
گاهی فکر میکنم اندیشمند را باید از یک سوتفاهم قدیمی نجات داد؛ از این تصور که او صرفاً کسی است که بیشتر میداند، بیشتر خوانده و در نتیجه جهان را عمیق تر از دیگران میبیند. این تعریف، هم بیش از اندازه خوشبینانه است و هم اساساً مسئله را اشتباه صورتبندی میکند(بدبینی ذاتی مرا ببخشید من به نور مشکوکم). اندیشمند مورد نظر من نه الزاماً فیلسوفی دانشگاهی است، نه صاحب دستگاهی نظری و نه حتی کسی که بتواند دانستههایش را به مجموعهای منسجم از گزارهها تبدیل کند. او بیشتر شبیه کسی است که اندیشیدن در او از محدوده یک فعالیت ذهنی خارج شده و به شیوهای از زیستن تبدیل شده است؛ نوعی عادت وجودی که به تدریج در همه مناسباتش رسوخ کرده است. او دیگر فقط درباره جهان فکر نمیکند؛ با جهان به شیوهای زندگی میکند که گویی همواره چیزی در آن باقی مانده که باید دیده شود، چیزی که هنوز به زبان نیامده، چیزی که در ظاهر اتفاق افتاده اما در لایههای زیرینش همچنان اتفاق نیفتاده باقی مانده است. شاید بتوان گفت او به زندگی اعتماد کاملی ندارد، نه از آن جهت که زندگی را دوست ندارد، بلکه چون نمیتواند آن را بدون پرسش از خودش بپذیرد. برای او جهان هیچوقت کاملاً همان چیزی نیست که در برابر چشم قرار گرفته است.
اما اینجا باید میان شناخت و تجربه تمایزی جدی قائل شد. علم، با تمام اهمیت و ضرورتش، یکی از شیوههای مواجهه انسان با جهان است؛ شیوهای که پدیدهها را قابلبررسی، توضیح و صورتبندی میکند. اما تمام تجربه انسانی در قلمرو گزارهها و شناخت علمی اتفاق نمیافتد. چیزهایی وجود دارند که پیش از آنکه بتوانیم درباره انها فکر کنیم، در ما اتفاق افتادهاند؛ چیزهایی که هنوز زبان مناسبی برای بیانشان نداریم و شاید اساساً هیچوقت به تمامی در زبان جای نگیرند. گاهی پیش از آنکه بدانیم چرا از دیدن کسی خوشحال شدهایم، خوشحالی در ما اتفاق افتاده است؛ پیش از آنکه بتوانیم فقدان را تعریف کنیم، چیزی در غیاب دیگری از ما کم شده است و پیش از آنکه درباره زیبایی نظریهای داشته باشیم، در مواجهه با یک منظره، یک صدا یا حتی یک حرکت کوچک، چیزی در ما جابهجا شده است. این قلمرو پیش از صورتبندی، نه دشمن اندیشه است و نه قلمرویی رازآلود که باید آن را به تقدیس کشید؛ صرفاً یادآوری این واقعیت است که انسان فقط با شناختن جهان زندگی نمیکند.
شاید مسئله اندیشمند دقیقاً از همینجا آغاز میشود. او به تدریج به نوعی نسبت دائمی با جهان عادت میکند که در آن هیچ تجربهای بهسادگی به حال خودش رها نمیشود (شاید واژه ای بهتر مثل اندیشمند رادیکال بهتر توضیح میداد). این عادت لزوماً به معنای آن نیست که او هر لحظه مشغول تحلیل آگاهانه است؛ گاهی حتی پیش از شکلگیری یک فکر مشخص، نوعی حساسیت در او فعال میشود. حساسیتی نسبت به چیزهایی که از نظم معمول خارج شدهاند، نسبت به تناقض میان گفتار و رفتار، نسبت به فاصله میان آنچه آدمها میگویند و آنچه در مناسباتشان اتفاق میافتد. او ممکن است در یک جمع نشسته باشد و همزمان که دیگران مشغول گفتوگو هستند، متوجه مناسکی شود که خود جمع از وجودشان آگاه نیست. ممکن است در یک رابطه، پیش از آنکه مسئلهای آشکار شود، تغییر کوچکی را در لحن، فاصله یا شکل حضور دیگری احساس کند. این حساسیت گاهی امکان دیدن چیزهایی را فراهم میکند که در زندگی روزمره نادیده میمانند؛ اما همین حساسیت میتواند به بهای ازدستدادن نوعی آسودگی تمام شود. آدمی که به شکافها عادت کرده، به سختی میتواند دوباره به سطحی که شکافها را میپوشاند اعتماد کند.
اینجا نمیخواهم از اندیشمند موجودی استثنایی بسازم. اتفاقاً شاید باید پذیرفت که این سبک زندگی در بعضی جنبهها (اگر نگویم همه) نوعی اختلال در مناسبات عادی با جهان ایجاد میکند. او ممکن است از چیزی لذت ببرد، اما نتواند برای مدتی طولانی در همان لذت باقی بماند؛ ممکن است در جمعی حضور داشته باشد، اما نتواند به تمامی در آن مشارکت کند؛ ممکن است کسی را بخواهد، اما نتواند میلش را به شکل ساده و قابلفهمی وارد مناسبات انسانی کند. این وضعیت نه نشانه برتری است و نه الزاماً انتخابی آگاهانه. گاهی هزینه اندیشیدن همین است که آدمی بخشی از توانایی بدیهیِ مشارکت در زندگی را از دست میدهد. او جهان را از دست نداده است، اما شاید دیگر نتواند با همان سهولتی که پیشتر امکانپذیر بود، در آن ساکن شود.
و حالا میتوانیم به عشق برگردیم. من فکر نمیکنم مسئله اندیشمند در عشق، ناآگاهی از ماهیت آن باشد. حتی فکر نمیکنم شناخت بیشتر از عشق بتواند مسئله را حل کند. میل، پیش از آنکه به موضوع شناخت تبدیل شود، در ما کار خودش را میکند. در معنای لکانی، میل از فقدان برمیخیزد و حول چیزی سازمان مییابد که هرگز بهتمامی در اختیار ما قرار نمیگیرد. ما دیگری را میخواهیم، اما این خواستن را نمیتوان با مجموعهای از ویژگیهای قابلشناسایی توضیح داد. ممکن است بدانیم چه چیزی در یک نفر ما را جذب کرده، اما این دانستن الزاماً میل را توضیح نمیدهد؛ ممکن است تمام دلایل منطقی خودمان را برای دوستداشتن کسی بدانیم و همچنان در برابر این پرسش بمانیم که چرا دقیقاً او، چرا این صدا، چرا این نگاه و چرا این حضور، در میان تمام امکانهای دیگر جهان، چنین جایگاهی پیدا کرده است. میل چیزی نیست که با تکمیل اطلاعات درباره ابژهاش به پایان برسد. به همین دلیل، اندیشمند نیز میتواند به شدت میل داشته باشد، عاشقشدن را بخواهد و از فقدان یک رابطه رنج ببرد، بیآنکه بتواند به سادگی مناسباتی را که عشق طلب میکند، زندگی کند.
شاید باید میان میل به دیگری و توانایی ساختن یک زندگی با دیگری تمایز گذاشت. اولی میتواند در خلوت، در خیال، در یک نگاه گذرا، در یک گفتوگوی کوتاه یا حتی در غیاب کسی به شدت فعال شود؛ اما دومی به چیزهای دیگری احتیاج دارد. به زمان، به استمرار، به مشارکت، به تحمل تکرار و به پذیرفتن اینکه بخش بزرگی از رابطه نه در لحظات استثنایی، بلکه در روزهایی اتفاق میافتد که هیچ اتفاق خاصی در آنها نمیافتد. اندیشمند ممکن است در قلمرو میل، انسانی بسیار مشتاق باشد، اما در قلمرو مناسبات روزمره دچار دشواری شود. ممکن است کسی را بخواهد، اما نتواند برای حضور او در برنامه زندگیاش جا باز کند؛ ممکن است دلتنگ شود، اما نتواند به موقع تماس بگیرد؛ ممکن است از نزدیکی استقبال کند، اما وقتی نزدیکی به مجموعهای از تعهدات، انتظارات و مسئولیتهای متقابل تبدیل میشود، احساس کند بخشی از فضای حیاتیاش را از دست داده است (به هیچ وجه خالی شدن از مسئولیت یا توجیح نیست این یک نقیصه است).
