بسیاری باور دارند که «گلستان» نوشتۀ سعدی، تاثیرگذارترین کتاب نثر در ادبیات فارسی‌ست. «محمدعلی همایون کاتوزیان» با توجه به شواهدی در گلستان، معتقد است که سعدی پس از نگارش بوستان دچار نوعی افسردگی شد و با این فکر که عمر خود را به بطالت گذرانده و به ایام پیری رسیده، دست از کار کشید؛ اما دوست یا دوستانی او را به نوشتن کتاب جدیدی مصمم کردند. این شد که «گلستان» ظرف مدت زمان کوتاهی، حدود ۵ یا ۶ ماه نوشته شد.
در صفحۀ پایانی «گلستان»، سعدی دربارۀ آفریده‌اش می‌نویسد:
غالب گفتار سعدی طرب‌انگیز است و طیبت‌آمیز و کوته‌نظران را بدین علت زبان طعن دراز گردد که: مغز دِماغ بیهوده بردن و دود چراغ بی‌فایده خوردن کار خردمندان نیست. ولیکن بر رای روشن صاحبدلان، که روی سخن در ایشان است، پوشیده نماند که درِّ موعظه‌های شافی را در سلک عبارت کشیده است و داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت برآمیخته، تا طبع ملول ایشان را از دولت قبول محروم نماند.
گلستان سعدی، تصحیح هوشنگ گلشیریانتشارات ققنوس
در ادامۀ این یادداشت من، فواد افراسیابی، بخش‌هایی از گلستان را که بیشتر به دلم نشست، برای شما نقل می‌کنم.
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری
گر کسی وصف او ز من پرسد
بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟
عاشقان کشتگان معشوقند
برنیاید ز کشتگان آواز
ای مرغ سحر، عشق ز پروانه بیاموز
کان سوخته را جان شد و آواز نیامد
این مدعیان در طلبش بی‌خبرانند
کان را که خبر شد، خبری باز نیامد
بگفتا: من گِلی ناچیز بودم
ولیکن مدتی با گل نشستم
کمال همنشین در من اثر کرد
وگرنه من همان خاکم که هستم
چو جنگ آوری با کسی برستیز
که از وی گزیرت بود یا گریز
حکما گفته‌اند: هر چه نپاید دلبستگی را نشاید.
اندیشه‌کردن که چه گویم، به از پشیمانی‌خوردن که چرا گفتم.
چراغ پیش آفتاب پرتوی ندارد و مناره بلند بر دامن کوه الوند پست نماید.
لقمان را گفتند: حکمت از که آموختی؟ گفت: از نابینایان که تا جای نبینند پای ننهند.
هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید.
ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.
پرتو نیکان نگیرد هر که بنیادش بد است
تربیت نااهل را چون گِردکان بر گنبد است
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست
در باغ لاله روید و در شوره بوم خس
خردمندان گفته‌اند: توانگری به هنر است، نه به مال و بزرگی به عقل، نه به سال.
پادشاهی که طرح ظلم افکند
پای ملک دیوار خویش بکند
فرق است میان آن‌که یارش در بر
تا آن‌که دو چشم انتظارش بر در
یکی از ملوک بی‌انصاف پارسایی را پرسید: از عبادت‌ها کدام فاضل‌تر است؟ گفت: تو را خواب نیمروز، تا در آن یک نفس خلق را نیازاری.
حکما گویند: چار کس از چار کس به جان برنجند: حرامی از سلطان و دزد از پاسبان و فاسق از غماز و روسپی از محتسب. و آن را که حساب پاک است از محاسب چه باک است؟ (غماز: سخن‌چین، فاش‌کنندۀ راز)
دوستان به زندان به کار آیند که بر سفره همه دشمنان دوست نمایند.
تا تریاق از عراق آورده شود، مارگزیده مرده بود.
دوست آن دانم که گیرد دست دوست
در پریشنحالی و درماندگی...
بنیاد ظلم در جهان اول اندکی بوده است، هر که آمد بر او مزیدی کرده تا بدین غایت رسیده.
ملوک از بهر پاس رعیتند، نه رعیت از بهر طاعت ملوک.
دریاب کنون که نعمتت هست به دست
کاین دولت و ملک می‌رود دست به دست
شخصی همه شب بر سر بیمار گریست
چون روز آمد بمرد و بیمار بزیست
با سیه دل چه سود گفتن وعظ؟
نرود میخ آهنی در سنگ
لقمان را گفتند: ادب از که آموختی؟ گفت: از بی‌ادبان. هر چه از ایشان در نظرم ناپسند آمد از فعل آن پرهیز کردم.
دست کرم به ز بازوی زور.
رنجوری را گفتند: دلت چه می‌خواهد؟ گفت: آن که دلم چیزی نخواهد.
اندک دلیل بسیاری باشد و مشت نمونه خرواری.
هر که را رنجی به دل رسانیدی، اگر در عقب آن صد راحت برسانی، از پاداش آن یک رنجش ایمن مباش که پیکان از جراحت به در آید و آزار در دل بماند.
هر آینه تا رنج نبری، گنج برنداری و تا جان در خطر ننهی، بر دشمن ظفر نیابی و تا دانه پریشان نکنی، خرمن برنگیری.
امیدوار بود آدمی به خیر کسان
مرا به خیر تو امید نیست، شر مرسان
ناخوش‌آوازی به بانگ بلند قرآن همی‌خواند. صاحبدلی بر او بگذشت. گفت: تو را مشاهره چند است؟ گفت: هیچ. گفت: پس این زحمت خود چندین چرا همی‌دهی؟ گفت: از بهر خدا می‌خوانم. گفت: از بهر خدا مخوان. (مشاهره: ماهانه)
هر چه به دل فرو آید در دیده نکو نماید.
شرط مودت نباشد به اندیشۀ جان دل از مهر جانان برگرفتن.
آن کس که مرا بکشت باز آمد پیش
مانا که دلش بسوخت بر کشتۀ خویش
عجب است با وجودت که وجود من بماند
تو به گفتن اندر آیی و مرا سخن بماند
به یک نفس که برآمیخت یار با اغیار
بسی نماند که غیرت وجود من بکشد
به خنده گفت که من شمع جمعم ای سعدی
مرا از آن چه که پروانه خویشتن بکشد؟
عتاب آغاز کرد که: در این مدت قاصدی نفرستادی؟ گفتم: دریغ آمدم که دیده قاصد به جمال تو روشن گردد و من محروم.
رشکم آید که کسی سیر نگه در تو کند
بازگویم نه، که کس سیر نخواهد بودن
صبر بر جفای او سهل‌تر آید همی که صبر از دیدن او.
صد چندان که دانا را از نادان نفرت است نادان را از دانا وحشت است.
نگار من چو درآید به خنده نمکین
نمک زیاده کند بر جراحت ریشان
صدق مودت، تا به جایی که قبله چشمم جمال او بودی و سود سرمایه عمرم وصال او.
إنْ لَم أمُتْ یَوم الوداعِ تأسفا
لا تَحسَبونِي فِي المَوَدَّةِ مُنصِفاً
(اگر به روز جدایی از اندوه نمیرم، من را در عشق تمام (و کامل) ندانید.)
از دریچۀ چشم مجنون باید در جمال لیلی نظر کردن تا سر مشاهده او بر تو تجلی کند.
ندیده‌ای که چه سختی همی رسد به کسی
که از دهانش به در می‌کنند دندانی؟
قیاس کن که چه حالت بود در آن ساعت
که از وجود عزیزش به در رود جانی
راحت عاجل به تشویش محنت آجل منقضکردن خلاف رای خردمند است. (ناخوش‌گردانیدن آسایش ِ در دسترس در غم رنجِ به دور از دسترس برخلاف نظر خردمندان است.)
هر آن‌که ناآزموده را کار بزرگ فرماید، با آن که ندامت برد، به نزدیک خردمندان به خفت رای منسوب گردد.
ندهد هوشمند روشن رای
به فرومایه کارهای خطیر
بوریاباف اگرچه بافنده است
نبرندش به کارگاه حریر
درویش را دست قدرت بسته است و توانگر را پای ارادت شکسته.
فراغت با فاقه نپیوندد و جمعیت در تنگدستی صورت نبندد، یکی تحرمه عشا بسته و یکی منتظر عشا نشسته. هرگز این بدان کی ماند؟ (فاقه: تنگدستی، فقر؛ تحرمه: گفتن الله اکبر در آغاز نماز)
مُحال عقل است اگر ریگ بیابان دُر شود که چشم گدایان پر شود.
دیده اهل طمع به نعمت دنیا
پر نشود، همچنان که چاه به شبنم
آن‌که توانگر را ثنا گفتی و بر درویشان جفا روا داشتی، بدان که هر جا گل است خار است و با خمر خمار است و بر سر گنج مار است و آن جا که درّ شاهوار است نهنگ مردم‌خوار است. لذت عیش دنیا را لدغۀ اجل در پس است و نعمیم بهشت را دیوار مکاره در پیش. (لدغه: نیش مار و کژدم)
مال از بهر آسایش عمر است، نه عمر از بهر گردکردن مال.
عاقلی را پرسیدند، نیکبخت کیست و بدبختی چیست؟ گفت: نیکبخت آن‌که خورد و کشت و بدبخت آن‌که مرد و هشت.
پادشاهان به صحبت خردمندان از آن محتاج‌ترند که خردمندان به قربت پادشاهان.
سه چیز پایدار نماند: مال بی‌تجارت و علم بی‌بحث و ملک بی‌سیاست.
رحم‌آوردن بر بدان ستم است بر نیکان، عفوکردن از ظالمان جور است بر درویشان.
دو کس دشمن ملک و دینند: پادشاه بی‌حلم و زاهد بی‌علم.
همه کس را عقل خود به کمال نماید و فرزند خود به جمال.
هر چه زود برآید، دیر نپاید.
جوهر اگر در خلاب افتد، همچنان نفیس است و غبار اگر به فلک رسد همان خسیس. (خلاب: زمین گلناک، لجنزار)
مشک آن است که خود ببوید، نه آن که عطار بگوید.
یکی را گفتند، عالم بی‌عمل به چه ماند؟ گفت: به زنبور بی‌عسل.
رقم بر خود به نادانی کشیدی
که نادان را به صحبت برگزیدی
هر که سخن نسنجد، از جوابش برنجد.
اگر به این مطلب علاقه‌مند بودید، پیشنهاد می‌کنم سری هم به یادداشت «در شکر غلطد چو طوطی هر که خواند این کتاب» بزنید که شامل ۶۰ جمله و عبارت زیبا از تاریخی بیهقی‌‌‌ست.
