بر هیچیک از ما پنهان نیست که امروز و هر روز، از تمام رسانهها و آدمها، اخبار و سخنانی میشنویم که واقعیت رو به درستی بازتاب نمیدن؛ از دروغ عمدی (بدترین حالت) تا بزرگنمایی/کوچکنمایی ناخواسته (حالت قابل قبول). توصیهٔ همیشگی ما به نگاه نقادانه و شک کردن بوده و هست اما در واقعیت، زندگی سراسر شَک، حالت دوستداشتنی و دلخواهی نیست. در این نوشتار میخوایم به دنبال محلی امن برای لنگر انداختن در این دریای ابهام بگردیم. (دربارهٔ سواد رسانهای در گام نوزدهم و بیستودوم کتاب آشنایی با هنر تفکر راهبردی سخن رفت که گرچه برای شرایط دهههای گذشته و متمرکز بر روزنامه، تلویزیون و رادیو نوشته شده، اما قابل بازخوانی متناسب با دنیای جدید هم هست و میتونید بهش مراجعه کنید)
به نظر من، در سراسر زندگی و در بسیاری از مسائل و اتفاقها، تخصص و توان تحلیل ما، ابزارهای ما و دادههای در دسترس ما به قدری نیستن که بتونیم از پاسخ واقعی اطمینان حاصل کنیم. شاید قدم اول، پذیرش همین نبود اطمینان کامل باشه و در قدم بعد به سراغ راههایی برای افزایش اطمینان بریم. نکتهٔ مهم اینه که در جدال خرد و عقلانیت با تجربه و مشاهده، بپذیریم عقلانیت بدون مشاهده و تجربهٔ تهی از خرد هر دو ناقص هستن و به کار ما نمیآن. نه ما میتونیم حواسمون رو مختل کنیم و گوشهٔ یک اتاق با چشم و گوش بسته، فقط با فکر کردن به واقعیت دست پیدا کنیم و نه دست یافتن به واقعیت بدون تفکر و تنها با تجربههای حسی محقق میشه.
سنگ بنای جستوجوی واقعیت، میتونه قاعدهای باشه که در ضربالمثلهای ما به صورت «دم خروس رو باور کنم یا قسم حضرت عباس؟» نمود یافته. جواب من به این سوال، ارجح بودن واقعیت محسوس (دم خروس) به ادعا (قسم خوردن) و تبیین ادعاست. شاید ما برای ساخت قانونها ایدهآل و با مدلسازی پیش بریم، اما اگه اینقدر وضعیت رو تقلیل بدیم و سادهسازی کنیم که با واقعیت پیچیدهٔ موجود فاصلهٔ جدی داشته باشه، برامون مشکلساز میشه. ما قاعدههای حاکم بر دنیا رو با تحلیل گذشته حدس میزنیم و با سنجش آینده راستیآزمایی میکنیم. بهترین حدس اونیه که کارآتر باشه و از آزمونهای بیشتری سربلند بیرون بیاد؛ اگه ما روند رخ دادن یک پدیده رو ندونیم یا پدیدهای خلاف پیشبینیهای ما رخ بده، این باعث نمیشه اون پدیده دروغین باشه، بلکه اعتبار علم ما که قادر به پیشبینی صحیح نبوده زیر سوال میره.
اما ذهن و حسهای ما خطاهایی دارن که ما رو برای رسیدن به جواب قابل اعتماد، نیازمند یک سری اقدامهای کنترلگر میکنه؛ چیزی که در دنیای علم تجربی، روش علمی خطاب میشه. در سنجش واقعیتها از طریق تجربهٔ شخصی هم نیاز ما به کنترل دادهها و استدلال درست از بین نمیره. از نظر استدلالی، بعضی گزارهها اثباتشدنی هستن که بار اثباتشون بر دوش مدعی گزارهست و بعضی گزارهها صرفاً میتونن ادعا کنن که تا به حال رد نشدهن اما باید مشخص کنن در چه صورت نامعتبرن و ابطال میشن. از نظر دادهها، یکی از مشکلهای ما نادیده گرفتن دادههای کمتر تکرارشونده در استقراست که با عنوان پدیدهٔ قوی سیاه هم شناخته میشه. تصادفی بودن و کمتعداد نبودن مشاهده به همراه ثبت کتبی اطلاعات کمک میکنه خطای استقراء ما کاهش پیدا کنه و همچنین استدلال از یک دریافت فردی به یک واقعیت خارج از ذهن تبدیل بشه.
