همیشه همین‌طور بوده؟
نمی‌دانم برای شما هم اتفاق افتاده یا نه. من خوب می‌دانم که روزگاری بدون فرزند بودم، ولی هر وقت به آن سال‌ها فکر می‌کنم، ناخودآگاه او را در خاطراتم می‌بینم. انگار همیشه بوده، حتی در روزهایی که نبود.
ذهن فقط چیز اضافه نمی‌کند؛ چیز کم هم می‌کند. مادربزرگم را از دست داده‌ام. می‌دانم روزهای خوشی با او گذراندم، مخصوصاً ناهارهای جمعه. ولی امروز عادت کرده‌ام جمعه را بدون او ببینم. روزی بود که جمعه بدون او معنایی نداشت؛ حالا جمعه‌ام شکل دیگری دارد.
ذهن آرشیو نیست
بارها گفته‌ایم: «یادمه اون روز چه اتفاقی افتاد.» و حس می‌کنیم فیلمی قدیمی را از آرشیو بیرون آورده‌ایم و دوباره تماشا می‌کنیم. اما واقعیت این است که ذهن مرور نمی‌کند، ویرایش می‌کند. ما آن خاطره را به دلخواهِ امروز دوباره می‌سازیم، و عجیب اینکه خودمان باورش نداریم.
تک‌فرزندی که بعدها خواهر یا برادری پیدا کرده، در خاطرات کودکی‌اش او را هم می‌بیند، با اینکه آن روزها نبود. پس ذهن ویرایشگر است، نه آرشیو دربسته. هر بار که به خاطره‌ای سر می‌زنیم، تکه‌ای از «اکنون» را به آن اضافه می‌کنیم: حال‌وهوای امروز، دانسته‌های تازه، ترس‌ها و آرزوها. ما فکر می‌کنیم داریم به یاد می‌آوریم، در حالی که داریم از نو می‌سازیم.
قدرتی که شفا می‌دهد
وقتی ناچار شدم از آپارتمان ۱۲۰ متری به آپارتمانی ۵۰ متری بروم، آن هم در محله‌ای شلوغ، ماه‌های اول فقط تحمل بود. کم‌کم عادت آمد: صداها آشنا شد و شلوغی محله دیگر آزارم نمی‌داد. و بعد، بی‌آنکه بفهمم کِی، همه‌چیز عادی شد. شغل از دست رفته، شهری با آب‌وهوای دیگر، محله‌ای شلوغ یا خلوت؛ همه همین مسیر را می‌روند: تحمل، عادت، عادی.
این قدرتی بزرگ است. همین ویرایش داغ را کم‌کم تاب‌پذیر می‌کند و از دل ویرانی راه زندگی باز می‌کند. روان‌شناسان به بخشی از آن «سازگاری لذت‌جویانه» می‌گویند: ذهن به خوشی عادت می‌کند، به سختی هم.
وقتی ظلم عادی می‌شود
اما همین ویرایشگر چهرهٔ دیگری دارد. گاهی از دست دادن چیزی یا تحمل ظلمی، با تکرار و ویرایش هر روزه، به موضوعی عادی بدل می‌شود. روز اول می‌سوزاند، روز هزارم دیده هم نمی‌شود، و ذهن می‌نویسد: «خب، همیشه همین‌طور بوده.» به بی‌عدالتی‌ای که «همه تحملش می‌کنند»، به رابطه‌ای که دیگر نفس نمی‌کشد، به استعدادی که خاموش مانده. من هم بارها خودم را در همین جمله پیدا کرده‌ام.
نوع ویرایش
اینجا نکته‌ای ظریف هست: کیفیت امروزِ ما به نوع ویرایش بستگی دارد.
دربارهٔ آنچه برنمی‌گردد، هرچه روایتمان خوش‌بینانه‌تر باشد، یعنی بیشتر به آنچه آموختیم، ماند و ساختیم نگاه کنیم، امروز بهتری داریم. ناهارهای جمعه را می‌شود «زخم» نوشت، یا «هدیه‌ای که واقعاً بود». ذهنی که فقدان را زخم بنویسد همان‌جا می‌ماند؛ ذهنی که آن را هدیه بنویسد راه می‌افتد.
دربارهٔ آنچه برمی‌گردد، هرچه نقادتر و دقیق‌تر باشیم، امروز بهتری می‌سازیم. نقادی یعنی نپذیرفتنِ «همیشه همین‌طور بوده»، نه تازیانه زدن به خود.
خطای رایج جابه‌جا کردن این دو است: مهربان بودن با چیزی که می‌شد اصلاحش کرد، و سخت‌گیر بودن با چیزی که هرگز برنمی‌گشت.
چه خوب که ویرایش ما طوری باشد که امروز بهتری داشته باشیم. پس هر بار که می‌گوییم «همیشه همین‌طور بوده»، یک لحظه بایستیم و بپرسیم: این گذشته را می‌شود برگرداند یا نه؟ اگر نه، مهربان بنویسیم. اگر آری، صادق.
خوشحال می‌شوم نظرتان را بدانم: شما چقدر با این حرف موافقید؟
