من در ردیف سومِ صندلیهای پلاستیکی نشسته بودم؛ نه آنقدر جلو که اندوه مرا به رسمیت بشناسد، نه آنقدر عقب که بتوانم بهکلی از صحنه خارج شوم. همیشه در مراسم ختم جای من همینجاست: نقطهای میانی میان مشارکت و کنارهگیری، جایی که آدم نه سوگوار است و نه تماشاگر، بلکه چیزی است شبیه شاهدی که هنوز مطمئن نیست به کدام دادگاه احضار شده است. سالن روشن بود، روشنتر از آنچه مرگ اقتضا میکند. نور مهتابیها با بیرحمی روی پیشانیها میافتاد و پوست آدمها را به چیزی شبیه کاغذهای مصرفشده بدل میکرد؛ انگار هرکس پیش از ورود، خلاصهای از شکستهای خود را روی صورتش حمل میکرده و این نور فقط آن را خواناتر میساخت. هوای سالن بوی چای مانده، گلاب، پارچهی اتوکشیده و گرمای خفیف بدنهایی را میداد که نمیخواستند زیادی به هم نزدیک شوند، اما ناچار بودند کنار هم بنشینند؛ ترکیبی که همیشه مرا به یاد این حقیقت میاندازد که تمدن، پیش از آنکه هنر همزیستی باشد، هنرِ تحملِ بوی یکدیگر است...
روی دیوار روبهرو، عکس بزرگِ متوفی را گذاشته بودند؛ قابِ سیاه، روبانِ مشکی، لبخندی که در زمان خودش لابد طبیعی بوده و حالا زیر این آداب عزاداری، به چیزی شبیه سوءتفاهم تبدیل شده بود. من مدتها به همان لبخند نگاه میکردم. هیچوقت نتوانستهام بفهمم چرا مردگان را همیشه با بهترین نسخهی ممکنِ خودشان نمایش میدهند، گویی مرگ نه پایانِ یک زندگی، که افتتاحِ یک نمایشگاهِ گزیدهکارهاست. در زندگی، کسی آنقدر یکدست نیست؛ هیچکس فقط آن لبخند نیست، همانطور که هیچکس فقط رنجهایش هم نیست. اما مرگ، مثل همهی دستگاههای رسمی، از پیچیدگی خوشش نمیآید. مرگ میخواهد تو را خلاصه کند، همانطور که دولت، مدرسه، خانواده و عشق گاهی میخواهند. و شاید تنها فرقش این است که مرگ در این کار، از همه موفقتر است.
صدای آهستهی قرآن از بلندگو پخش میشد؛ صدایی که آنقدر نرم بود که میتوانست هم تسلی باشد، هم پوشش. من سالهاست به صداهایی که بیش از حد آراماند بدبینم. آرامشِ رسمی اغلب نقابی است بر چهرهی خشونتی که نمیخواهد خودش را آشکارا حمل کند. این را نه از کتابها، که از اتاقهای انتظار، از راهروهای ادارات، از کلاسهای درس و از جمعهای خانوادگی آموختهام، هرجا لحن بیش از حد مؤدب میشود، باید دنبال نوعی بیرحمی پنهان گشت. کنار دستم پیرمردی نشسته بود که دانههای تسبیح را نه با ریتم ذکر، که با ریتم بیحوصلگی میچرخاند. آن طرفتر زنی هر چند دقیقه یکبار گوشهی روسریاش را صاف میکرد؛ نه چون بههم ریخته بود، بلکه چون آدم در موقعیتهایی که نمیداند با دستهایش چه کند، به لباسش پناه میبرد. من همیشه فکر کردهام بخش زیادی از آنچه آداب نامیده میشود، در واقع پناهگاهی برای دستهای سرگردان است...
خودم هم دستهایم را روی زانو گذاشته بودم و به لکهی کوچکی روی کفش چپم خیره بودم؛ لکهای خاکستری که احتمالاً از خیابان آمده بود و حالا زیر این نور سفید، اهمیتی بیش از اندازه پیدا کرده بود. در لحظات بزرگ، ذهن من اغلب به چیزهای کوچک پناه میبرد. این نه نشانهی بیاحساسی است و نه فقدان فهمِ امر مهم؛ بیشتر نوعی دفاع است، دفاعِ ادراک در برابر هجومِ کلیت. وقتی فضا میخواهد تو را وادار کند یک احساسِ واحد و مشروع را تجربه کنی، جزئیات آخرین سنگر آزادیاند. نگاهکردن به همان لکهی خاک، برای من چیزی شبیه امتناع بود، امتناع از اینکه بهطور کامل در دستگاهِ آمادهی سوگواری حل شوم. شاید همهی شخصیت من در همین حرکتهای ظاهراً ناچیز خلاصه شود؛ من نه با فریاد، بلکه با انحرافِ نگاه مقاومت میکنم.
مردم کمکم میآمدند، مینشستند، بلند میشدند، احوالپرسی میکردند، سکوت میکردند، دوباره چیزی زیر لب میگفتند. هر جمع عزاداری در جایی عمیق، بیشتر از آنکه اجتماعِ اندوه باشد، نمایشِ نسبتهاست، چهکسی جلو مینشیند، چهکسی دیر میآید، چهکسی با چهکسی دست میدهد، چهکسی تا کجا میماند. مرگ فقط پرده را کنار میزند؛ آنچه دیده میشود، اغلب خودِ زندگیِ پنهانِ بازماندگان است. در این سالن هم همینطور بود. پسرِ متوفی کنار در ایستاده بود و با صورتی که میکوشید شکسته به نظر نرسد، مهمانها را خوشآمد میگفت. دخترش کمی دورتر نشسته بود، چشمهایش سرخ بود اما گریه نمیکرد؛ آن نوع وقارِ خستهای را داشت که آدم را به اشتباه میاندازد و دیگران اسمش را محکمبودن میگذارند، درحالیکه گاهی فقط نتیجهی این است که بدن هنوز فرصتِ فهمیدنِ فاجعه را پیدا نکرده. بیوهی او، با چادری مشکی که چند بار از روی سرش سر خورده بود، در صندلی کنار دیوار نشسته بود و نگاهش نه به عکس بود و نه به مردم؛ به جایی میان این دو دوخته شده بود، به همان منطقهی خنثیای که آدم وقتی چیزی بیش از حد واقعی میشود، به آن پناه میبرد.
من متوفی را خوب نمیشناختم. این را اگر با صدای بلند میگفتم، احتمالاً بیادبانه به نظر میرسید، اما حقیقت همین بود. نسبت ما از آن نسبتهای فرعیِ اجتماعی بود که جامعه با مهارت فراوان تولیدشان میکند، به اندازهای نزدیک که باید بیایی، نه آنقدر نزدیک که حقِ اندوهِ اصیل داشته باشی. و دقیقاً به همین دلیل، حضور من در آنجا چیزی را در من بیدار میکرد که همیشه در حاشیهها بیدار میشود، حساسیتِ شاهدِ نیمهمشروع. کسی که مرکزِ رنج از آنِ او نیست، اما محیطِ رنج را با دقتی بیمارگونه میبیند. من در این موقعیتها اغلب بیشتر از صاحبانِ اصلیِ ماجرا میبینم؛ نه چون عمیقترم، بلکه چون کمتر فلج شدهام. اندوهِ مستقیم چشم را تار میکند، اما فاصله هم، اگرچه بیرحم است، جزئیات را روشنتر میسازد.
مراسم با نظمی ادامه داشت که از همان ابتدا مصنوعیبودنش معلوم بود. چند نفر از آشنایان جلو رفتند، کنار خانواده نشستند، چیزی تسلیتآمیز گفتند که بهمحض اداشدن فراموش میشد؛ جملههای تسلیت همیشه مرا به یاد پول خرد میاندازند چیزهایی لازم، رایج، و بیارزش، که فقط برای این ساخته شدهاند که جابهجایی را آسانتر کنند. کسی گفت: «خدا بیامرزدش، مرد شریفی بود.» دیگری گفت: «دیگه قسمت این بود.» سومی گفت: «همهمون رفتنی هستیم.» من به این عبارات نه از سر تکبر، که از سر خستگی گوش میدادم. زبان، وقتی در برابر امر عظیم درمانده میشود، به سوی کلیشه فرار میکند؛ و کلیشه، از همهچیز بیشتر، تلاشی است برای بستنِ زخمِ واقعیت با چسبِ آماده. اما بعضی زخمها، اگر خیلی زود بسته شوند، فقط چرک میکنند.
درست در میانهی همین جریانِ آرام و بیرمق بود که او وارد شد: مردی میانسال با کت تیره، شکمی کمی جلوآمده، موهایی که با دقت به عقب شانه شده بودند و صورتی که از همان فاصله هم پیداست سالها تمرین کرده تا در هر موقعیتی معقول به نظر برسد. از آن مردهایی که در هر جمع خانوادگی یا اداری حضورشان نه گرما میآورد و نه تهدید، بلکه چیزی بدتر...
هنجار
او با قدمهایی آهسته اما مطمئن جلو آمد، با چند نفر دست داد، سرش را با شیبی حسابشده تکان داد و کنار برادرِ متوفی نشست. من بلافاصله او را نشناختم، اما از همان ابتدا حس کردم این آدم نه برای سوگواری، که برای تثبیت نقشی آمده است. بعضی آدمها حتی در ختم هم نمیمیرند؛ فقط موقعیتشان را اجرا میکنند.
چند دقیقه بعد، وقتی موج اولِ آمدوشدها فرو نشست و سکوتی موقت روی سالن نشست، او کمی به سمت برادرِ متوفی خم شد و با صدایی که لابد خیال میکرد آهسته است اما در آن سکوت بهوضوح شنیده میشد، گفت: «آخرش هم همین شد... من از اول میگفتم آدم اگر به حرف دکتر گوش نکنه، همین میشه.» جمله بهخودیِخود شاید شنیعترین چیزی نبود که میشود گفت؛ دنیا پر است از قساوتهای بسیار بزرگتر. اما قساوتِ واقعی همیشه در اندازههای کوچک تمرین میشود. مشکلِ جمله نه فقط محتوایش، که زمان و شکلِ ورودش بود مرگ هنوز بهاندازهی کافی تازه بود که هر تحلیلی بوی مصادره بدهد. او درواقع داشت رنجِ خامِ یک خانواده را از زیر دستشان میکشید و به مادهی خامِ حکمتِ خردهبورژوایی تبدیل میکرد. این همان کاری است که خیلیها با مصیبتِ دیگران میکنند، آن را به مدرکی برای درستیِ خودشان بدل میکنند. هیچچیز به اندازهی «من که گفته بودم» بیرحمانه نیست، زیرا در این جمله، دیگری حتی در مرگش هم فقط وسیلهای برای پیروزیِ تفسیرِ توست.
برادرِ متوفی سرش را پایین انداخت و چیزی نگفت. شاید نشنیده بود، شاید شنیده بود و ترجیح داده بود نشنود. اما من شنیدم. و بدتر از شنیدن، آن را در چهرههای اطراف هم دیدم، آن انقباضِ خفیفِ صورتها، آن نگاههای کوتاهِ دزدیدهشده، آن سکوتی که ناگهان کمی سنگینتر شد. در هر جمعی لحظهای هست که همه میفهمند چیزی نادرست رخ داده، اما هیچکس هنوز تصمیم نگرفته آن را به زبان بیاورد. آن لحظه برای من همیشه از خودِ حادثه مهمتر است. اخلاق، اگر اصلاً معنایی داشته باشد، در همین ثانیههای معلق خود را نشان میدهد، در فاصلهی میانِ فهمیدنِ خطا و جرئتِ نامبردن از آن.
من چشمم را از آن مرد گرفتم و به میز کوچکی کنار دیوار نگاه کردم که رویش خرما، حلوا، لیوانهای یکبارمصرف و یک استکان چایِ نیمهخورده مانده بود. استکان بهطرزی نامتناسب توجهم را جلب کرد؛ چای داخلش آنقدر سرد شده بود که لایهای نازک روی سطحش بسته بود و نور مهتابی را مثل فلزی کدر پس میداد. با خودم فکر کردم چهقدر عجیب است که در چنین لحظهای، یک لایهی نازک روی چای میتواند تصویری دقیقتر از حقیقتِ جمع باشد تا همهی این جملاتِ آماده. سوگ، وقتی به دستِ آداب میافتد، چیزی روی خودش میبندد؛ پوستهای از گفتار، از مؤدببودن، از توصیه، از معنادادنِ زودرس. و زیر آن پوسته، چیزی هنوز گرم است، هنوز زنده است، هنوز نمیخواهد اینهمه زود به نظم برگردد.
نمیدانم چرا بلند شدم. شاید به خاطر آن مرد، شاید به خاطر سکوتی که داشت به همدستی نزدیک میشد، شاید هم چون احساس کردم اگر همین حالا چیزی نگویم، تا مدتها بعد صدای نگفتهاش در من میماند. من آدمِ مداخلههای قهرمانانه نیستم؛ اگر چیزی در من هست، بیشتر حساسیت به لحظههایی است که معنا دارد منحرف میشود. بلند شدم، نه با خشم، بلکه با همان سردیای که گاهی از خشم خطرناکتر است، چند قدم رفتم تا به میز چای برسم، استکان را برداشتم، کمی به نور گرفتم و بیآنکه مستقیم به او نگاه کنم، گفتم: «عجیبه... هنوز چای این مرد کامل سرد نشده، ولی بعضیها زودتر از جنازهش به نتیجه رسیدن.»
سکوتی که بعد از این جمله افتاد، از آن سکوتهای نادر بود که نه فقدانِ صدا، بلکه پیدایشِ ناگهانیِ واقعیت است. چند نفر سرشان را بلند کردند. زن جوانی که گوشهی سالن نشسته بود، چشمهایش را از زمین کند و به من نگاه کرد. برادرِ متوفی آهسته نفسش را بیرون داد، طوری که انگار تازه متوجه شده باشد داشت نفسش را نگه میداشت. آن مرد برای اولینبار از لحظهی ورودش، صورتش را از دست داد؛ منظورم آن صورتِ اجتماعی و تمرینشدهای است که آدمها در جمع حمل میکنند. چیزی شبیه رنجش، شرم و خشم بهطور همزمان از چهرهاش گذشت، اما هیچکدام کامل نشدند. این دقیقاً همان لحظهای بود که صحنه ترک برداشت. من بارها دیدهام که سلطه، در مقیاسهای کوچک، بیش از هرچیز به پیوستگیِ زبان وابسته است. کافی است جملهای بیاید و آن پیوستگی را قطع کند؛ ناگهان قدرت نمیداند با دستهایش چه کند.
او لبخندی خشک زد؛ از آن لبخندهایی که آدم وقتی میفهمد زیادی خودش را آشکار کرده، روی صورتش میگذارد تا وانمود کند اصلاً چیزی نشده. گفت: «منظور بدی نداشتم.» و من همانجا، در دل، به این فکر کردم که بخش بزرگی از شرّ جهان نه با قصدِ بد، بلکه با حقبهجانببودنِ مطمئن عمل میکند. همیشه کسانی هستند که خیال میکنند چون نیتشان خیر بوده، اثرِ کلامشان هم باید معاف شود. اما جهان را نیتها کمتر از لحنها و زمانبندیها میسازند. خشونت، اغلب نه در آنچه گفته میشود، که در لحظهای است که برای گفتنش انتخاب میشود.
من استکان را دوباره روی میز گذاشتم. صدای برخورد نعلبکی با شیشه، صدایی بسیار کوچک بود، اما در آن سالن مثل چیزی قطعی شنیده شد. رو به او نکردم. این هم از خصوصیات من است، در لحظات مهم، بهجای چسباندنِ نگاه به چهرهی طرف، اغلب شیئی را انتخاب میکنم و از طریق آن حرف میزنم؛ شاید چون اشیا کمتر دروغ میگویند. گفتم: «میدونم. آدمها معمولاً بدترین چیزها رو هم بیمنظور میگن. همین بدترش میکنه.» بعد برگشتم و سر جایم نشستم. نه پیروزیای در کار بود، نه تشویقی، نه حتی رضایت. فقط آن حسِ آشنای پس از مداخله انگار هوای اتاق برای چند ثانیه از مسیرِ معمولش منحرف شده باشد.
بعد از آن، مراسم ادامه پیدا کرد، اما دیگر همان مراسم قبل نبود. نه از آن جهت که تحولی بزرگ رخ داده باشد؛ من به افسانهی دگرگونیهای ناگهانی باور ندارم. بلکه به این معنا که یکبار پوستهی رسمیِ فضا شکاف برداشته بود و دیگر نمیتوانست کاملاً ترمیم شود. مردم باز هم تسلیت گفتند، چای تعارف شد، خرماها جابهجا شدند، قرآن از بلندگو پخش شد. اما چیزی در لحنها عوض شده بود. اندوه، برای لحظهای کوتاه، از زیر دستِ مدیریتِ اجتماعی بیرون آمده بود و چهرهی خودش را نشان داده بود
نه باشکوه، نه آموزنده، نه اخلاقی، فقط عریان و بیدفاع.
من به دخترِ متوفی نگاه کردم. هنوز گریه نمیکرد، اما حالا دستهایش را در هم قفل نکرده بود. این تغییر کوچک برای من از هر حرفی مهمتر بود. بدنها پیش از زبان اعتراف میکنند. شاید آن جملهی من چیزی را حل نکرده بود، اما دستکم اجازه نداده بود تحقیر در لباسِ تحلیل، بیهزینه از میان صحنه عبور کند. من به این پیروزیهای کوچک بیش از هر فتحِ بزرگی ایمان دارم. جهان را نه انقلابهای مدام، که امتناعهای جزئی قابلتحمل میکنند؛ لحظههایی که در آن کسی حاضر نمیشود معنای آماده را بپذیرد.
از همانجا بود که دوباره نگاهم به عکسِ متوفی افتاد. همان لبخند، همان قاب، همان روبانِ سیاه. اما حالا عکس برایم کمتر شبیه خلاصهی یک زندگی بود و بیشتر شبیه سندی از ناتوانیِ ما در مواجهه با آن. ما مردهها را قاب میکنیم، نه فقط برای احترام، بلکه برای اینکه دیگر مجبور نباشیم با حرکت، تناقض، بینظمی و ابهامِ آنان روبهرو شویم. قاب، پیروزیِ صورت بر زمان است. اما زندگی هیچوقت قاب نبود؛ زندگی بیشتر شبیه همین مراسم بود، پر از نورِ بد، چایِ سرد، حرفِ نابجا، دستهایی که جایی برای خود پیدا نمیکنند، و لحظههایی که کسی باید میان ادب و حقیقت یکی را انتخاب کند.
وقتی مجلس رو به پایان رفت، من از جا بلند شدم و آرام به سمت در رفتم. چند نفر نگاهم کردند؛ بعضی با تأیید، بعضی با احتیاط، بعضی با همان بیتفاوتیِ همیشگیِ اجتماعات. آن مرد دیگر به من نگاه نکرد. انگار ترجیح داده بود مرا از حافظهی صحنه حذف کند. طبیعی بود. قدرت، وقتی در مقیاس کوچک رسوا میشود، معمولاً بهجای پاسخدادن، فراموشکردن را انتخاب میکند. بیرونِ سالن هوا خنکتر بود. صدای خیابان میآمد، صدای بوقی دور، عبور موتوری، و زوزهی خفیفِ بادی که پلاستیکِ بنرِ تسلیت را تکان میداد. من چند ثانیه زیر همان بنر ایستادم و به اسمِ مرده نگاه کردم که با فونتی درشت نوشته شده بود؛ آنقدر درشت که انگار میخواست در برابر فراموشی مقاومت کند، درحالیکه خودِ این نمایشِ بزرگِ نام، نشانهای از شکستِ حتمی در برابر زمان بود.
در راهِ بازگشت، به خودم فکر میکردم، به اینکه چرا همیشه در چنین موقعیتهایی ناگهان درگیر میشوم، آن هم نه از سر عاطفهی پاک و نه از سر اخلاقِ موعظهگر، بلکه از جایی تیرهتر و صادقتر. من از تحقیر بدم میآید؛ نه فقط چون غیراخلاقی است، بلکه چون مبتذل است. تحقیر، تخیلِ آدم را میکشد. دیگری را به یک نتیجه، یک مثال، یک خطا، یک عبرت تقلیل میدهد. و من اگر چیزی در این جهان دوست داشته باشم، همان بخشِ تقلیلناپذیرِ انسانهاست. آنچه در آنها حاضر نمیشود به درس، به تیتر، به قضاوت یا به تشخیص تبدیل شود. شاید تمام حساسیت من به جزئیات از همینجا میآید. جزئیات، انتقامِ واقعیتاند از هرکسی که میخواهد خیلی زود آن را بفهمد.
آن شب، وقتی به خانه رسیدم، بوی گلاب هنوز کمرنگ روی آستینم مانده بود. کفشهایم را درآوردم و همانجا کنار در، دوباره نگاهم به همان لکهی خاکستری روی کفش چپ افتاد. خندهام نگرفت، اما احساس کردم جهان بهشکل عجیبی کامل شده است، من از سالنی آمده بودم که در آن مرگ را میخواستند رام کنند، و حالا این لکهی کوچک، صادقانهتر از همهی آن جملهها، شهادت میداد که چیزی واقعاً رخ داده است. واقعیت همیشه اندکی کثیف است؛ هرجا زیادی پاکیزه و معناشده شد، باید شک کرد. و شاید دلیل اینکه هنوز زندهام، هنوز مینویسم، هنوز در لحظههای نامناسب به اشیا خیره میشوم، همین باشد...
من به آن بخشِ کثیف، ناهموار و رامنشدنیِ واقعیت وفادارم؛ به جایی که هنوز انسان، پیش از آنکه تفسیر شود، فقط زخمی است که نور رویش افتاده.