برای درک بهتر مسئله، میتونیم از مثال دید آدمهای مختلف به شیوع یک بیماری استفاده کنیم. یک فرد عادی در زندگی روزمره با آدمهای کمتعداد و نسبتاً ثابتی که سبک زندگی تقریباً مشابهی دارن وقت میگذرونه، یک پزشک عمومی روزانه مراجعهای گوناگونی داره که احتمالاً مهمترین اشتراکشون محل زندگیه و یک پخشکنندهٔ کلان دارو با آمار تقاضای دارو در مکانهای مختلف در ارتباطه. نفر اول فقط میتونه حدسی بر اساس دایرهٔ ارتباط محدودش برای سنجش گزارهها داشتهباشه (به نظر دور از واقعیته، به نظر قابل باور میآد، ...)، نفر دوم حتی میتونه الگوی کلیتر ببینه و پیشبینی کنه (گویا روند رو به کاهش/افزایشه، انگار فلان علامت داره داره غالب میشه، ...) و نفر سوم گرچه بیشتر داره به عقب نگاه میکنه، میتونه با وجود عدد و رقم جلوهٔ واقعیت رو مطمئنتر و مستندتر ببینه.
آخرین نکتهای که بهش اشاره خواهد شد، احساس و اعتماده. تصمیمهای ما انسانها خواه ناخواه متاثر از احساسمونه. نقل قولی شنیدم که میگفت اگه باور ادعایی دشواره، خب اون رو بیشتر به چالش بکشید و سختتر باور کنید؛ منطقی هم هست که هرچه یک ادعا بزرگتر باشه، به دلیلهای محکمتری برای اثباتش نیاز داره. اما اعتماد، هم ناشی از تجربههای پیشین و هم تجربهٔ لحظهٔ رویاروی شدنه. جنبهٔ ساختنی اعتماد، توی داستان چوپان دروغگو برای ما نقل شده و نشون میده اگر ما استاندارد یکتایی رو هم برای شروع قضاوت همه در نظر بگیریم، به مرور زمان اونی رو که صداقت بیشتری ازش دیدهیم بیشتر باور میکنیم و اونی رو که ازش دروغ شنیدهیم کمتر باور میکنیم. اینجا این خطر عیان میشه که ممکنه بهخاطر تفاوت شدت فریبکار بودن دو منبع، کنتراست باعث شه یکی صادق به نظر برسه و بهش اعتماد کنیم.
اما در زمان رویارویی با گزارهها هم ذهن ما حقیقتجویی بیطرف نیست، بلکه پناهجویی ثباتطلبه. مثل برخورد سیستم ایمنی با محرکهای خارجی، برخورد سیستم پردازش فکری با ایدههای جدید یا شدید از جنس دفاعه. ما ترجیح میدیم از گذشته تا به حال بر حق بودهباشیم، تا اینکه الآن به اشتباهمون پی ببریم و بخوایم اصلاحش کنیم. هرچقدر هم سرعت و تاثیر این مواجهه با اشتباه بیشتر باشه، بیشتر مغزمون میخواد نپذیریم. از این پدیده در مقیاس اجتماعی با عنوان اثر زملوایس یاد میشه و برای کاهش این اثر، بهتره محیط امنی برای آدمها فراهم کنیم که ممکنالخطا بودنمون پذیرفتهست، رنج داشتن و طولانی بودن مسیر رهیابی به گنج فکری طبیعیه و تجدید نظر و سوال پرسیدن ارزش بزرگتری از ثابتقدم بودنه. اینکه برای آدمها سوال ایجاد کنیم، حتی بدون اینکه خودمون جواب مشخصی براش داشته باشیم، فشار احساسی خیلی کمتری وارد میکنه و در نتیجه گارد فرد در مقابل یادگیری باز میمونه. برای نزدیک شدن خودمون به واقعیت هم همین شرایط برقراره.