آزمایشِ نیروست. اینجا معلوم میشود چه کسی هنوز میخواهد زندگی را، با همه زخم و زوالش، تصدیق کند و چه کسی از پیش، در دلِ خود، تسلیمِ نیستی شده است...
سرما صورتم را میبرید و من از این بریدن خشنود بودم. بعضی حقیقتها فقط وقتی به جان مینشینند که تن کمی رنج بکشد. گرمای اتاق، انسان را اخلاقی میکند؛ سرما او را صادق. در آن هوای بُرنده، هر نفس مثلِ چیزی قرضگرفته حس میشد و آدم میفهمید که بدن تا چه اندازه حادثهای موقتی است. اما درست همینجا بود که نخستین وسوسۀ زندگی آغاز میشد نه زندگیِ آسوده، نه زندگیِ امن، بلکه زندگی چونان ایستادگی. من همیشه گمان کردهام که تنها آنان که میتوانند به مرگ چشم بدوزند، بیآنکه به انتقامِ خیالی یا تسلای متافیزیکی پناه ببرند، حق دارند از زندگی سخن بگویند. باقی، فقط از ترسشان دستگاه ساختهاند.
روی بعضی سنگها، نامها هنوز خوانا بود؛ روی بعضی دیگر، حروف در فرسایشِ سنگ فرو رفته بود و تاریخها به ابهام بدل شده بود. این محو شدن، برای من تحقیرِ مردهها نبود. برعکس سنگ هم حافظهای خسته دارد. زمان، حتی بر یادبود نیز دندان میگذارد. آنچه ما جاودانگی مینامیم، بیشتر اوقات فقط شکلِ مؤدبِ ناتوانیِ ما در پذیرفتنِ گذرا بودن است. اما آیا گذرا بودن خفت است؟ نه. فقط برای آنکس که توانِ آریگفتن به لحظه را ندارد. انسانِ ضعیف میخواهد هر چیز را حفظ کند چون از آفرینشِ دوباره ناتوان است. انسانِ نیرومند حتی در محوشدن نیز نوعی وقار میبیند. او میگوید اگر این نیز باید بگذرد، بگذار با تمامیِ وزنش بگذرد.
کنارِ قبری ایستادم که نیمی از سنگش شکسته بود و ترکِ عمیقی از بالای نام تا پایۀ آن میدوید. برف در آن شکاف نشسته بود. چه تصویرِ دقیقی مرگ هرگز وحدتِ باشکوهی که کشیشان وعده میدهند نیست؛ شکاف است، گسیختگی است و با اینهمه، شکل است. حتی فروپاشی نیز سبکِ خودش را دارد. به نظرم آمد که این سنگِ شکسته از بسیاری زندگان راستقامتتر است. زندگان غالباً با هزار سازش و بیم و پشیمانی راه میروند؛ اما این سنگ، در شکستگیِ خود صریح بود. نیچه جایی روحِ آزاد را کسی میداند که تابِ هوای تندِ ارتفاعات را داشته باشد. من فکر کردم شاید مردگان، اگر چیزی به ما میآموزند، همین است که نه فروتنی، بلکه بیپردگیِ سرنوشت. هر چه هست، همین است. نه موخره ای، نه توضیحِ نجاتبخشی...
در قبرستان، اخلاقِ بردگان بسیار زود خودش را لو میدهد. مردمانی میآیند، آه میکشند، سر تکان میدهند، و در دل با مرگ معامله میکنند: «چون پایان هست، پس باید زندگی را کوچک گرفت؛ چون رنج هست، پس باید خواستن را بد دانست؛ چون همهچیز میگذرد، پس بهتر است کمتر بسوزیم.» این منطقِ فرسوده را از دور میتوان بویید. آنها از مرگ نتیجهای علیه زندگی میگیرند. اما مگر مرگ حجتی علیه زندگی است؟ برعکس، فقط آنچه پایان دارد میتواند موضوعِ شور باشد. ابدیت اگر به معنای امتدادِ بیخطر باشد، چیزی جز ملال نیست. ارزشِ زندگی در همین است که نمیماند و با اینهمه میخواهد. ارادۀ معطوف به قدرت، پیش از آنکه سلطه بر دیگری باشد، توانِ آریگفتن به همین خواستن است، حتی زیرِ سایۀ نابودی.
کمال، اغلب دروغِ کارگاههاست؛ حقیقت در ترکها ظاهر میشود. آیا خودِ انسان نیز چنین نیست؟ آنکه هیچ شکستگیای در خود نشان نمیدهد، یا هنوز نزیسته است، یا سخت مشغولِ پنهانکاری است. در اینجا، میانِ سنگهای کج، چیزی از دیونیزوسیترین حقیقتِ هستی آشکار میشود زندگی نه در نظمِ آپولونیِ صورتها، بلکه در همین آمیختگیِ شکل و ویرانی، رقص و زوال، نیرو و گسیختگی، خود را افشا میکند. زمستان، فقط پوششِ مرگ نبود؛ صورتِ فشردۀ زندگی بود وقتی دیگر از زیور محروم میشود.
