ویرگول
ورودثبت نام
گنجشک
گنجشکبازمانده‌ای حساس و بی‌قرارم که زیر آوارِ تاریخ و زخمِ حافظه، در پیِ نجاتِ معنا از دلِ ویرانی و ابتذالِ زمانه سرگردان مانده ...
گنجشک
گنجشک
خواندن ۲۶ دقیقه·۱ ماه پیش

بحران وجودی یک کابوس

سلام.

اگر از مخاطبان قدیمی کانال باشید، با کابوس‌های من آشنایید؛ همان کابوس‌های همزمان قدیمی، ناپخته، لخت و معصوم. این نیز کابوسی‌ست دیگر؛ شاید نزدیک‌تر به واقعیت. متنِ پیش‌رو برای لذت نیست؛ خواندنش موانعی دارد و همین موانع، بخشی از اثر و ابزارِ تأثیرگذاری‌اند. کلیت این کلمات، وام‌دارِ گفتگوها و زیستِ دوستانی است که نام نبردنشان، از سرِ ترسِ از قلم انداختنِ دیگران است، اما جانِ این نوشته، برآمده از نگاهِ آنان است... که قدردان‌شان هستم.

می‌دانم نوشتن هیچ‌گاه از مصادره‌ی اذهانِ عجول و کم‌دقت در امان نبوده، اما چه باک؟ باید مسئولیت را به دوش کشید و فریاد زد. باشد که رهرویی، هنوز پرده‌ی گوشش حساس باشد؛ چرا که همین حساسیت، جهان را با نسبت‌بندیِ تازه‌ای هم‌بستر می‌کند. می‌دانم این حساس بودن، چون جنی، جهانت را به بازی می‌گیرد، اما استیصال، ما را به هم متصل خواهد کرد...

تعفن، همواره در پژواک میان دو آکورد رخنه می‌کند؛ دقیقاً در آن مکثِ دیالکتیکی که هماهنگیِ فریبنده لحظه‌ای نفس تازه می‌کند تا توهم تداوم را استوار نگاه دارد. بویی اهلی‌شده و آبستنِ خاکسپاری، که گویی از دالان‌ های سرکوب‌شده اجازه می‌خواست تا آدابِ سالن را رعایت کند و در میان حضار پذیرفته شود. زنِ مجاور، بادبزنش را گشود. باله‌های پلاستیکی—این براده‌های ابتذالِ صنعتی—هوای مانده از حرارتِ سینه اش را به صورتم پاشیدند؛ التقاطی حیوانی از غددِ تعریق، عطرِ تقطیرشده و تاروپودِ پارچه، موقتاً بر یادآوری آن جسدِ زیرزمینی غلبه کرد، سرگرمیِ زیستن، بار دیگر مرگ را در لفافه‌ای از پودر و چربی پنهان ساخت. بالای سرمان، فرشته‌ای مسلط بر ابری زراندود معلق بود که کفِ پایش به لکه‌ای غلیظ آلوده بود. تماشاگرِ خوش‌سلیقه آن را سایه می‌نامید تا نظمِ جهانِ ایده‌آلش از ریخت نیفتد؛ من اما ردِّ پای گِلینِ برده‌ای را می‌دیدم که داربست‌ها را بالا رفته است. هیچ سندی از فرهنگ نیست که همزمان سندی از توحش نباشد؛ از کی تا به حال فرشتگانِ متافیزیک بدون نردبانِ کارِ یدی به سقف صعود کرده‌اند؟

صندلیِ من مشرف به تاخوردگی‌های چرب گردنِ اشراف بود؛ در ردیفِ پایین، کالبدهایی لمیده بودند که اضافه ارزشِ کارِ دیگران را به گوشت و وقار تبدیل کرده بودند. مخملِ زیر انگشتانم، دیالکتیکِ لمس‌پذیری بود: در یک جهت رام و ابریشمی، در جهت مخالف زبر و ستیزه‌جو. تمامِ طبیعتِ یک شیء، در گروِ جهتِ نوازشِ دستِ قدرت است. آرنجِ بیشمار مصرف‌کننده از یاد رفته، خوابِ پرزها را کوبیده بود و دستگاهِ زیبایی‌ شناسیِ بورژوازی، این فرسودگی را به حساب اصالت می‌گذاشت. فتیشیسمِ کالا بدین‌گونه عمل می‌کند، فرسایشِ ناشی از تصاحب، نامِ آبرومندِ قدمت به خود می‌گیرد، به این شرطِ سفت‌ و سخت که پیکرهای رنج‌کشیده‌ای که عمرشان را به پای این پارچه ریخته‌اند، در تاریکی غیب شده باشند...

از آستانه در تا این گورگاهِ مخملی، آینه‌ها مدام مرا به تصویر کشیده و تصفیه کرده بودند. آینه‌ها دستگاهِ تولیدِ انطباق‌اند؛ در هر قاب، ژستِ طبقاتی من بازتولید می‌شد... زاویه اتوکشیده یقه، سیاهیِ پارچه، و تکه کاغذی که چون گواهیِ اهلیت میان دو انگشت حمل می‌کردم... آن پیرمردی مفلوکی که بیرون در باد و گِل دنبال خرده‌ پول‌های فلزی می‌گشت، در آخرین آینه حبس شده بود تا توهمِ شایستگیِ من ترک برندارد؛ من نقابِ سوژه‌ای را به چهره زده بودم که انگار کائنات، خود، جایگاهش را مهندسی کرده است. درگاه‌بانِ ورودی بلیت را درید و پاره‌اش را پس داد؛ قانونِ تمدن همین است، هیچ عضوی اجاز ورود به ساحتِ تثبیت‌شده را ندارد مگر آنکه نخست تاوانِ کسرشدن و ناقص‌گشتن را بپردازد. نیمه باقی‌مانده در جیبم بود؛ سندی مقطوع، که کلِّ هویتش بر بنیادِ یک اختگیِ نمادین و یک زخم بنا شده بود...

