آیا اجداد ما، بیتراپی و بیطرحواره، آدمهای بدی بودند؟ این پرسش این روزها خیلی ذهنم را مشغول کرده است. راستش را بخواهید، من روانشناسی را دوست دارم. جرأت و جسارتم را تا حد زیادی مدیون آن هستم. در غمها شریکم بوده، سنگ صبورم شده و در خیلی از کارهای زندگی عصای دستم بوده است. برای همین این نوشته از سر ناسپاسی نیست، از سر دلسوزی است.
اما گاهی همین دانش چنان چارچوبی برایم میگذارد که یک لحظه هم برای خودم نمیمانم. دائم در حال کاوش در خودم هستم و دنبال عذاب وجدان میگردم. با که بد کردم؟ چرا چنین کردم؟ چرا گفتم؟ چرا نگفتم؟ اگر فردا فرزندم خراب شود، رفتار امروز من مقصر است؟ با همسرم چه بگویم و چه نگویم؟ کجا مهربان باشم و کجا صبور؟ مبادا فردایم را با دست خودم خراب کنم. با ترسها و طرحوارهها چه کنم؟ گاهی از خودم میپرسم: اینهمه دانستن برای این بود که هر روز خودم را محاکمه کنم؟
یک چیز دیگر هم هست. روانشناسی گاهی مثل دایهای مهربانتر از مادر لوسم میکند، تا جایی که طاقت هیچ سختی و درشتی روزگار را ندارم. محبت زیاد، تواناییهای آدم را زیر پر و بالش پنهان میکند. گیاهی را که همیشه در گلخانه نگه داشتهاند، با اولین باد میشکند. توانایی تا در سختی به کار نیفتد، بروز نمیکند. آنوقت میماند نیاز به توجهِ بیش از اندازه: هر رنجی باید دیده شود و هر دلخوری باید همدلی بگیرد. آخرش هم آدمی لوس و نازپرورده میشود که نمیتواند به خودش تکیه کند. محبت لازم است، اما محبتی که جای رشد را تنگ کند، پناهگاهی است که زندان میشود.
به نظرم زمانهٔ ما هم کمک میکند. فکر میکنیم از همهچیز عقب ماندهایم و باید جبران کنیم. از شادی و تفریحی که نداشتیم، از پولی که پیشتر خرج زیبایی خانه و سفر نمیشد، از هر چه فکرش را بکنید. حالا «عصر جبران» رسیده و به نوبت ما هم رسیده است. روانشناسی هم گاهی به همین حس دامن میزند و ما را رنجورتر، دلخستهتر و توقعدارتر میکند.
گاهی هم حس میکنم آدمهای امروز رباتهایی شدهاند که از روانشناسی دستور میگیرند: خشم را چطور کنترل کن، محبت را چطور نشان بده. بگذارید از خودم بگویم، من هم بعضی وقتها خودم را همینطور میبینم. نمیشود به وقت خنده بخندم و به وقت غصه بگریم؟ نمیشود به حال خودم باشم، بترسم و فراموش کنم، گاهی کینهای به دل بگیرم و تلافی کنم؟ گاهی دلم میخواهد کمی سرکش باشم و تاوانش را هم بدهم. مگر اجداد ما، بیتراپی و بیروانشناسی، آدمهای بدی بودند؟
نه، من با روانشناسی دشمن نیستم. فقط میدانم دارو به اندازهٔ یک قاشق شفاست و بیشتر از آن میکُشد. روانشناسی را تا همانجا دوست دارم که به من جرأت میدهد، نه آنجا که مرا قاضیِ خودم میکند.
شاید وقتش رسیده که خودِ روانشناسی را هم ببریم پیش تراپیست: روانشناسی را پیش تراپیست ببرید.