در اینجا یک تناقض دیگر نیز وجود دارد. اندیشمند به واسطه سبک زندگیاش ممکن است به خلوتی احتیاج داشته باشد که برای دیگران به سادگی قابلفهم نیست. خلوت برای او صرفاً نبودن آدمها نیست؛ گاهی تنها فضایی است که در آن میتواند از فشار دائمی مناسبات اجتماعی فاصله بگیرد. اما عشق، دستکم در شکل متقابلش، نمیتواند صرفاً در قلمرو خلوت یکی از طرفین اتفاق بیفتد. دیگری نیز زمان، نیاز، میل و انتظارات خودش را دارد. او نمیتواند همواره منتظر بماند تا اندیشمند از جهان ذهنیاش بازگردد و برای چند ساعت در زندگی مشترک حضور پیدا کند. در نتیجه، آنچه برای یک نفر شرط امکان زیستن است، ممکن است برای دیگری تجربه طردشدگی باشد. یکی خلوت میخواهد تا بتواند به زندگی خودش ادامه دهد؛ دیگری حضور میخواهد تا مطمئن شود در زندگی او جایی دارد. هیچ کدام لزوماً خطاکار نیستند، اما این تفاوت میتواند به آرامی رابطه را فرسوده کند.
از سوی دیگر، اندیشمند ممکن است با نوعی بیاعتمادی به مناسبات متعارف عشق مواجه باشد... او گاهی در شکلهای معمول ابراز علاقه، در قراردادهای اجتماعی رابطه و در مناسک آشنای صمیمیت، چیزی مصنوعی یا از پیش تعیین شده میبیند. ممکن است از همان ابتدا نسبت به نقشهایی که آدمها در روابط عاطفی بازی میکنند حساس باشد؛ از اینکه چه کسی باید پیشقدم شود، چه کسی باید بیشتر دلتنگی نشان دهد، چه کسی باید انتظار بکشد و چه کسی باید خود را کمتر نیازمند نشان دهد. او ممکن است این مناسبات را به خوبی نقد کند، اما مشکل اینجاست که نقد کردن مناسبات، به خودی خود راهی برای ساختن مناسباتی دیگر فراهم نمیکند. گاهی آدمی آنقدر از قراردادهای موجود فاصله میگیرد که دیگر نمیداند چگونه باید وارد یک رابطه شود. نمیخواهد بازی کند، اما شاید هنوز زبان دیگری برای نزدیکشدن پیدا نکرده است.
و اینجا به نظرم باید از یک هزینه مهم اندیشهورزی حرف زد… دشواری مشارکت در جهان مشترک. زندگی عاطفی به نوعی زبان مشترک نیاز دارد؛ زبانی که لزوماً دقیق، عمیق یا حتی از نظر فکری رضایتبخش نیست، اما امکان باهمبودن را فراهم میکند. گاهی باید درباره اتفاقی معمولی حرف زد، بدون آنکه آن را به مسئلهای درباره وضعیت بشر تبدیل کرد. گاهی باید به یک پیام ساده پاسخ داد، بدون آنکه سکوت یا پاسخ دادن را در نسبت با تمام مناسبات قدرت و میل بررسی کرد(این نزدیکی به وسواس مطمئنا ذهن شما خواننده را اذیت خواهد کرد). گاهی باید از چیزی خوشحال شد، بدون اینکه از خود پرسید این شادی چه نسبتی با فقدانهای گذشته دارد. اندیشمند ممکن است در برابر این سادگی مقاومت کند، نه از سر تکبر آگاهانه، بلکه چون دیگر نمیتواند بهآسانی در آن سکونت کند. او به زبانی عادت کرده که در آن هر چیز باید از حدود خودش فراتر برود؛ حال آنکه زندگی مشترک گاهی به توانایی ماندن در حدود کوچک و روزمره نیاز دارد.
بااینحال، اینجا نباید نتیجه گرفت که اندیشمند باید از اندیشیدن دست بکشد تا بتواند عاشق شود. چنین توصیهای بهاندازه توصیه به کسی که نمیتواند بخوابد برای آرامشدن از فکر کردن دست بکشد، سادهانگارانه است. مسئله این نیست که او باید به آدمی دیگر تبدیل شود؛ مسئله این است که باید امکان دیگری از نسبت با جهان را نیز حفظ کند. باید بتواند بپذیرد که تمام تجربهها قرار نیست به شناخت تبدیل شوند و تمام لحظات قرار نیست در خدمت اندیشه قرار بگیرند. شاید لازم باشد گاهی به تجربه اجازه دهد پیش از آنکه فهمیده شود، اتفاق بیفتد؛ و حتی پس از آنکه اتفاق افتاد، بخشی از ابهامش را حفظ کند.