سقف، اسطوره پیروزیِ بی‌جراحت بود؛ کمدیِ وقیحانه‌ای از فیگورهای یونانی و ایزدبانوانِ سپیدپوست که ابزارهای سنگینِ تولید را طوری با دو انگشت بالا گرفته بودند انگار پَرِ کاهی بیش نیستند. هیچ ماهیچه‌ای منقبض نبود؛ هیچ مفصلی زنگار نبسته بود. چکشی در دستِ تندیسِ صنعت بود که صیقلش به باکرگیِ تیغ‌های تزئینی می‌مانستف چکشی که حتی تصوری از برخورد با سندان نداشت. زنی با پستان‌ های مرمرین، دانه‌ های فراوانی می‌افشاند بر خاکی که هرگز گاوآهنی پیکرش را پاره نکرده بود. این دروغِ زیبایی شناسانه مرا خشمگین می‌کرد؛ به یاد ناخنِ شستِ دستم افتادم که سال‌ها پیش، در برخورد با صفحه چدنی موتور، زیر لایه‌ای از خونِ مرده سیاه شد و افتاد. آن تیرگی، آن خون‌مردگیِ واقعی، هرگز به پالتِ رنگِ فریبکارِ این سقف راه نمی‌یافت.
خدایانِ بورژوا برای ترسیمِ رنج، مدلی اجیر کرده بودند که پیش از ورود، دستانش را با صابونِ معطر شسته باشد...

من نیز شریکِ جرم بودم؛ به پناهگاهِ این تسلیِ فاسد گریخته بودم. صبح همان روز، فروبستگی جانم را زیسته بودم؛ تلاشی عقیم در برابر تهی‌بودنِ صفحه. ساعت‌ها برابر کاغذ سپید فلج مانده بودم و عجزِ اراده‌ام را با اشک شسته بودم؛ همان اشک‌های رذیلانه و پاتولوژیکی که فردِ اخته می‌ریزد تا ناتوانی‌اش را نشانه‌ای از عمقِ جان و برگزیدگی جا بزند! بعد، برای فریبِ وجدان، نشسته بودم به تراشیدنِ کلماتِ قصار: «تمامِ نوشتارم فرایندِ جست‌وجوی چیزی‌ست که نمی‌توانم بنویسم.» چقدر رقت‌انگیز است که آدمی شکستِ اراده به قدرت را در پسِ فرمول‌های شیک و نیهیلیسمِ خودشیفته پنهان کند! کلمات را چون تسکینی برای ناتوانی‌ام قورت داده بودم و کاغذ را تا زده بودم تا به اینجا بیایم؛ تا رنج و استیصالِ سرکوب‌شده‌ام را از حنجره سرمایه و تربیت‌ شده قدرتی دیگر در تاریکی بشنوم و تخلیه کنم...

بر صحنه، سوپرانو در کمالِ زمان‌بندی جان می‌داد؛ مرگی چنان حساب‌شده و هندسی که اجازه می‌داد هیجانِ ناشی از عذاب، بی‌خطر مصرف شود و هنرشناس بتواند دقتِ دیافراگم را از خونین‌ بودنِ واقعیت تفکیک کند. مردِ کناری‌ام با دو انگشتِ چاق بر دسته صندلی ضرب گرفته بود و انکسارِ نور بر نگینِ الماسش، ریتمِ زوالِ زن را مسخره می‌کرد... من نیز در کمینِ نتِ بالایی او، در کمینِ آن اوجِ حیوانیِ صدا، نشسته بودم... مشارکت در قتلِ فرمال با هدفِ ارضای زیبایی‌شناختی. لرزش از کفِ پا آغاز شد؛ درست در نقطه‌ای که پاشنه‌ام بر گلِ برنجیِ ته‌نشین‌شده در کف‌پوش ساییده می‌شد. نقشی زینتی و سترون، بی‌هیچ ریشه‌ای در خاک. لرزش، پیام‌آورِ زیرزمینی بود که تأسیساتِ واقعی در تاریکی‌اش می‌تپید؛ امرِ سرکوب‌شده داشت زمینِ نمایش را تکان می‌داد...

صدای ظریفِ برخوردِ فنجان به نعلبکی در بالکن؛ تلنگری ناهمگون، گسستی کوچک در کلیتِ توتالیترِ سمفونی. سر های سنگی تکان نخوردند. اخلاقِ گله‌ای با تبانیِ سکوت زنده است؛ اگر هیچ نگاهی خطا را نبیند، خطایی رخ نداده است. من نیز تن به این هم‌دستیِ روان‌رنجورانه دادم و ادراکم را به تعلیق درآوردم. توده، آگاهیِ منزوی را می‌بلعد تا توهمِ امنیت به خطر نیفتد. اما بو، جسورتر از آن بود که نادیده گرفته شود؛ این بار از پسِ شیرینیِ تهوع‌آورِ عطر و پودر، بوی کاغذِ خیس‌خورده، ادرارِ کهنه و نمِ ریشه‌ها هجوم آورد، بازگشتِ امرِ سرکوب‌شده. کاغذ اجرا را به صورتم چسباندم؛ جوهرِ داغ و صنعتی، پوششی مقوایی بر نام‌های مشاهیرِ فرهنگ، که در یک چشم‌برهم‌زدن به کهنه‌پاره‌ای برای بندآوردنِ بوی لاشه تنزل یافت...

زیر لب گفتم: «حتما بوی رطوبتِ لوله‌ هاست.» کلمه، همان تریاکِ کهن. نام گذاری، همیشه شیوه ترسوها برای مهارِ وحشت بوده است. نام که نهادی، گمان می‌کنی علتِ نخستین را به زنجیر کشیده‌ای... این همان مکانیزمِ فرتوتی است که نامِ غل و زنجیر را قرارداد اجتماعی می‌گذارد و انحطاط را آرامش. اما این بو، نمِ صمیمانه و ارگانیکِ رخت‌های آویخته بر بخاریِ خانه کودکی‌ام نبود؛ آن رطوبت از فقر و بقای غریزه می‌آمد، این یکی محصولِ پوسیدگیِ ساختاری در پی‌ریزیِ تالار بود. زبانِ انتزاعی، هر دو را زیر نامِ مجردِ نم دسته‌بندی می‌کرد تا وجدانِ سازه آسوده بماند و حقیقتِ مادیِ طبقات در استعاره حل شود...

