ویرگول
ورودثبت نام
محمدرضا گلی احمد گورابی
محمدرضا گلی احمد گورابیمتولد ۱۳۴۶رشت /
محمدرضا گلی احمد گورابی
محمدرضا گلی احمد گورابی
خواندن ۵ دقیقه·۱ سال پیش

شاهنامه استانبول یا لاهیجان،

شاهنامه استانبول یا لاهیجان

سرودن شاهنامه ها در ایران پس از اسلام، نشانگر روح ملیت و پیوندی جاودانی با آیین باستانی بود. از قرن سوم هجری که آرمان های ملی ایرانیان برای بازیافتن فرّ و شکوه فرمانروایی در این مرز و بوم نمود پیدا کرد و دلیرمردانی از جای جای ایران اهورایی به دفاع از این سرزمین باستانی خروشیدند و برای بازگشت وحدت ملی، استقلال و بزرگی خویش مردانه نبرد کردند، شعله ی غرور و تفاخر ملی در سینه ی همگان افروخته شد و ایرانیان که همواره به فرمانروایان نیرومند و گستره ی پهناور سرزمین خویش می بالیدند و بازگشت به دوران استقلال، بزرگی و ظهور فرمانروایان دادگر خویش را آرزو می کردند، اقدام به راه اندازی نهضت های استقلال طلبانه ی ملی میهنی نموده و در پی آن شاعران و سخنوران که زبان گویای احساسات مردمان رنجدیده ی سرزمین خویش بودند سرودن رزمنامه ها و شاهنامه ها را آغاز کردند و در این بین شاهنامه ی سترگ حکیم ابوالقاسم فردوسی پرارج ترین و گرامی ترین منظومه ی حماسی ادبیات فارسی بود که در قرن چهارم به رشته ی نظم کشیده شد.

جاذبه های تصویری و نوع پردازش داستان های اساطیری شاهنامه در کنار مفاهیم ارزشمند و جذاب حماسی، زمینه‌ساز آن شد تا این اثر ارزشمند ادبی، هنری و فرهنگی، عرصه ی هنرنمایی قلم موی نگارگران چیره دست گردد.

گویی از زمانی که حکیم توس خامه در قلمدان نهاد، قرطاس ها جولانگه قلم موی نقاشان و نگارگران نیز گردید و تصاویری زیبا از قهرمانان و ضد قهرمانان و صحنه های رزم و بزم داستان های شاهنامه بر جریده ی تاریخ نگارگری نقش بست و نسخ شاهنامه از همان روزگار

خداوندگار توس، مصوّر و منقوش به نگاره هایی زیبا گشت. در دوره ی صفویان به ویژه در عصر شاه اسماعیل صفوی مصورسازی داستان های شاهنامه به اوج خود رسید. شاه اسماعیل پایتخت خویش را در تبریز قرار داد و کارگاه شاهی به دستور وی تشکیل و طبع نسخ خطی مصور آغاز شد1

و به این ترتیب کهن‌ترین شاهنامه های مصور که توسط نگارگران سراسر ایران به سبک های مختلف از جمله ترکمن شیراز، خلق شده بود از موزه های سراسر جهان سر در آورده و به نام یابنده، شهری که شاهنامه در آن یافت می شد و یا به نام کسی که شاهنامه برای او و یا با حمایت مالی او نگارگری شده بود نامیده شد. بیشترین نگارگری نسخه های شاهنامه در شیراز توسط خانواده های هنرمند آن مرز و بوم انجام می شد.