در این معنا، عشق میتواند یکی از مهمترین مواجهههای اندیشمند با محدودیت اندیشه باشد. نه به این دلیل که عشق رازی است که عقل قادر به حل آن نیست، بلکه به این دلیل که رابطه با دیگری همواره چیزی بیش از آن چیزی است که ما دربارهاش میدانیم. دیگری با تمام استقلال و ناتمامیاش در برابر ما قرار میگیرد؛ نه بهعنوان مسئلهای برای حلکردن، بلکه بهعنوان انسانی که میتواند بخواهد، نخواهد، تغییر کند، فاصله بگیرد، نزدیک شود و حتی برخلاف تمام تصورات ما رفتار کند. شاید دشواری اندیشمند در همین باشد که نمیتواند همیشه با این استقلال کنار بیاید. او میخواهد دیگری را ملاقات کند، اما گاهی ناخودآگاه میخواهد شرایط این ملاقات را نیز کنترل کند؛ میخواهد به دیگری نزدیک شود، اما نمیخواهد تمام بیپناهی نزدیک شدن را بپذیرد.
شاید همینجا باید به تفاوت میان دانستن و توانستن بازگردیم. میتوانیم درباره عشق بسیار بدانیم، اما این دانستن تضمین نمیکند که بتوانیم در یک رابطه عاشقانه حضور داشته باشیم. میتوانیم درباره میل نظریهپردازی کنیم، اما نظریه میل را از ما نمیگیرد و به ما نیز نمیگوید با آن چه کنیم. میتوانیم درباره فقدان بنویسیم، اما نوشتن درباره فقدان جای مواجهه با آن را نمیگیرد. اندیشمند ممکن است این تمایز را بهتر از بسیاری از آدمها بشناسد، اما شناختن یک تمایز به معنای حل کردن تناقضی نیست که در زندگی ایجاد میکند.
شاید تراژدی او همین باشد که او الزاماً نمیخواهد از عشق فاصله بگیرد؛ اتفاقاً ممکن است بیش از هر چیز میل داشته باشد که عاشق شود، کسی را در زندگیاش جای دهد و تجربهای را از سر بگذراند که هیچ دستگاه مفهومی نمیتواند تمام آن را در اختیارش قرار دهد. اما همان سبک زندگیای که او را به این نوع مواجهه با جهان رسانده، میتواند امکان مشارکت ساده در رابطه را برایش دشوار کند. او میل دارد، اما میل به تنهایی خانه نمیسازد. او مشتاق حضور است، اما حضور چیزی بیش از اشتیاق میطلبد و شاید این همان هزینهای باشد که نباید آن را رمانتیک کرد… گاهی آنچه در اندیشه به امکان دیدن تبدیل شده، در زندگی به دشواری مشارکت بدل میشود.
اعتراف میکنم که نمیدانم آیا میتوان این تناقض را به تمامی حل کرد یا نه… شاید اصلاً قرار نیست حل شود. اما فکر میکنم باید دستکم از یک توهم دست کشید ان هم اینکه هرکس جهان را پیچیدهتر میبیند، الزاماً بهتر میتواند در آن زندگی کند. گاهی درست برعکس است... گاهی دیدن بیش از اندازه، توانایی حضور را دشوار میکند؛ نه چون دیدن اشتباه است، بلکه چون زندگی از ما چیزهایی میخواهد که دیدن به تنهایی قادر به تأمین انها نیست.
و شاید برای اندیشمندی که هنوز میل به عشق ورزیدن را در خود زنده میبیند، مسئله نهایی نه کنار گذاشتن اندیشه، بلکه پذیرفتن این واقعیت باشد که زندگی همیشه در انتظار فهمیده شدن نمیماند. گاهی باید وارد آن شد، با تمام ناتمامی و بیتضمینیاش. باید پذیرفت که ممکن است کسی را بخواهیم و ندانیم چرا؛ ممکن است به کسی نزدیک شویم و نتوانیم تمام معنای این نزدیکی را توضیح دهیم؛ ممکن است در کنار کسی خوشحال باشیم، بیآنکه این شادی به کشفی درباره خودمان منجر شود.
شاید این نه شکست اندیشه، بلکه مواجهه آن با حد خودش باشد...
و شاید من، با تمام میل به فهمیدن، هنوز بیش از هر چیز دلم میخواهد روزی بتوانم کسی را دوست داشته باشم، بیآنکه مجبور باشم برای اثبات امکان این دوستداشتن، ابتدا تمام شرایط فلسفی، روانی و تاریخی آن را از نو صورتبندی کنم. نه از آن جهت که دیگر نمیخواهم بیندیشم؛ از آن جهت که نمیخواهم تمام زندگیام به بهای اندیشیدن تمام شود.