سالهاست به چرایی تفاوت آدمها در میزان یادگیری (و عینیتر، نمرهگیری) فکر میکنم. دوگانهٔ استعداد ذاتی و تلاش برام یک تئوری شکستخورده و با وسعت دید کمه که از عاملهای زیادی چشمپوشی میکنه. در نتیجهٔ تاملهام، عاملهایی برام پررنگ شده که قصد دارم در این نوشتار از اونها صحبت کنم.
توی کلاس اول دبستان برای آموزش حروف الفبا، اونها رو در قالب واژههایی نشون میدن که ممکنه حتی بقیهٔ حرفهاشون آموزش داده نشده باشه. کودک علاوه بر اون کلاس، روی تابلوهای مغازهها توی خیابون، توی کتاب قصههاش، توی صحبتهای بقیه و با روشن بودن تلویزیون، برخوردهای دیداری و شنیداری با ساختارهایی ناآشنا داشته و داره؛ اجتماع صامتها و مصوتها که میشن یک واژه، ترکیب واژهها با هم به شکل گروه اسمی و کنار هم قرار گرفتنشون به عنوان جمله. همینها یه تصویر کلی با جزئیات مبهم در ذهن کاشته و آشنایی با جزئیات داخل مدرسه، به این تصویر وضوح میبخشه. به خود این پدیده، از چند زاویه میشه نگاه کرد.
وقتی آدم میبینه یه چیز رو نمیدونه، ذهنش به تکاپو برای درک میافته. مثلاً وقتی کودک خواهر یا برادر بزرگتری داره که از مسائل درسی خودش حرف میزنه، کنجکاویش تحریک میشه و ذهنش پیش از رسیدن به مرحلهای که پاسخ بگیره، سوالدار میشه. در این حالت، رقابتجویی درونی هم میتونه آمادگی و اشتیاق ذهن برای دریافت پاسخ رو تقویت و تشدید کنه. به این ترتیب، ابهام و ندونستن، نردبان رسیدن به دانش میشه. سوالی که اینجا پیش میآد اینه که «آیا القای پیشین پرسش هم اثری مشابه پرسشی که خودبهخود ایجاد میشه داره؟».
از زاویهٔ دیگه، ما موقع تکمیل یک پازل فقط به قطعههای مجزای اون دقت نمیکنیم؛ بلکه تصویر کامل و ارتباط قطعهها با همدیگه رو هم میبینیم. اگر تصویر کامل رو نداشته باشیم، جور کردن تکتک قطعهها فقط با توجه به رابطهٔ بین هر دو قطعهٔ مجاور میتونه بسیار سخت بشه. دیدن چشمانداز نهایی، چیزیه که فرآیند رو از یک کار بهظاهر بیهدف به یه کار معنیدار و هدفمند تبدیل میکنه. با چنین منطقیه که پیشنهاد میشه دانشجوها مواجههٔ زودرس با فعالیتهای معمول شغلی پس از پایان تحصیلشون داشته باشن تا به روشن شدن تکلیف اونها با خودشون و درسهاشون کمک کنه.
دو تا از عاملهای دیگهای که مؤثر به نظر میرسن، تمرکز و تعمّق هستن. تمرکز به این معنا که فرد همزمان چند کار رو انجام نده و فکر و ذکرش در یک بازهٔ زمانی کاملاً معطوف به همون یک کار/درس باشه؛ و تعمق به این معنا که انسان به گذر از سطح محتوا راضی نشه و با اون درگیری پیدا کنه و در اون ژرف بشه. تمرکز باعث میشه بازدهی فعالیتهامون بالاتر بره، پایههای دانشمون سست نباشه و زیر بارش اطلاعات بدونیم به دنبال کدوم قطرهها هستیم. تعمّق هم کمک میکنه دانش به جانمون بشینه و تنها حامل و حافظ اون نباشیم.
گفتن این نکته خالی از لطف نیست که تکبُعدی نبودن و توجه به جنبههای مختلف زندگی لازمه و نباید نادیده گرفته بشه، اما اگر بهترین بودن در همهٔ بُعدها رو لازم بدونیم و برای پیشرفت هر بُعد بهتنهایی، صبر و تمرکز و تعمق کافی به خرج ندیم، شانس بالایی برای رسیدن به نقطهٔ مطلوب، و نه حتیٰ ایدهآل، نخواهیم داشت. در کنار اینها، ما به زمانهای خالی برای تجربه کردن سکوت و آسودگی هم نیازمندیم و نباید لحظههای استراحت رو بیارزش بدونیم یا خودمون رو به خاطرش سرزنش کنیم.
از نظر شما، چه عاملهای دیگهای در یادگیری و عملکرد ما تاثیر داره؟