یکی از معتبرترین نسخه های دستنویس و مصور شاهنامه که به شیوه ی ترکمن شیراز و و بنا به اشاره ی برخی منابع و نیز ابیات پایان اثر، به نام میرزا علی نگارگری شده است؛ دستنویس دو جلدی کتابخانۀ دانشگاه "استانبول به نشان Fy. 1406 است که تاریخ نگارش آن به سال 899 هجری قمری‌ – 1494 میلادی بازمی گردد.خط نویس این شاهنامه ی مصور سالک بن سعید بوده و گویا تعداد صفحات آن 304 برگ همچنین تعداد نگاره های آن 108 مجلس‌

و چینش صفحه‌ها درچهار ستون و 23 سطر جدول‌بندی شده و

نوع خط شاهنامه ی میرزا علی خـط نـستعلیق،

در اندازه 24/5 36/5 سانتیمتر نوشته شده است. از آنجا که محل دقیق نگاشتن این شاهنامه به درستی مشخص نیست، نمی توان با اطمینان نظری ارائه داد ولیکن تنها نیمۀ دوم شاهنامه را در بر دارد و چند برگ از آغاز و جاهای دیگر آن افتاده است و برخی از صفحات پایان کتاب به آغاز کتاب رفته است. صفحات در چهار ستون و 23 سطر جدول بندی شده‌اند. هر صفحه بدون تصویر و سرنویس دارای 46 بیت است ولی در برخی صفحات بیت هایی را هم چلییا نوشته است. تاریخ ختم این دستنویس از شاهنامه در هیچ منبعی ذکر نشده و صفحۀ مانده به آخر آن افتاده است، ولی صفحۀ پس از آن، که صفحه آخر کتاب می باشد، بیت هایی از هجونامه دارد و متن اصلی با این بیت به پایان می رسد:

هر آنکس که دارد هش و رای و دین پس از مرگ بر من کند آفرین

پس از آن نیز بیت‌هایی از کاتب آمده که در آن نام مالک و کاتب و تاریخ کتابت یاد گردیده است:

بعون و بتوفیق پروردگار بامر شهنشاه عالی تبار

خداوند جم میرزا علی خلف از نژاد نبی و ولی

که بر درگهش آسمان بنده باد ستاینده خورشید تابنده باد

به‌دست رهی سالک بن سعید زسر شاهنامه بپایان رسید

ز عهد محمد علیه السّلام

نود رفته و هشتصد، نه تمام

اگر در خطش ای خداوندگار خطایی بود چین به ابرو میار

به اصلاح کوش و بپوش آن خطا ایا بر سر سروران پادشا

خداوند این باد از تخت شاد خدا بر نویسنده رحمه کناد

بحقّ احمد مختار و اولاد.

با توجه به ابیات فوق می توان گفت این شاه سید که این دستنویس برای او نوشته شده است بنا به حدس و گمان ها و‌نه به یقین میرزا علی کارکیا از سلسله کیائیان، یا حسینیان در گیلان است که از 883 تا 910 فرمانروایی داشته است و ظهیر الدّین مرعشی مؤلف تاریخ طبرستان و رویان و مازندران در دستگاه او بود و کتاب خود را در زمان او به نام او تألیف کرده است. ولی اطلاعات موثقی از مکان دقیق کتابت این شاهنامه و یا نگارگری آن در دست نیست. شاهنامه ی یاتنا که گویا در هندوستان دیده شده شاهنامه مصور دیگریست که بنا به نظر محمود متقالچی در کتاب "در جستجوی شاهنامه فردوسی" در سال 1462 در گیلان نگاشته شده ولی اطلاعات موثق تراز مشخصات جزئی و کلی این شاهنامه نیازمند پژوهش گسترده ایست.

1_متقالچی، محمود: شاهنامه لاهیجان وسبک نگارگری ترکمن شیراز: ادبیات و زبان ها: نشریه بخارا: 1397

2_محمود، متقالچی: در جستجوی شاهنامه فردوسی: صدای معاصر 1397.

3_صفایی، ابراهیم: شاهنامه و شاهنامه سرایان: هنر و مردم: 1354: تهران

4_حسن زاده، اسماعیل: فرمانروایی میرزا علی کارکیا در گیلان: پژوهشنامه ی تاریخ های محلی ایران: سال هشتم، شماره اول: 1397.

پژوهش و نگارش؛ زهرا روحی فر_ محمدرضا گلی احمدگورابی

شاهنامه
۳
۰
محمدرضا گلی احمد گورابی
محمدرضا گلی احمد گورابی
متولد ۱۳۴۶رشت /
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید