سال‌ها گذشته، از روزی که می‌گفتند «زن خوب» باید کم‌سن باشد، زیبا باشد، خانه‌دار باشد و از هر انگشتش هنری بچکد: دست‌پخت خوب، نظافت، بچه‌داری و... فهرستی بلند از توانایی‌ها و بایدها. اما هیچ‌جایش نپرسیدند او چه فکر می‌کند، چه می‌خواهد و چه در سر دارد.
دانستن را زهری مهلک می‌پنداشتند که زن را سرکش و نافرمان می‌کند. سواد، مهم‌ترین حقی بود که از او سلب می‌کردند، و در این میان نه فقط پدر، که مادر نیز در رام‌کردن دختر سهمی داشت. دختر در خانه‌ی پدر نامی موقت داشت: نان‌خور بود و سربار، و باید هرچه زودتر زحمت را کم می‌کرد و می‌رفت.
می‌رفت و می‌گذشت و می‌گذشت و می‌گذشت؛ فداکاری می‌کرد و ایثار می‌کرد؛ قانع بود و قانع بود و قانع. سنگ زیرین آسیا بود و نیم‌من. مطیع می‌رفت و مطیع می‌ماند. و چه بسیار تعبیر و تفسیرها که از پس‌وپیش دین آوردند تا فضیلتِ تابع و فرمانبردار بودنش را ثابت کنند؛ بهشت را وعده می‌دادند تا جهنم زندگی را تاب بیاورد. بار گران را بر دوش می‌کشید؛ بود، ولی نبود.
این زن فقط دست‌پرورده‌ی مردان نبود؛ زنان هم سهمی بزرگ در ساختن و پرداختنش داشتند. چه بسیار زنانی که سرنوشت خود را بر دختران زیردستشان تحمیل کردند و دختران را رام مردان سرکش ساختند، تا نان بخورند و فرمان ببرند و میراث‌خوار مادر باشند.
و روزی رسید؛ روزی که در تقویم ستاره ندارد و نشانه ندارد، شاید روزی به بلندی سال‌ها. همین زنان بودند که زنجیر را شکستند. زنی که دید و نپذیرفت، مادری که دخترش را به مدرسه فرستاد، دختری که پرسید «چرا؟»، زنی که خواند و نوشت و گفت: تغییر از اینان آغاز شد. فهم تازه از جایگاه زن، پیش از آن‌که در قانون و عرف بنشیند، در ذهن خود زنان جوانه زد. سهم زنان در فهم این وضع و تغییر آن، کمتر از سهمشان در ماندگاری‌اش نبود.
امروز، زن تواناست و می‌داند چه می‌خواهد: تحصیل، مهارت‌آموزی، حضور در اجتماع، آن هم همراه با رشد فکری. آنچه سال‌ها نداشت و در طلبش نبود، امروز می‌جوید و به دست می‌آورد. دیگر نیازی نیست «نیم‌من» باشد و نیازی نیست «سنگ زیرین آسیا» باشد.
زن امروز هم زیباست، هم غذا می‌پزد، هم کودک را نگهداری و تربیت می‌کند. این‌ها از او گرفته نشده است. او امروز می‌داند و در مسیر دانستن است؛ فکرش همچون چتری بر سراسر زندگی سایه می‌افکند: بر تصمیم‌ها، بر تربیت فرزندان، بر فضای خانه و بر مسیری که قرار است برود؛ نه تنها، که با همسفری همراه.
زن از سر نیاز انتخاب نمی‌کند، از سر آگاهی انتخاب می‌کند. او همراهی برای زندگی برمی‌گزیند تا مسیر سخت و ناهموار را با هم‌فکری طی کنند.
آزادی هدیه و پیشکش به زن نیست. آزادی میوه‌ی دانستن است؛ میوه‌ای کم‌یاب و پربها، بر شاخه‌ای بلند. زن‌ها از روزی که فکر کردند و استقلال را خواستند، از روزی که دانستند، بال پرواز گشودند به سوی آزادی؛ با تحصیل، با مهارت، با فکر. و این مسیر تا همیشه برای دانش‌آموزانش باز است.
