در ادامه بررسی موضوع چند وجهی حجاب
نگاه عالمان دین به مسائل تازه: چرا ایران، محمد عبدهی خودش را نیافت؟
هر دورهای، مسائل تازهای پیش روی دین میگذارد که متن کهن، پاسخ مستقیمی برایشان ندارد. اینجاست که نقش «عالم دین» معنا مییابد: کسی که باید میان ثبات اصول و تحول زمانه، پلی بزند. اما این پلزدن، همیشه به یک شکل اتفاق نمیافتد — و تفاوت این شکلها، سرنوشت یک جامعه را رقم میزند.
در ایران، در مواجهه با پدیدههای تازه — از مشروطه تا مدرنیته، از حقوق زن تا نهادهای مدنی — نهاد دینی غالباً نه با طرحی منسجم، که با تردید و دوپارگی پاسخ داد. در نهضت مشروطه، علما میان حمایت (آخوند خراسانی) و رد کامل (شیخ فضلالله نوری) دوپاره شدند؛ نه پروژهای یکپارچه برای آشتی دین و تجدد شکل گرفت، نه حتی اجماعی بر سر مخالفت. نتیجه چه بود؟ تصمیمهایی که نه جامعه را در مسیر رشد همراهی کردند، نه حتی به اعتبار و جایگاه خودِ دین در میان نسلهای بعد یاری رساندند — چرا که وقتی دین، بهجای پاسخگویی اندیشیده، در تردید باقی میماند، هم فرصت هدایت جامعه را از دست میدهد، هم به بهانهای برای دورشدن نسلهای آینده از خودش بدل میشود.
مقایسه با محمد عبده در مصر، تلخی این غفلت را روشنتر میکند. عبده، بهجای تردید، باب اجتهاد را گشود؛ معتقد بود انحطاط مسلمانان نه از دین، که از جمود فقهی متأخر برخاسته، و علم و دین هرگز در تضاد نیستند. او نظام آموزشی الازهر را اصلاح کرد، نه برای تسلیم به غرب، که برای پاسخگویی از درون سنت.
پرسشی که میماند این است: آیا هنوز هم وقت هست که نهاد دینی ایران، بهجای تکرار تردید تاریخیاش، مسیر عبده را، با زبان و بستر خودش، بازبیابد؟