حجاب و تجربهی تاریخی ایرانی: از منع تا اجبار
از ۱۷ دیماه ۱۳۱۴، که فرمان کشف حجاب صادر شد، تا دهههای بعد از ۱۳۵۷، که حجاب اجباری جایگزین آن گشت، پوشش زن ایرانی یک مسیر مشترک را، با دو علامت متضاد، طی کرده است. فارغ از له یا علیه هرکدام، چند نکتهی ساختاری در این تجربهی صدساله تکرار میشود — نکاتی که شاید مهمتر از خودِ جهت سیاستها باشند.
نخست، پوشش زن، در هر دو مقطع، به ابزاری برای فرهنگسازی و اعتراض بدل شد — نه موضوعی که از دلِ جامعه و با رضایت تدریجی آن شکل بگیرد، بلکه ابزاری در دست دولتها برای بیان یک پروژهی بزرگتر: یکبار برای نمایش «ملت مدرن»، بار دیگر برای نمایش «هویت دینی-انقلابی». در هر دو حالت، زن، نه صاحب تصمیم، که میدان اجرای تصمیمی دیگران بود.
دوم، هر دو سیاست، به یکپارچهسازی هدفمند انجامیدند — تحمیل یک الگوی واحد (چه بیحجابی یکدست، چه حجاب رسمی یکسان) بر جامعهای که از ابتدا در پوشش، متکثر بود: روسری کردی، دامن بختیاری، گلدوزی بلوچی، هرکدام بخشی از هویت قومی خود را داشتند. این تنوع، در هر دو مقطع، قربانی یک الگوی مرکزی شد.
سوم، و شاید مهمتر، در هیچکدام از این دو سیاست، روح و هدف اصلی پوشش دیده نشد؛ آنچه جایگزین آن شد، القای نظر از بالا بود، بدون درنظرگرفتن فهم و آمادگی واقعی جامعهی زنان. و همین، به شکافی پایدار میان اقشار مختلف زنان انجامید — شکافی که هنوز، سالها بعد، التیام نیافته است.