من آهسته راه میرفتم، نه از احترام، بلکه از دقت. قبرستان را باید مثلِ متنی خواند که حاشیههایش از اصل مهمترند. علفی که از کنارِ پایهای سنگی بیرون زده؛ قابِ عکسِ بیرنگشدهای که رطوبت گوشهاش را برگردانده؛ حلقۀ فلزیِ زنگزده بر درِ مقبرهای؛ ردِ کفشهای تازه بر برف؛ دستهگلی پلاستیکی که باد یکی از گلبرگهایش را کنده و برده است. این جزئیات، زندگیِ دومِ مرگاند. مردهها در سنگها کمتر از چیزهایی حضور دارند که زندگان، با بینظمی و عادت و تقصیر، پیرامونِ آنان باقی میگذارند. و همینجاست که بازگشتِ جاودان، برای من، از مفهوم به حس بدل میشود، نه اینکه همین فرد، به همان صورت بازآید؛ بلکه اینکه همین نسبتِ عجیبِ نیرو و زوال، همین بازیِ تکرارشونده میانِ ساختن و فروریختن، باز و باز رخ میدهد. برف مینشیند، آب میشود، کلام را میخورد، دستی دوباره روی سنگ را تمیز میکند، نامی دوباره خوانده میشود و دوباره به خاموشی میرود.
این اندیشه که هر چیز شاید بینهایت بار بازگردد، برای روحِ ضعیف نفرین است؛ چون او هیچ لحظهای را چنان زندگی نکرده که تابِ تکرارش را داشته باشد. اما برای آنکه توانِ عشق به سرنوشت دارد، این فکر عالیترین آزمون است. آیا میتوانی همین صبح را، با همین سرما، همین مه، همین تنهایی، همین سنگهای سرد، همین بوی خاکِ خیس، همین آگاهیِ برنده از فناپذیریات، نه فقط تحمل کنی، بلکه بخواهی؟ اگر نتوانی، هنوز با زندگی آشتی نکردهای. ما اغلب زندگی را فقط با حذفِ رنجهایش میخواهیم و این یعنی ما زندگی را نمیخواهیم؛ فقط نسخۀ اختهشدۀ آن را میطلبیم... آریگفتنِ بزرگ از جایی آغاز میشود که انسان دیگر میانِ گل و گور، میانِ شکوفایی و فرسایش، تبعیضِ اخلاقی نمیگذارد.
روی نیمکتی سنگی نشستم که سرماش از میانِ پالتویم میگذشت. روبهرویم ردیفی از قبرهای قدیمی بود که بعضیشان چنان به هم نزدیک بودند که گویی حتی پس از مرگ نیز از فقرِ جا رها نشدهاند. این تصویر، هرگونه رمانتیسم را باطل میکرد. مرگ، عدالت نمیآورد؛ فقط تمایزها را به شکلِ دیگری منجمد میکند. اینجا هم شکوه و عسرت همسایهاند، مقبرهای با ستونهای مرمرین کنارِ سنگی ساده که نامش کج و بد تراش حک شده. و با اینهمه، زمان با همه آنها به یک زبان حرف میزند، زبانِ خوردگی. شاید این یگانه برابریِ راستین باشد. اما حتی در این برابری نیز تفاوتی ظریف باقی است برخی زندگیها چنان فشرده و نیرومند زیسته شدهاند که آثارشان، حتی در فرسایش، هنوز ضربه میزنند؛ برخی دیگر از همان ابتدا چنان بیرمق بودهاند که گویی سنگ از روزِ اول برای غیابشان برپا شده بود.
من نمیخواستم از این پرسه تسلی بیرون بکشم. تسلی، اغلب نامِ دیگرِ تحقیرِ واقعیت است. آنچه میخواستم، تیزی بود؛ تیزی بیشتری در نگاه، در تن، در اندیشه. قبرستان باید آدم را شدتمند کند، نه آرامتر. اگر از میانِ گورها بیرون آمدی و فقط اندکی غمگینتر شدی، چیزی نفهمیدهای. باید بیرون بیایی با نوعی خشونتِ روشن در جان، تصمیمی برای کمتر دروغ گفتن به خود، برای کمتر عقبنشستن، برای خواستنِ دقیقتر، برای ساختنِ سبکی از زیستن که حتی اگر فردا زیرِ همین سنگها تمام شد، باز بتوانی به آن آری بگویی. مردهها از ما طلبِ اشک ندارند؛ اگر چیزی طلب کنند، شدتِ بیشترِ حیات است...
هنگامِ خروج، باریکۀ آفتابِ کمجانی از میانِ مه درآمد و بر لبههای چند سنگ نشست. نه گرمایی داشت و نه وعدهای؛ فقط روشن میکرد. همین کافی بود. من پشت سرم را نگاه نکردم. کسی که در قبرستان دنبالِ پیام میگردد، هنوز کودک است. اینجا پیام وجود ندارد، فقط تکلیف هست، یا از مرگ بر ضدِ زندگی استفاده میکنی، یا از آن چونان سنگِ محکِ شورِ زندگیت، بهره میبری. من دومی را برگزیدم. در صبحِ زمستانیِ قبرستان، میانِ سنگهای سرد و نامهای فرسوده، این فکر با من ماند که شرافتِ انسان نه در گریختن از فنا، بلکه در ساختنِ چنان آریِ نیرومندی است که خودِ فنا نیز نتواند آن را رسوا کند. این، شاید تنها جاودانگیِ ممکن باشد...