دکتر محمد فاضلی در کتاب ایران بر لبهٔ تیغ، ایران رو جامعهٔ مسائل حلنشده معرفی میکنه. بنا بر مشاهدهٔ شخصی و برداشت من، همین مسائل حلنشده، مسائل حلنشدنی هم ایجاد میکنن.
چند ماه اخیر، اِبن سَبیلم و برای پیمودن جادهها، زیاد با پایانهٔ مسافربری و اتوبوس مواجهه دارم. یکی از مسائلی که بارها دیدم و مسئله شدنش و شیوههای حل مسئلهش برام تاملبرانگیز بود، گرفتن بلیط دو صندلی کنار هم از طرف دو جنسیت مختلف بود. در حالی که سایتهای خرید بلیت برای خرید صندلی کنار صندلی فردی از جنسیت متفاوت محدودیتی مثل ارور دادن یا حتی تذکر ندارن و در قوانین هم به این مسئله اشاره نمیکنن، کارمندان شرکتهای مسافربری به هنگام سوار کردن مسافر، حساسیت عجیبی روی این مسئله نشون میدن و لزوم پرهیز از خرید صندلی در این شرایط رو خیلی بدیهی میپندارن. بعضی این رو اطلاع میدن و از فرد میخوان که صبر کنه تا جابهجایی انجام بدن یا خودش جابهجایی رو انجام بده، بعضی دیگه هم شاکی و حقبهجانب، فردی رو که دیرتر بلیت خریده مقصر میشمرن و یا جلوی سوار شدنش رو میگیرن، یا صندلی دیگهای که به دلایل مختلف خواهان نداره رو به عنوان تنها گزینه برای اون فرد قرار میدن.
این مسئله از چند جنبه عجیبه. ابتدا تفاوت مبهم صندلیهای عادی سطح شهر یا سالنهای سینما و تئاتر و کنسرت با اتوبوسها یا ورزشگاههاست که حساسیت روی اونها متفاوته. حساسیت یک شخص نسبت به فرد ناشناسی که روی صندلی کنارش میشینه قابل درکه اما این حساسیت بیرونی و تبدیل شدن به مسئله، قبل از اعلام نارضایتی یا ترجیح از سوی اون شخص، بیمورد به نظر میرسه. از سوی دیگه، بعد از تبدیل شدن به مسئله هم، تفاوت موجود در روشهای حل مسئله عجیبه؛ چرا وقتی میشه مسئلهای رو با یک توافق دوطرفه و با حداکثر رضایت افراد حل کرد، بعضیها برخورد نامهربانانه و ایجاد تعارض رو ترجیح میدن؟ و در بُعدی ریشهایتر از بقیه، اگر چنین مسئلهای حساسیتبرانگیز و پرتکراره، چرا ناگفته رها میشه و درخواستی برای ایجاد محدودیت خرید از سوی شرکتها به سایتهای فروش بلیت ارسال نمیشه؟ با این اوصاف، چنین مسئلهٔ ساده اما حلنشدهای، مسائل حلنشدنی بیهوده اما انرژیبر ایجاد میکنه.
عرصهٔ دیگهای که این بدیهیپنداری آسیب بسیاری آفریده و میآفرینه، آموزشه. درک و دریافت یک دانشآموز/دانشجو از تدریس همهٔ مُعَلّمان/استادها یکسان نیست و عاملهای مختلفی در این مسئله دخیله. با رجوع به تجربههای شخصیم در آموختن از تدریسها و پرسوجو از تجربههای چندین نفر دیگه، یکی از عاملهای بهظاهر پررنگ این مسئله، فراشناخت معلم از محتوای تدریسشه. یک معلم با تسلط روی خود محتوای درسی، پیشنیازهاش و حاصلهای تخصصیتر و کاربردش، همچنین با ارزیابیهای لحظهای پیشین و پسین و پیوسته از مخاطبهاش میتونه محور تدریسش رو بشناسه و برای ماندگاری اون محور در ذهن مخاطب، بهموقع گام به عقب بذاره و از پیشنیازها بگه یا گام به جلو بذاره و چشمانداز و هدف آموزش این محتوا رو برای مخاطب روشن کنه.
روشنه که یک معلم/استاد وقت محدود و حجم تقریباً مشخصی محتوا برای تدریس در اختیار داره و سطح مخاطبها هم یکسان نیست؛ اما بیتوجهی به سطح میانگین مخاطبها و دانش مستقل هرکدوم، در نظر نگرفتن احتمال فراموشی یا نیاموختن مطالب، محتوای غیر منعطف، تدریس غیر تعاملی و رفتار بدیهیانگارانه با اطلاعات پیشین -طوری که انگار مخاطب باید اونها رو از بدو تولد و خروج از شکم مادر میدونسته- بعیده نتیجهٔ خوبی به همراه داشته باشه. فردی که مشتاق آموختنه، با القای حس بیسوادی و ندونستن راه خروج از این وضعیت، ناامید و سرخورده میشه و حس میکنه داره انرژیش رو بیهوده هدر میده. فردی هم که از ابتدا اشتیاق زیادی نداشته، دلیل برای ادامه پیدا نمیکنه و با از دست دادن اندک اشتیاقش، به فکر راهی برای پشت سر گذاشتن این مسیر با حداقل دردسر و زحمت میافته یا حتی کلاً کنارش میذاره.
پس شایستهست که تلاش کنیم تکلیفمون رو با خودمون معلوم کنیم، حل مسائل رو به دست زمان نسپریم، جزئیات بهظاهر بدیهی رو آشکارا بیان کنیم و آگاه باشیم که اینها راحت نیست اما نابرده رنج، گنج میسر نمیشود.