برخاستم. پاهای کرخت و رخوت‌زده ردیف با انزجار کنار کشیدند. در نیم‌رخِ نور، من خائن به آیین، شکننده‌ توهمِ جمعی و پارازیتِ ارکستر بودم... دالانِ پشتی در سکوتی مهندسی‌شده غرق بود؛ مستخدمی در آستانه مخمل ایستاده بود با هلالی از چرک و خاکستر بر لبه آستینِ فرمِ سپیدش، نشانه‌ای حقیر از دنیای مادونِ نمایش. پرسیدم: «این تپش، این لرزشِ زیر پی از کجاست؟» بدون آنکه سر فرو بیندازد یا پایش را وارسی کند، با لحنی مرده گفت: «بنا قدمت دارد آقا.» کلمه قدمت؛ سرپوشی دیگر برای چشم‌پوشی از شکاف‌های مادی و ترکیدنِ مجاریِ دفع... بعد، لبخند زد؛ همان نقابِ رزین زده‌ای که انضباطِ سرسپردگی بر چهره‌اش کوبیده بود. لبخندی که دقیقاً دیوارِ حائلی بود میان آگاهیِ تن به فاجعه، و ناتوانیِ زبان در اعتراف به سقوط...

پشتِ گلدانِ تزئینی، دری کوتاه بود؛ پنهان برای چشمی که نمی‌دانست کجا را باید دید... دستگیره سرد و چرب بود. پرده، غباری نرم بر کتم نشاند. از شکاف که گذشتم، صدا بی‌اندام شد؛ دیوارها هجا های موسیقی را بلعیدند. بوی نم که در تالار مزاحم بود، اینجا هوای زیستن شد. دیوار، لایه‌نگاریِ زوال بود؛ آبیِ کدر، سبزِ حاصل از اکسید آهن، سرخیِ رنگ‌باخته... هر لایه‌ای که نوسازی دفن کرده بود، رطوبت به سطح می‌آورد. بنا جوانی‌ اش را روی بیماری پوشانده بود. آب، بی‌اعتنا به سلیقه سازندگان، همه را یکسان می‌کرد. قطره‌‌ای روی پیشانیِ پله وزن گرفت و سقوط کرد؛ بی‌شتاب و بی‌معنا...

پوسترِ فصلِ گذشته تئاتر به دیوار تکیه داشت؛ کودکی با دهانِ باز و آینده‌ای که موش آن را جویده بود. زیرِ آن، صندوقِ حروفِ فلزی واژگون بود؛ افتخار، نبوغ و جاودانگی به قراضه‌ هایی در غبار بدل شده بودند. حرفی را برداشتم؛ وارونه بود. حقیقتِ وعده‌ها در کارگاهِ پشتِ صحنه، همواره معکوسِ چیزی است که در ویترین می‌بینیم... دری نیمه‌باز؛ یک صندلی و جای خالیِ قابی بر دیوار. حس کردم سال‌ها در چنین خلوتِ خودساخته‌ای زیسته‌ام. پنجره‌ ای که باز نمی‌کردم تا هیاهوی جهان، حبابِ اصالت مرا نشکند. مینوشتم و تنهایی را به نامِ تعالی می‌فروختم؛ آن‌قدر بی‌صدا بودم تا بتوانم بزرگیِ خود را در ذهن جعل کنم...

با دیدن آن صندلی، غارِ راهبی در ذهنم دهان گشود؛ بعد خانه عارفی که درش را بر وسوسه بسته بود، اتاقِ هنرمندی که اثرش همیشه یک اصلاح کم داشت و دفترِ مردی که کارِ بی‌پایانش به هیچ دیداری مجال نمی‌داد... خودم را در همه این اتاق‌ها شناختم. حتی روزهای بیکاری‌ ام، آن‌گاه که اضطراب را به نامِ پوچی می‌آراستم، نوعی در کوفتن بود. دیگری ممکن بود وارد شود و با جمله‌ای معمولی، آن بنای بلندِ توجیه را از من بگیرد. من تنهایی را طوری چیده بودم که هیچ مهمانی نتواند در آن بنشیند... کمی دورتر بر دری شماره‌ای بود و سوراخی برای گذراندن غذا. دستم از دستگیره عقب رفت. زندانیِ انفرادی را نمی‌شد با خلوتِ انتخابیِ من هم‌نام کرد؛ اینجا کلید در سمتِ دیگری بود. بااین‌همه، بنا از هر دو سکوت استفاده می‌کرد. یکی را فضیلت می‌نامید و دیگری را تنبیه؛ در هر دو، صدایی کمتر به تالار می‌رسید. زیر لب گفتم تعالی... در این دالان، واژه طنینِ نامناسبی داشت. من بارها بر درِ بسته‌ام چنین تابلویی زده بودم و سپس انتظار داشتم جهان از پشتِ آن، عظمتِ مرا تشخیص دهد...

هرچه پایین تر می‌رفتم، تشخیصِ صدای لوله از صدای تن دشوارتر می‌شد. چیزی در دیوار قل‌قل می‌کرد؛ مکث می‌کرد؛ دوباره به زحمت راه می‌افتاد. به شکمِ کسی می‌مانست که در میهمانی دردش را پنهان کرده باشد. تالارِ بالا چهره‌اش را حفظ می‌کرد و اینجا اندام‌هایی کار می‌کردند که حضورشان در جمع بی‌ادبی بود. من همین تقسیم را در خود حمل می‌کردم. بالا لبخند می‌زدم و زیرِ آن، ترسی بی‌نام راهِ خروج را می‌جست. هر بار که ترس را انکار کرده بودم، جایی دیگر به صورت خشونتی کوچک نشت کرده بود؛ در لحنم، در خنده‌ای نا به جا، در سکوتی که کسی را مجازات می‌کرد...

در پیچِ آخر، سایه‌ای دیدم. قامتِ مردی خمیده بر دیوار افتاده بود و چیزی را در دست می‌فشرد. ایستادم. سایه هم ایستاد. بازویش را که بالا بردم، بازوی من بود. چراغِ پشت سرم مرا پیشاپیش به پایین فرستاده بود. با این‌ حال از آن تصویر متنفر شدم؛ انگار جاسوسی مرا لو داده باشد. شیاطینم بیرون نایستاده بودند. ذهنم از یک لوله شاخ می‌ساخت و از لکهٔ روغن چشم، تا بتوانم چیزی را دشمن بخوانم و به سویش بروم. همان اشباح که پاهایم را سست می‌کردند، به ترسم جهت می‌دادند. بی‌آنها شاید پشتِ در می‌ماندم...

آستانه زیرزمین را آب گرفته بود. روی آب، انباشت روغن، رنگ‌ های نامحتمل می‌ساخت؛ بنفشِ نازکی که با حرکتِ کفشم سبز شد و از هم گسیخت. برای یک لحظه زیبایی‌اش حواسم را برد. از خود خجالت نکشیدم؛ خجالت هم می‌توانست لذتِ دیگری از پاکیِ وجدانم باشد. نگاه کردم، رنگ‌ها بر آبی ایستاده بودند که بوی ادرار می‌داد. چشم، قراردادِ بینی را امضا نمی‌کرد. این اختلافِ کوچک در تنم از همه وحدت‌های باشکوهی که آموخته بودم سرسخت‌ تر بود. همزمان پس می‌کشیدم و محو می‌شدم.

ماشین سراسرِ اتاق را اشغال کرده بود... نمیتوانستم از جایی ببینمش که تمام شود. محورهای قطور از شکمِ تاریکی بیرون می‌آمدند، از یاتاقان‌ها می‌گذشتند و دوباره در دیوار فرو می‌رفتند. تسمه‌ای پهن، آهسته، با لَختیِ زبانِ حیوانی خسته بالا می‌رفت. میله‌ها بارِ سقف را می‌گرفتند و با هر دورِ چرخ، لحظه‌ای جابه‌جا می‌کردند؛ تالار برای ایستادن ناچار بود پیوسته حرکت کند. روی پوسته چدنی، هیچ نامِ سازنده‌ای نبود. تاریخِ تعمیرها را با رنگ‌های گوناگون نوشته بودند. آخرین تاریخ روی زنگار قرار داشت و زنگار از میانِ رقم‌ها دوباره بیرون آمده بود...

کنار دستگاه، مخزنی نیمه‌باز بود. آنچه در آن می‌چرخید چربیِ یکنواختی نداشت؛ رشته‌ های روشن، پولک‌ های کاغذ و تکه‌ هایی نرم در مایعِ تیره بالا می‌آمدند و فرو می‌رفتند. بوی خونِ مانده با روغنِ گرم آمیخته بود. روی لبه، دندانِ قلمی شکسته گیر کرده بود. بعد پوست را شناختم، نه از رنگش، از چینِ کوچکی که هنوز عادتِ خم‌شدن را حفظ کرده بود. دستم بی‌اختیار روی مچِ خودم نشست. آنجا، در لوله‌ های باریک، چیزی از تن‌ ها و جمله‌ ها با هم عبور می‌کرد. دستگاه میانِ آنچه کسی اندیشیده و آنچه با آن اندیشیده بود تفاوتی نمی‌گذاشت...

چراغِ دستیِ آویخته به میخ را برداشتم. نور روی دفترِ پهنی افتاد که صفحاتش زیر وزنه‌ای باز مانده بود. نامِ مارکس را کنارِ صورتِ مصرف دیدم. در حاشیه، کسی ساعت‌های کار را جمع زده و سرفه‌ها را خط زده بود. لوله‌ای از زیرِ دفتر به یاتاقانِ اصلی می‌رسید؛ کاغذِ جویده و چربیِ تن از دهانه‌اش بیرون می‌زد. جمله‌هایی که نسبتِ دست و محصول را آشکار کرده بودند، اینجا برش خورده و میانِ دست و محصول فاصله انداخته بودند. روی برگِ بعد، قیمتِ تعمیر نوشته شده بود. من با چراغ خم شده بودم تا بخوانم و سایه‌ام درست روی ستونِ دست مزد افتاده بود...

پشتِ دفتر، استخوان‌بندیِ مارپیچی در محفظه‌ای شیشه‌ای می‌چرخید. هرچه به انتهای مارپیچ می‌رسید، به سطحی بالاتر رانده می‌شد و از آنجا دوباره به مدار بازمی‌گشت. تکه‌ای کاغذ را دیدم که چند دور در همین مسیر بالا رفت. خیال کردم سرانجام بیرون خواهد افتاد. در بالا تیغه‌ای آن را ریز کرد و خرده‌ها با وقاری یکسان به پایین باریدند. دستگاه حتی برای نفی، مجرایی اختصاصی داشت. من به محفظه ضربه زدم. آن ضربه هم به لرزشِ منظمِ شیشه افزوده شد...

در کنار آن، قرقره‌ای بی‌ پوشش می‌چرخید. تسمه از لایه‌ های پوست ساخته شده بود؛ جایی که می‌پنداشتم پایانش است، دوختی ظریف آغازش را پنهان کرده بود. حرکت برای لحظه‌ای کند می‌شد و باز نیرو می‌گرفت، چنانکه استراحت هم بخشی از اشتهای آن باشد. بر بالای قرقره تصویرِ کوچکِ ساحلی آرام چسبانده بودند. بادبانِ سفیدی در افقش بود. تسمه، تصویرِ رهاییِ خود را حمل می‌کرد و هر دور دوباره از برابرش می‌گذشت. من متوجه شدم بی‌اختیار منتظرِ همان بادبان مانده‌ام...

کمی آن‌ سو تر گردِ سفیدِ عدسی‌ها روی یک مفصل نشسته بود، دو مجرا از یک مخزن بیرون می‌آمدند و در امتداد هم به همان فشار پاسخ می‌دادند. هرچه بیشتر نگاه کردم، کمتر توانستم فرمان‌دهنده‌ای پیدا کنم. هیچ دنده‌ای تصمیم نمی‌گرفت؛ حتی شکستگی‌ها دلیلِ خود را داشتند. ترکِ فلز از خستگی‌اش می‌آمد و خستگی از بارِ انباشته. من در آن پیوستگی، جای خالیِ محکمه‌ای را حس کردم که دوست داشتم در آن اعتراض کنم. دستگاه می‌توانست مرا نابود کند بی‌آنکه لحظه‌ای با من مخالف باشد...

چراغ را بالا گرفتم. چکشی میانِ دو تکیه‌گاه بسته شده بود؛ دسته‌اش به استخوانی باریک می‌مانست و روی سرش نامِ زرتشت زیر ضربه‌ها محو می‌شد. چکش با هر گردش به پوسته‌ های توخالی می‌خورد. صدا را لوله‌ای باریک می‌گرفت و به بالا می‌برد؛ شاید همان زنگِ باشکوهی بود که آغازِ پرده را اعلام می‌کرد. براده بت‌های شکسته به دستگاهِ آبکاری می‌ریخت. لحظه‌ای بعد ورقه‌ای زرین از سوی دیگر بیرون آمد. من در آن ورقه، صورتم را دیدم؛ مشتاقِ آنکه از دیدنِ این رسوایی برای خود برتری‌ ای دست‌ و پا کنم. چکش انگار به همان اشتیاق می‌خورد...

در فرورفتگیِ دیوار، چراغی می‌سوخت. شیشه‌اش از درون سیاه شده بود و نور تنها از خطی باریک بیرون می‌آمد. زیرِ چراغ، رشته‌ای از پوستِ خشک به فتیله پیچیده بود. سایه آن بر دیوار از خودِ فتیله روشن‌تر می‌نمود. کنارِ پایه، کاسه‌ای با نقشِ نیلوفر قرار داشت؛ نقاشی ای شرقی را بر لبِ کاسه حک کرده بودند. قطره‌های روغن در آن جمع می‌شدند و پیش از پُرشدن دوباره مکیده می‌شدند. عطش، برای ادامه‌دادن حتی از تصویرِ فرونشستنِ عطش استفاده می‌کرد. دستم را جلو خطِ نور گرفتم؛ انگشتانم راهِ باریکش را بستند...

از پشتِ دیوار صدای ورق‌خوردن می‌آمد. درخواستِ توقف، گواهیِ دریافتِ درخواست، درخواستِ گواهی. خونِ خشک‌شده لبهٔ برگه‌ها را به هم چسبانده بود. پرونده‌ای روی میز به نامِ کسی بود که باید برای تشخیصِ نامش حاضر می‌شد. از خود پرسیدم اگر شکایتم را اینجا بنویسم، چه زمانی نخستین کسی آن را خواهد خواند. چرخ، پیش از پاسخِ من، برگه تازه‌ای بیرون داد. خانه امضا خالی بود و همان سفیدی از همه مهرها تهدیدکننده‌تر می‌نمود.

آینهٔ ترک‌خورده‌ای کنارِ خروجی نصب بود. تنم را در اندازه‌ای کامل پس می‌داد؛ برای کامل‌کردنش، شکاف را درست از میانِ سینه‌ام می‌گذراند. پشتِ آن، تسمه‌ای از میانِ حلقه‌ای خالی عبور می‌کرد. هر بار حلقه نزدیکِ پُر شدن می‌شد، جابه‌جا می‌شد و کشش ادامه می‌یافت. در نورِ چراغ، خودم را همچنان مردی با کت دیدم. چقدر دیر ظاهرِ آدمی از موقعیتش خبر می‌گیرد. هنوز می‌توانستم یقه‌ام را صاف کنم و کردم. دستی که می‌لرزید، به خدمتِ همان تصویرِ آرام درآمد...

چمدانی زیرِ پایه سنگینِ دستگاه له شده بود... بر قفلش دو حرف W و B باقی مانده بود؛ نامی کوچک بر چیزی که دیگر بازشدنی نبود. از درز، تکه‌ کاغذ هایی بیرون زده بود، صورتحساب، بلیت، جمله‌ای ناتمام و تصویرِ پاساژی شیشه‌ای. روی یکی کودکی کنارِ ویترین ایستاده بود و انعکاسِ کالاها صورتش را پوشانده بود. گوشه برگه را کشیدم. پاره شد. آنچه می‌خواستم نجات دهم، زیرِ وزنِ همان دستگاهی مانده بود که برای شناختنش به آن احتیاج داشتم. تکه جداشده را در جیب گذاشتم، کنارِ نیمه بلیت خودم. دو نقصان در تاریکی به هم خوردند...

بعد محفظه‌ های بی‌ نام را دیدم. بیشترِ اتاق از آن‌ها ساخته شده بود. در یکی رشته‌ای مو میانِ الیافِ کاغذ مانده بود؛ در دیگری نشانه‌هایی که زبانشان را نمی‌شناختم. نام‌های بزرگ فقط بر چند دریچه دوام آورده بودند. زیرِ آن‌ها کسانی جریان داشتند که شاید یک‌بار، کنارِ اجاق یا در حاشیه کار، چیزی فهمیده بودند و مجالی برای گفتنش نیافته بودند. زنی که جمله‌اش به حسابِ غرزدن گذاشته شده بود، شاگردی که پرسشش را پاک کرده بودند، دستی که هرگز قلم نگرفته بود. نمی‌توانستم برایشان جمله بسازم و آن را با اطمینان به دهانشان برگردانم. همین وسوسه در من بود؛ تصاحبِ خاموشان به نامِ شنیدنشان...

سوتی کوتاه، بلند شد. از شکافِ اتصال، مایعِ تیره روی آجر پاشید و چراغِ سقف یک‌ باره کم‌نور شد. اکنون دیدم بعضی از دندانه‌ها به چیزی نرم تکیه دارند؛ فلزِ مصرف‌شده را با تن پُر کرده بودند و جای تن های پیشین باز خالی می‌شد. ماشین توانِ ترمیم نداشت. موادِ بیشتری می‌خواست تا فاصله خرابی‌ها را بپوشاند. روی دیوار، شمارنده‌ای آرام جلو می‌رفت. نمی‌دانستم مصرف را می‌شمارد یا زمان را. در این اتاق، هر دو با چیزی اندازه گرفته می‌شدند که دیگر بازنمی‌گشت...

فشارسنج هنوز در محدوده سبز بود. کنارِ آن، ترک از روی عددی کوچک عبور کرده و به پیچِ بالایی رسیده بود. دستم را جلوی فروپاشی اش گرفتم؛ داغ بود. عقربه بی‌اعتنا می‌لرزید. زیرِ صفحه نوشته بودند فشارِ متوسط. آنچه در برابر من می‌شکست، سهمِ کوچکی در میانگین داشت. از این فاصله می‌شد دستگاه را سالم گزارش کرد. کاغذهای بازرسی در جعبه‌ای خشک نگهداری می‌شدند. مهندسی که این درجه‌ها را تعیین کرده بود شاید هرگز اینجا نایستاده بود؛ اندازه‌گیری، وقتی از موضوعش دور می‌افتاد، به آرامشِ کسی بدل می‌شد که گزارش را می‌خواند...

