پییر بوردیو، جامعهشناس فرانسوی، نظریهای دارد به نام نظریه میدان. میدانهای اجتماعی محیطهایی هستند که در آن بین افراد و گروهها رقابت رخ میدهد. میدانها دارای جایگاههای مختلفی هستند و کنشگران اجتماعی میتوانند آن جایگاه را تصاحب کنند. بازیکنان مسلط در این میدان که «متصدیان» نامیده میشوند، بهطور کلی برای حفظ زمین به شکل فعلی رقابت سرمایهگذاری میکنند؛ زیرا تغییر در قوانین رقابت سبب بیثباتی جایگاه غالب آنها میشود. جایگاه هر عامل خاص در میدان، نتیجه تعامل بین قوانین خاص میدان، عادتوارهها و سرمایه(اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) عامل با سایر عوامل است. میدانها با یکدیگر تعامل دارند و سلسلهمراتبی هستند؛ بیشتر آنها تابع میدان بزرگتر روابط قدرت و طبقه هستند.

یادم هست سر کلاس جامعهشناسی ادبیات در کارشناسی، استاد درباره میدان ادبیات صحبت کرد. درباره عادتوارهها و قوانین حاکم بر ادبیات، کنشگران که نویسندگان، ناشران، منتقدان و مخاطبان هستند و روابط قدرت و سرمایه که تعیینکننده همهچیز است.
بله واقعیت همین است؛ قدرت و سرمایه. همهچیز را همین دوتا تعیین میکنند؛ و این چیزی ست که تازهکارها نمیدانند. تازهکارها سادهلوحانه فکر میکنند توانمندیهای حرفهای آنان تعیینکننده است؛ و خبر ندارند که اینجا هم – در میدان کتاب و ادبیات – سرمایه حرف اول را میزند. شاید تصور کنید در میدان ادبیات، سرمایه فرهنگی باید محور باشد؛ ولی زهی خیال باطل. سرمایه اقتصادی اینجا هم از همهچیز قدرتمندتر است: پول.
پول پول پول!
مهم نیست که یک اثر نثر قوی داشته باشد، یا داستان خوب و محتوای خوب و هرچیز دیگری. مهم این است که توجه صاحبان سرمایه را جلب کند، مهم این است که آنها به این نتیجه برسند که «خوب فروش میرود». اینجا هم همهچیز پیروِ اقتصاد بازار و عرضه و تقاضاست. و البته این که تو دستت به صاحبان سرمایه برسد و بتوانی شانسی برای جلب نظرشان داشته باشی، نیازمند سرمایه اجتماعی و روابط و پارتی و این چیزهاست که باز هم تازهکارها از آن بیبهرهاند.
اگر نویسنده پیوند خوبی با صاحبان سرمایه داشته باشد، هرچیزی را میتواند بنویسد. میتواند ادعا کند داستانهایش واقعی ست و هر راست و دروغی را به هرکسی ببندد. هیچکس یقهاش را نمیگیرد. داستان از تمام فیلترهای سفت و سخت به آسانی رد میشود و در بهترین نشر، با بهترین کیفیت چاپ میشود. کتاب با حمایت صاحبان سرمایه تبلیغ میشود، از تبلیغ تلوزیونی گرفته تا پویشهای مجازی. برای تبلیغ کتاب پولهای سنگین خرج میشود. حتی بلاگرهایی که فقط کتاب درسی دبیرستانشان را خواندهاند هم به میدان میآیند، پول میگیرند تا متنی تکراری را درباره جذابیت کتاب در صفحه و کانال مجازیشان بگذارند؛ بدون این که اصلا بدانند توی آن کتاب چی نوشته. کانالها و صفحات بزرگ مجازی پر از تبلیغ کتاب میشوند؛ ولی نه برای این که مردم کتاب خوب بخوانند، نه برای فرهنگ و ادبیات؛ که برای اقتصاد و فروش رفتن کالا.
نویسنده جایش زیر پر و بال صاحبان سرمایه گرم و نرم است. میتواند اصلا ادعا کند کتابش مورد تایید بچههای بالاست و از پیگرد قانونی نترسد. اگر متن نقد و معرفی کتابش توی سایتها نوشته شود، محور همه تمجید و تحسین است، نه نقد واقعی. و اگر کسی – مثل من – کتاب را بخواند و واقعا نقد کند، نقاط ضعف کتاب را هم بیان کند، انگار – نعوذ بالله – قرآن را زیر سوال برده. اصلا انگار اگر کسی بگوید کتاب مورد حمایتِ صاحبان سرمایه، آنقدر که همه رسانهها میگویند خوب نیست، احمق است، کافر است... و منتقد متهم میشود به حسادت، خودپرستی و تندگویی! آن هم با زشتترین لحنها و بیانها! که خب البته حق دارند... منتقد واقعی بازارشان را کساد میکند. منتقد باید فقط نقاط قوت را بگوید و بهبه و چهچه کند و با صاحبان سرمایه همصدا شود.
یک حالت دومی هم برای نویسنده وجود دارد؛ این که یک نویسنده تازهکار باشی، بدون پارتی و روابط. در این صورت شانس زیادی برای جلب کردن نظر صاحبان سرمایه نداری. هرکسی به خودش حق میدهد با هر لحنی، اثرت را نقد کند و به چالش بکشد و حتی توهین کند. این هم اصلا مهم نیست که اثر تو چقدر خوب است، کی به توانمندی قلم اهمیت میدهد؟ باید بروی التماس ناشرها را بکنی و آخرش، شاید، اگر خودت پول داشته باشی، یک ناشر درجه چندم، کتاب را با کیفیت پایین و تیراژ کم چاپ میکند(البته اگر بتوانی از تمام فیلترها بگذری). و همان تیراژ کم هم فروش نمیرود، چون تو بازوهای قدرتمند سرمایهدارها را برای تبلیغ کتابت نداری، بلاگرها و کانالها و صفحات بزرگ و رسانهها دست تو نیستند. شاید اصلا کسی جز خانوادهات نفهمد کتاب چاپ کردهای. کتاب تو پویش نمیشود، و چون تو پشتت به صاحبان سرمایه گرم نیست که بتوانی ادعاهای بزرگ بکنی و باید تنت دائم بلرزد که نکند آنچه نوشتهای برایت شر بشود.
با احترام به نویسندگان خوب، با احترام به کتابهای خوب، این است میدان پولمحورِ ادبیات و کتاب.
پ.ن: صرفا درد دل بود.