همه‌ی ما می‌خواهیم رنج نکشیم. جهانِ امروز هم همین را وعده میدهد: راحتی بیشتر، لذتِ بی‌وقفه، شادیِ مطلق. اما اگر دقیق نگاه کنیم، بهترین کارهای زندگی‌مان با رنج گره خورده است.
مادری که شب‌ها بیدار می‌ماند، دانشجویی که سال‌ها می‌سوزد، کسی که نانش را با گرسنه‌ای تقسیم می‌کند. هیچ‌کدام دنبال لذتِ دم‌دست نیستند. با این‌حال اگر از آن‌ها بپرسید پشیمان‌اند؟ اغلب می‌گویند نه. چرا آدمی به رنج «بله» می‌گوید؟
رنجی که معنا دارد
جواب، معناست. آدمی برای معنا حاضر است رنج بکشد. رواقیان سختی را میدانِ تمرینِ فضیلت می‌دانستند. ارسطو سعادت را با لذتِ زودگذر یکی نمی‌گرفت. فرانکل، روان‌پزشکی که اردوگاه‌های مرگ را دید، نوشت آدمی رنجِ دارای معنا را تاب می‌آورد و فقط از رنجِ بی‌معنا درهم می‌شکند. قرآن هم کسانی را می‌ستاید که دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، «حتی اگر خودشان نیازمند باشند».
بی‌اعتقادان به آخرت هم ایثار می‌کنند؛ پس پاداشِ ایثار فقط وعده‌ای از آن سوی مرگ نیست. چیزی همین‌جا در دل رخ میدهد.
بهشت و جهنمی که می‌چشیم
هر کار نیک، طعمی شیرین در جان می‌نشاند و هر کار بد، تلخی و سوزشی. زبانِ دین برای آنکه این طعم‌ها را برای همه قابل‌فهم کند، از چیزهایی سخن گفته که اینجا چشیده‌ایم: باغ و آب و سایه برای حلاوت، آتش و تشنگی برای سوختن. شاید همین‌جا بتوان گفت بهشت و جهنم، دست‌کم در آغاز، همین‌جاست.
شاید این طعمِ درونی، نمونه‌ای باشد از آنچه در سرای دیگر عمیق‌تر و کامل‌تر خواهد شد. همان حلاوت، بی‌پرده‌تر؛ همان سوزش، بی‌پناه‌تر.
شادی یا آرامش؟
از اینجا فرقی مهم پیدا می‌شود. ایثار گاه چشم را می‌گریاند، ولی دل را آرام می‌کند. ستم گاه لب را می‌خنداند، ولی دل را ناآرام می‌کند. پس ملاکِ بهشتِ درونی «شاد بودن» نیست، «آرامشِ دل» است. رنجی که معنا دارد، تلخیِ ظاهر و شیرینیِ باطن است؛ و رنجی که معنا ندارد، فقط می‌فرساید.
یک احتیاط
این به معنای ستایش هر رنجی نیست. ستم، فقر تحمیلی و خشونت، رنج دوست‌داشتنی نیستند و باید کم شوند. رنجِ دوست‌داشتنی آن است که آدمی با چشمِ باز و برای چیزی ارزشمند می‌پذیرد.
پایان
پس شاید لازم نباشد همه‌ی عمر دنبال دفترِ حساب باشیم. هر روز، کمی از آن طعم را می‌چشیم: شیرینیِ کاری که دل را آرام می‌کند، و تلخیِ کاری که از خود جدایمان می‌کند. بهشت و جهنم همین‌جاست؛ اگر نه تمامِ آن، آغازِ آن