من به عدد احتیاج داشتم. برای گفتنِ آنچه دیده بودم دنبالِ عدد می‌گشتم؛ حس می‌کردم بوی تعفن به تنهایی اجازه سخن‌گفتن ندارد. همان دانشی که می‌توانست ترک را پیش از فروپاشی پیدا کند، اینجا به مُهرِ تأییدِ مصرفِ بیشتر تبدیل شده بود. تکینگیِ شکست را سر می‌بریدند تا در جدول جا شود. هر تن یک واحد بود؛ هر واحد قابل جایگزینی. علم در این زیرزمین از پرسیدن بازمانده و به تصدیق مشغول شده بود. خم شدم و قطره‌ای را دیدم که از لبه فلز جدا نمی‌شد. هیچ میانگینی نمی‌توانست وزنِ همان قطره را به جای آن تحمل کند...

صدای شکستن از بالای سرم آمد. غبارِ گچ روی شانه‌ام نشست. چراغ را رها کردم و دویدم. پله‌ها در راهِ بازگشت بلندتر شده بودند. نفسم پیش از خودم به پاگرد می‌رسید و به دیوار می‌خورد. در اتاقکِ صندلی، همان چراغِ خاموش را دیدم؛ از کنارش گذشتم. کتم به میخ گیر کرد و بخشی از آسترش ماند. ایستادم تا آزادش کنم و از این درنگ به خشم آمدم. حتی در هراسِ سقوط، عادتِ حفظِ لباس دست از من برنمی‌داشت. آن تکه آویخته به میخ، با وقاری مسخره از شتابِ من جا مانده بود...

درِ پشتِ گلدان را باز کردم. روشنایی صورتم را پس زد. برای چند ثانیه چشم‌ هایم چیزی نمی‌دیدند و تالار با صدایی واحد بر من فرود آمد. آواز ادامه داشت. بر سقف، فرشته هنوز پایش را روی همان ابر گذاشته بود. فریاد زدم زیرِ ساختمان دارد می‌شکند. مستخدم به سویم آمد و گفت آقا، آرام‌ تر... این کلمه را چنان به کار برد که گویی شدتِ صدا علتِ خطر است. دستش را کنار زدم. از دهانم بوی زیرزمین بیرون می‌آمد و او اندکی سرش را عقب برد. حقیقت پیش از آنکه شنیده شود، آدابِ حضور را نقض کرده بود...

به راهروی میانِ صندلی‌ها دویدم، چند سر برگشت. گفتم بلند شوید، این سقف می‌افتد... زنِ بادبزن‌ به‌ دست ابتدا به لکه کتم نگاه کرد، بعد به نورِ صحنه؛ می‌کوشید نسبتِ مرا با اجرا پیدا کند. مردی لبخند زد، در آن لبخند ابتکارِ تازه‌ای را تحسین می‌کرد. من دستم را بالا بردم و مایعِ تیره از سر آستینم چکید. یکی از جایگاه‌ ها شروع به کف‌ زدن کرد... ضربه‌های نخست محتاط بودند؛ بعد دیگران فهمیدند چگونه باید این واقعه را بفهمند. چند ثانیه بعد، هشدارِ من صاحبِ قالب شده بود. انگار نگرانی و اضطراب زیستی من عنصر نمایشی تالار شده بود... ملیجکی که برایش کف میزدند و من در استخوانم درد را به یاد می‌آوردم...

روی صحنه، خواننده مکث کرد. شاید صدایم را شنیده بود... نگاهش از روی نور گذشت و به جایی نزدیکِ من رسید. آن فاصله کوتاه را هنوز به یاد دارم؛ فرصتی که در آن دو آدم می‌توانستند بیرون از نقش‌ هایشان یکدیگر را ببینند. رهبرِ ارکستر دستش را بالا برد. خواننده نفس گرفت و ادامه داد. نتِ تازه چنان دقیق از گلویش بیرون آمد که برای لحظه‌ای من نیز گوش کردم. زیبایی، در همان وضع، اتفاق افتاد. نت را نمی‌شد به سببِ منشا تالار باطل کرد؛ چنانکه آن نت هم نمی‌توانست فشارِ زیرزمین را ببخشد. این هم‌ زمانی از هر دروغی تحمل‌ناپذیرتر بود...

شانه مردی را گرفتم و تکان دادم. گفتم گوش کن. نگاهم را با تحقیر پس زد. انگشتانم محکم‌تر شدند. همان‌ جا هوس کردم قدرتی داشتم که همه را وادار به شنیدن می‌کرد؛ قفل‌ کردنِ درها، خاموش‌ کردنِ چراغ‌ ها، تهدید. برای لحظه‌ ای نجات در ذهنم صورتِ فرمان گرفت. دیدم دستِ من بر شانه او چه می‌کند؛ می‌خواست انکارِ مرا با اطاعت درمان کند. توجیهی حاضر داشتم، دستم اما هنوز دستِ فشار بود. هیچ آرمانی از میانِ آن انگشتان بیرون نمی‌آمد. رهایش کردم. او یقه‌اش را مرتب کرد و به صحنه برگشت...

حالا صدای خنده می‌آمد. کسی گفت چه اجرای جسورانه‌ ای. کلمه فاجعه را فریاد زدم و آنها تجربه‌ های پیشینِ خود از این کلمه را به من پس دادند... عکسی در روزنامه، نمایشی مشهور، سطری که زیرش خط کشیده بودند. من هر چه بیشتر آن را تکرار می‌کردم، بیشتر شبیه بازیگری می‌شدم که بر واژه اصلیِ نقش تأکید می‌کند. لب‌ هایم باز و بسته می‌شدند و از دهانم چیزی آشنا بیرون می‌آمد. واقعیتِ زیرِ پاهایشان برای ورود به ذهنشان باید لباسِ تجربه‌ های قدیمی را می‌پوشید؛ در آن لباس، دیگر این واقعیت نبود...

پسربچه‌ای در انتهای ردیف دستمالی به سویم گرفت. لکه دستم را دیده بود. مادرش دستِ او را پایین کشید؛ شاید می‌ترسید اجرای مرا مختل کند. با این‌ حال دستمال چند لحظه میانِ ما ماند... سفید و بی‌مصرف. من به آن نگاه کردم. هیچ اصلی از آن استخراج نکردم. آن حرکت کوچک وجود داشت؛ به دستگاه فرمان نمی‌داد و تاریخ را از نو نمی‌نوشت. بعد دستمال ناپدید شد و کف‌زدن بالا گرفت. همین اندک هم در جهان رخ داده بود، بی‌آنکه جهان را تبرئه کند. از کنارِ ردیف عقب رفتم. در چهره پسر، پرسشی باقی مانده بود که هنوز نامی نداشت...

مستخدم بازویم را گرفت و این بار من همراهش رفتم. گفت تماشاگران راضی‌اند، کافی است... پرسیدم مگر نمی‌فهمی؟ چیزی در صورتش تکان خورد. چشمش لحظه‌ای به سقف رفت و برگشت. زیر لب گفت وظیفه او مراقبت از نظمِ تالار است. این جمله آنقدر دقیق بود که هیچ جایی برای پاسخ باقی نمی‌گذاشت. وظیفه‌اش را از خطرِ مشترک جدا کرده بودند و دست مزدش را به آن جدایی بسته بودند... دستش گرم بود. برای نخستین بار در آن شب، تماسِ انسانی فقط به من ثابت کرد که فاصله را می‌توان با پوست هم حفظ کرد...

در سرسرا درِ اصلی را دیدم. پشتِ شیشه، باران روی چراغِ خیابان خط می‌انداخت... می‌توانستم بیرون بروم؛ این امکان را نمی‌خواهم از روایت حذف کنم و برای بازگشتم شکوهِ اجبار بسازم. مدتی به دستگیره نگاه کردم. در آن سوی در نیز ادامه زندگی‌ ام منتظر بود، با کاغذ های سفید و خبرِ فروریختنی که شاید فردا می‌خواندم. از پشت سر صدای تشویق آمد. کسی داشت نامی را صدا می‌زد که نامِ من نبود. به سوی گلدان برگشتم. هنوز خیالِ دیگری در تنم می‌جنبید؛ شاید بتوان چند لحظه از آنچه دیده‌ام کاست، بی‌آنکه بتوانم معنایی برای آن چند لحظه پیدا کنم...

این بار راه را می‌شناختم و شناختن هیچ آرامشی نداشت. آسترِ کتم هنوز از میخ آویزان بود. آن را جدا کردم و با خود بردم و کنار بلیط و متن پاره در جیبم گذاشتم. سایه‌ام جلوتر می‌رفت؛ دیگر برایش چهره‌ای نمی‌ساختم. شیاطینِ ذهنم، که در نخستین فرود تاریکی را پُر کرده بودند، اکنون کارشان را تمام کرده بودند. ترس باقی بود، بی‌تصویر. از اتاقک‌ها گذشتم و فهمیدم بازگشت به اینجا هم می‌تواند شکلِ دیگری از گریز از مردم باشد. حتی آخرین حرکتِ من از این سوظن مصون نبود. نمی‌توانستم با انتخابِ رنج برای خود، بی‌گناهی صادر کنم...

آب تا پله آخر بالا آمده بود. چراغِ دستی روی زمین روشن مانده و در آب هاله‌ای کدر ساخته بود. دستگاه همان دستگاه بود؛ کشفِ من چیزی بر وضعش نیفزوده بود. این بی‌تفاوتی، غرورِ پنهانِ آگاهی را می‌شکست. من پنداشته بودم دانستن، ولو در سکوت، شکافی در واقعه می‌اندازد. اکنون ترکِ اصلی پیش می‌رفت و دانستنِ من فقط لرزشِ دستم را بیشتر کرده بود. در فشارسنج، عقربه به لبه سبز رسیده بود. رنگِ بعدی از زیرِ بخار دیده نمی‌شد. فلز برای شکستن منتظرِ قرمزشدنِ نشانه‌ها نمی‌ماند...

اهرمِ بزرگی کنارِ دیوار بود. به سویش رفتم و دیدم از سال‌ها پیش به بدنه جوش خورده است. دستگیره‌اش را برق انداخته بودند. امکانِ توقف نیز جزئی از ظاهرِ دستگاه بود. در دفترِ تعمیرات، جای امضاها پُر بود. اینجا تصمیم‌هایی گرفته شده بود؛ آدم‌هایی با دست‌های خشک هزینه‌ها را سنجیده بودند.

ضرورتِ اکنون از انباشتِ همان تصمیم‌ها ساخته شده بود.

چدن معصوم بود و این معصومیت، امضاها را پاک نمی‌کرد. انگشتم روی یکی از آن‌ها لغزید. جوهرش پخش شد؛ حساب همچنان برقرار ماند...

کت را از تن درآوردم. سردی به پیراهنم رسید و برای لحظه‌ای از تصمیمِ کوچکم پشیمان شدم. تن، فلسفه مرا نخوانده بود. پارچه را به سوی شکافی بردم که از آن بخار و مایع بیرون می‌زد. دستگاه آن را گرفت و صدای سوت اندکی پایین آمد. این کاهش چنان فوری بود که فریبم داد. دستِ دیگرم جلو رفت. خودم را در حالِ تعمیر دیدم؛ آن توهمِ آشنای کار، که چون چیزی زیرِ دست اندکی تغییر کرده است، نتیجه را ممکن می‌پندارد. سپس شکافِ کناری باز شد و همان صدا، کمی زیرتر، بازگشت...

تکه آستر را پیش بردم. بعد پیراهنم خیس شد و بازویم میانِ تنشِ دو حرکت ماند. می‌فهمیدم که دستگاه دارد از من استفاده می‌کند. همین فهمیدن، راهی برای بیرون‌آمدن نبود. لحظه‌ای بارِ میله روی شانه‌ام افتاد و لرزشِ سقف کمتر شد. در بالا ارکستر به سوپرانویی کشیده رسید. آن چند ثانیه از روی من عبور می‌کردند؛ زمان در اینجا وزن داشت. پوست، اصطکاک را می‌گرفت و فکر، دیرتر از درد می‌رسید. آنچه در ذهنم می‌گذشت هیچ قدرتِ فرمانی بر عضله‌ای که می‌لرزید نداشت. هر دو، دو صورتِ یک گرفتاری بودند...

از خود پرسیدم برای چه کسی؟ صورتِ پسر بچه آمد و رفت. زنِ بادبزن‌ به‌ دست، مستخدم، مردی که شانه‌اش را فشرده بودم. هیچ‌کدام در این پایین حاضر نبودند و من حق نداشتم از غیابشان رضایتی برای این کار بسازم. شاید تنها نمی‌توانستم از دستگاهی که دیده بودم روی برگردانم. شاید هوسِ آخرم این بود که بیهودگی‌ام لااقل تماسِ معینی با چیزی داشته باشد. انگیزه‌ها در من روی هم می‌لغزیدند. دستگاه به تفکیکشان احتیاجی نداشت. سهمِ مرا به صورتِ فشار دریافت می‌کرد و به همان اندازه مصرف می‌کرد...

پیش‌تر بارها سنگی را تا بالای تپه تصور کرده بودم و در بازگشتِ آن، فرصتی برای بزرگیِ آدمی یافته بودم. اکنون تپه‌ای نبود که از بالایش منظره‌ای دیده شود. یک فاصله کوتاه میانِ دو دندانه بود و بازگشتی که هر بار بخشی از مرا کم می‌کرد. تکرار، چیزی به تجربه‌ام نمی‌افزود؛ توانِ تجربه‌کردن را می‌خورد. هیچ دوری از دورِ پیش عاقل‌تر نبود. من در یک حرکتِ واحد، پیوسته فرسوده‌تر می‌شدم. برای این وضع نمی‌شد لبخندی فلسفی آماده کرد. دندان‌هایم از فشار به هم می‌خوردند...

خون روی پشتِ دستم جمع شد. سطحِ صافِ چرخ لحظه‌ای روبه‌رویم می‌ماند و بعد می‌رفت. با انگشتی که هنوز حرکت می‌کرد، در خون خودم کردم و خواستم بر آن بنویسم. کلمه‌ها در چند بازگشت کنارِ هم قرار گرفتند؛ هر بار دنباله جمله را جایی می‌گذاشتم که سطحِ خیس باز به من می‌رسید:

«بازمانده‌ای حساس و بی‌قرارم که زیر آوارِ تاریخ و زخمِ حافظه، در پیِ نجاتِ معنا از دلِ ویرانی و ابتذالِ زمانه سرگردان مانده...»

نقطه‌ها کش آمدند. چرخ، جمله را از برابرِ چشمم برد و برای لحظه‌ای نوشتن به من همان تسکینِ صبح را داد... در بازگشتِ بعد، بخشی از نوشته پاک شده بود. صفتِ حساس زیرِ روغن رفته بود و از نجات تنها دنباله حرفی مانده بود. دیدم حتی در این وضع برای خود چهره‌ای ساخته‌ام؛ بازمانده، حساس، سرگردان. واژه‌ها می‌خواستند صورتم را از ماده‌ای که در آن فرو می‌رفتم بیرون بکشند. اما خون، به سببِ نوشتن از خون‌ بودن دست نکشیده بود. همان خط‌ها سطح را لغزنده‌تر می‌کردند. دستگاه جمله‌ام را بی‌آنکه بخواند به کار می‌برد. در دورِ بعد فقط مانده پیدا بود. برای نخستین بار آن کلمه به اندازه چیزی که نام می‌برد کوچک شده بود...

کاغذِ صبح از جیبِ کت بیرون افتاد؛ نیمهٔ بلیت و تکهٔ چمدان همراهش بودند. آب هر سه را به سوی دهانه‌ای برد. خواستم بگیرمشان. شانه‌ام تکان نخورد. جمله صبح را در ذهن گفتم؛ تمام نوشتارم جست‌وجوی چیزی بود که نمی‌توانستم بنویسم. اکنون آن چیز بیش از هر زمان حاضر بود و زبانم از آن دورتر. مزه آهن در دهانم می‌آمد. کلمات هنوز معنا داشتند، اما میانِ معنایشان و این مزه فاصله‌ای بود که هیچ استعاره‌ای پُرش نمی‌کرد. دهانم را بستم. از زیرِ زبان، رطوبتی گرم پایین رفت.

صدای تشویق آغاز شد. نخست پراکنده، سپس پیوسته؛ مثل بارانی که سرانجام تمامِ سطحِ بام را می‌گیرد. حدس زدم خواننده خم شده است. شاید زنِ کنارِ صندلیِ خالیِ من بادبزنش را بسته بود تا آزادانه کف بزند. نمی‌دیدم. آن بالا از دسترسِ من بیرون مانده بود و این نادیدن آخرین صورتِ تنهایی‌ام بود. نه حتی اطمینانی به اینکه تأخیرم رخ داده است. عقربه می‌لرزید، میله پایین می‌آمد و از جایی پشتِ دیوار صدای ترکِ تازه‌ای رسید. فرشته سقف، با تمامِ طلایش، باید اکنون سنگین‌تر شده باشد...

هنوز می‌خواهم بازویم را عقب بکشم. این خواهش را از من نگیرند و به جایش آرامش ننویسند. من آرام نیستم. سرمای آب به پهلویم رسیده و بدنم با نیرویی که باقی مانده، از درد پس می‌کشد. فشار لحظه‌ای کمتر می‌شود؛ بعد دوباره برمی‌گردد. در شکافِ روبه‌رو، رشته‌ای از مخملِ کهنه را می‌بینم که سال‌ها پیش اینجا جا مانده است. پرزهایش در یک جهت خوابیده‌اند. دستم دیگر به آن نمی‌رسد. در بالا برای پایان کف می‌زنند. چرخ یک دندانه دیگر پیش می‌رود...

فلسفهنیهیلیسمکابوسقصه
۰
۰
گنجشک
گنجشک
بازمانده‌ای حساس و بی‌قرارم که زیر آوارِ تاریخ و زخمِ حافظه، در پیِ نجاتِ معنا از دلِ ویرانی و ابتذالِ زمانه سرگردان مانده ...
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید