وقتی قیمت رب گوجه افزایش پیدا میکند، معمولاً نخستین توضیحها به قیمت گوجه، قوطی، حملونقل و انرژی مربوط میشوند. این عوامل مهماند، اما تمام هزینههای یک کارخانه را نشان نمیدهند. آب مصرفی برای شستوشوی مواد اولیه و تجهیزات، تصفیه پساب، مدیریت لجن، توقف خط و دفع پسماند نیز بخشی از هزینه تولید را میسازند. همین مسئله فقط به کارخانه رب محدود نیست؛ واحدهای لبنی، تولیدکنندگان فرآوردههای گوشتی، کارخانههای قند و شکر، روغنکشی و صنایع نوشیدنی نیز با جریانهای متفاوت جامد و مایع روبهرو هستند.
فیلتر پرس در این میان گاهی بهدرستی و گاهی با اغراق معرفی میشود. این دستگاه قرار نیست جایگزین مراحل اصلی تولید رب، پاستوریزاسیون شیر، تصفیه کامل پساب یا پالایش روغن شود. نقش واقعی آن جداسازی جامد از مایع در یک جریان مشخص است؛ جریانی که ممکن است لجن تصفیهخانه، دوغاب حاصل از یک مرحله فرایندی یا مخلوطی حاوی ذرات قابل جداسازی باشد.
تولید متعارف رب با دریافت و شستوشوی گوجه، بازرسی و جداسازی مواد نامناسب، خردکردن، جداسازی پوست و دانه، استخراج عصاره و تغلیظ آن ادامه پیدا میکند. بخش اصلی افزایش غلظت رب از طریق تبخیر آب عصاره، معمولاً در شرایط خلأ، انجام میشود. بنابراین معرفی فیلتر پرس بهعنوان دستگاه اصلی افزایش تولید رب یا جایگزین مرحله تغلیظ، از نظر فرایندی درست نیست.
بااینحال، کارخانه رب در نقاط مختلف آب مصرف میکند و جریانهای جانبی تولید میکند. آب شستوشوی گوجه، نظافت کف و تجهیزات، شستوشوی مخازن و خطوط و ریزشهای احتمالی محصول میتوانند وارد سیستم جمعآوری پساب شوند. در صنایع فرآوری میوه و سبزی نیز شستوشو و نظافت از منابع مهم ایجاد پساب شناخته میشوند و مواد آلی و ذرات معلق میتوانند بار تصفیهخانه را افزایش دهند.
جایگاه قابلدفاع فیلتر پرس در چنین کارخانهای معمولاً پس از آن است که جامدات درشت، پوست، دانه و مواد قابل بازیابی تا حد امکان جدا شده باشند و لجن حاصل از مراحل فیزیکی، شیمیایی یا زیستی برای آبگیری آماده شود. دستگاه در این مرحله میتواند آب آزاد موجود در لجن را کاهش دهد و کیکی قابل تخلیه ایجاد کند. اما نتیجه به نوع لجن، درصد جامدات، ذرات، مواد آلی، شرایط شیمیایی و مراحل قبلی تصفیه وابسته است.
عبارت «فیلتر پرس صنایع غذایی» ممکن است به 2 کاربرد اشاره کند.
در کاربرد نخست، دستگاه در بخش تصفیه پساب قرار میگیرد. خوراک آن میتواند لجن تهنشینی، لجن حاصل از انعقاد و لختهسازی یا لجن مازاد فرایند زیستی باشد. هدف، کاهش حجم آب همراه جامد، آسانترشدن حمل یا مدیریت لجن و تولید فیلتراتی است که برای ادامه تصفیه یا مدیریت بعدی بررسی میشود.
در کاربرد دوم، فیلتراسیون بخشی از تولید محصول است. نمونه آن میتواند جداسازی خاک رنگبر از روغن، جداسازی برخی رسوبات یا مواد کمکی از شربت قند و شفافسازی بعضی نوشیدنیها باشد. در اینجا محصول یا ماده میانی با تجهیزات تماس دارد و الزامات بهداشتی، قابلیت شستوشو، جنس سطوح، آببندی و نوع مدیای فیلتراسیون اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
این 2 کاربرد را نباید با هم مخلوط کرد. یک فیلتر پرس محفظهای که برای آبگیری لجن طراحی شده، صرفاً با تعویض پارچه به دستگاه مناسب تماس مستقیم با محصول غذایی تبدیل نمیشود. از سوی دیگر، فیلتر صفحه و قاب بهداشتی که برای شفافسازی نوشیدنی به کار میرود، الزاماً همان دستگاه سنگین آبگیری لجن نیست.

فیلتر پرس معمولاً مرحله نخست تصفیه پساب خام نیست. ورود مستقیم پسابی که حجم زیادی از مواد درشت، چربی آزاد یا ترکیبات نامناسب دارد میتواند باعث گرفتگی، سیکل طولانی و خروجی نامطلوب شود. ابتدا باید مسیر تصفیه متناسب با همان کارخانه طراحی شود.
در یک آرایش عمومی، آشغالگیری یا غربال برای حذف مواد درشت، جداسازی چربی یا جامدات قابل تهنشینی، متعادلسازی جریان، تنظیم شیمیایی و فرایندهای زیستی یا فیزیکوشیمیایی ممکن است پیش از آبگیری لجن قرار گیرند.
پس از تغلیظ یا آمادهسازی لجن، پمپ خوراک آن را وارد محفظههای کیکخور میان صفحات میکند. پارچه ذرات را نگه میدارد و مایع از مسیرهای فیلترات خارج میشود. با افزایش مقاومت کیک، رفتار دبی و فشار تغییر میکند تا سیکل به نقطه پایان تعیینشده برسد. سپس فشار خوراک تخلیه میشود، دستگاه در وضعیت ایمن باز میشود و کیک خارج میگردد.
فشار پمپ خوراک با فشار مدار هیدرولیک بستهشدن صفحات تفاوت دارد. مدار هیدرولیک وظیفه نگهداشتن مجموعه صفحات در وضعیت بسته را بر عهده دارد و پمپ خوراک، لجن را وارد دستگاه میکند. افزایش فشار بدون بررسی شاسی، صفحات، پارچه، پمپ و اتصالات راهحل عمومی برای کیک خیس یا سیکل طولانی نیست.
کارخانه لبنی ممکن است شیر، ماست، پنیر، کره، دوغ یا چند محصول را همزمان تولید کند. پساب میتواند از شستوشوی تانکرها و مخازن، خطوط انتقال، تجهیزات تولید، کف سالن و سیستمهای شستوشوی درجا ایجاد شود. ورود شیر یا فرآورده جانبی، مواد شوینده و ضدعفونیکننده نیز ترکیب جریان را تغییر میدهد. منابع فنی صنایع لبنی، شستوشوی مخازن، تانکرها، خطوط و عملیات ضدعفونی را از منابع اصلی ایجاد پساب معرفی میکنند.
در چنین واحدی، فیلتر پرس بیشتر در بخش آبگیری لجن تصفیهخانه مطرح است. اگر لجن زیستی یا شیمیایی بدون آمادهسازی مناسب وارد دستگاه شود، ممکن است آبگیری دشوار، چسبندگی کیک زیاد یا گرفتگی پارچه رخ دهد. گاهی بررسی نوع منعقدکننده، شرایط لختهسازی، درصد جامدات و کیفیت تغلیظ پیش از تغییر دستگاه نتیجه بهتری ایجاد میکند.
کاربرد مستقیم روی شیر یا محصول لبنی موضوع دیگری است. هر تجهیزی که با محصول تماس دارد باید با الزامات بهداشتی خط، جنس سطوح، قابلیت تمیزکاری، مواد شوینده و شرایط دمایی سازگار باشد. بنابراین نمیتوان از موفقیت یک فیلتر پرس در لجن لبنی نتیجه گرفت که همان دستگاه برای فیلتراسیون مستقیم محصول نیز مناسب است.
در کشتارگاهها و کارخانههای تولید سوسیس، کالباس، کنسرو و دیگر فرآوردههای گوشتی، پساب میتواند حاوی خون، چربی، پروتئین، ذرات بافتی و مواد حاصل از شستوشوی سالن و تجهیزات باشد. مستندات فنی این صنعت نیز کشتارگاهها، واحدهای فرآوری بیشتر، رندرینگ و فرآوری طیور را بهعنوان گروههای دارای جریان پساب صنعتی بررسی میکنند.
قرار دادن فیلتر پرس روی پساب خام و پرچربی معمولاً رویکرد مناسبی نیست. مواد درشت باید تا حد امکان در مبدأ جمعآوری شوند و تجهیزات جداسازی اولیه یا چربیگیری بر اساس شرایط خط انتخاب شوند. سپس لجن تولیدشده در مراحل بعدی میتواند برای آبگیری بررسی شود.
در این کاربرد، شستوشوی دستگاه و کنترل بو اهمیت عملیاتی دارد. کیک نباید برای مدت طولانی زیر دستگاه باقی بماند و فضای تخلیه باید امکان نظافت را فراهم کند. جنس پارچه نیز باید با مواد شوینده، دما و ترکیب لجن سازگار باشد.
صنعت قند نمونه خوبی است که نشان میدهد واژه فیلتر پرس میتواند به 2 جایگاه متفاوت اشاره کند.
در کارخانه قند چغندری، آب برای انتقال و شستوشوی چغندر، بخشی از عملیات استخراج، جابهجایی پالپ و گل آهک، چگالش و خنککاری استفاده میشود. آب انتقال و شستوشوی چغندر میتواند خاک چسبیده و ذرات گیاهی را همراه خود وارد مدار کند. اسناد فنی این صنعت نیز انتقال آبی چغندر، شستوشو، آبهای فرایندی و دوغاب گل آهکی را در میان جریانهای اصلی آب و پسماند معرفی میکنند.
در بخش پساب، ابتدا باید خاک، شن، قطعات گیاهی و جامدات قابل جداسازی مدیریت شوند. لجن حاصل از تهنشینی یا تصفیه بعدی ممکن است برای آبگیری با فیلتر پرس مناسب باشد، اما میزان سایندگی، نوسان خوراک و فصل فعالیت کارخانه روی انتخاب پارچه، پمپ و تعداد سیکل اثر میگذارند.
در بخش تولید نیز فیلتراسیون شربت و جداسازی گلهای حاصل از تصفیه شربت سابقه صنعتی دارد. نمونههای رسمی از بهکارگیری فیلترپرس ممبران و سیستم کنترل آن در کارخانههای قند منتشر شده است.
این کاربرد فرایندی با آبگیری لجن تصفیهخانه یکسان نیست. کیفیت محصول، نحوه شستوشو، جنس اجزای در تماس، مواد کمکی فرایند و شیوه تخلیه باید مستقل بررسی شوند.
در پالایش روغن خوراکی، مرحله رنگبری میتواند شامل تماس روغن با خاک رنگبر یا مواد جاذب باشد. پس از جذب بخشی از رنگدانهها و ناخالصیها، جامد مصرفشده باید از روغن جدا شود. سامانههای صنعتی رنگبری نیز مرحله اختلاط روغن با جاذب و سپس فیلتراسیون را بهعنوان بخشی از فرایند معرفی میکنند.
در برخی فرایندهای اصلاح یا جزءبهجزءکردن چربی نیز پس از تشکیل بلورها، جداسازی بخش جامد و مایع مطرح میشود و نمونه صنعتی استفاده از فیلتر پرس گزارش شده است.
بااینحال، این کاربرد به معنی مناسببودن هر فیلتر پرس برای روغن خوراکی نیست. دما، ویسکوزیته، جنس صفحات و آببندها، نوع پارچه، امکان تخلیه کامل روغن، شستوشو و جلوگیری از باقیماندن محصول در نقاط مرده باید بررسی شوند. دستگاهی که برای لجن تصفیهخانه ساخته شده ممکن است از نظر طراحی بهداشتی یا فرایندی برای این کار مناسب نباشد.

در صنایع آبمیوه و نوشیدنی، شفافسازی میتواند با فناوریهای مختلف انجام شود. فیلترهای صفحه و قاب بسته با ورقهای عمقی از تجهیزاتی هستند که برای وظایف فیلتراسیون در صنایع غذایی و نوشیدنی عرضه میشوند. این سامانهها از صفحات و مدیای مخصوص برای گرفتن ذرات ریز استفاده میکنند و قابلیت تمیزکاری و آببندی آنها بخشی از طراحی محصول است.
این دستگاهها را نباید با فیلتر پرس محفظهای آبگیری لجن یکی دانست. هر دو از صفحات و اختلاف فشار استفاده میکنند، اما هدف، ساختار، مدیای فیلتراسیون، مقدار جامدات خوراک و شیوه تخلیه متفاوت است.
در تماس مستقیم با محصول، تمیزشدن کامل دستگاه به اندازه عملکرد فیلتراسیون اهمیت دارد. سطح زبر، شکافهای غیرقابل دسترس، شلنگ نامناسب، آببند ناسازگار یا پارچهای که قابل ردیابی و شستوشوی مناسب نیست میتواند مسئله ایجاد کند.
پیش از کاربرد محصولی باید حداقل این موارد بررسی شوند:
جنس تمام سطوح در تماس با ماده غذایی
سازگاری آببندها و شلنگها با محصول و شوینده
قابلیت بازکردن، بازرسی و تمیزکاری
نبود نقاطی که محصول در آنها باقی بماند
نوع پارچه یا ورق فیلتراسیون
دمای فرایند و برنامه شستوشو
امکان تخلیه کامل محصول
الزامات کنترل کیفیت و بهداشت همان کارخانه
در کاربرد تصفیه پساب نیز بهداشت محیط، جلوگیری از پاشش، تخلیه منظم کیک و شستوشوی محل اهمیت دارند، اما استاندارد تماس مستقیم با محصول الزاماً موضوع اصلی نیست. همین تفاوت باید از ابتدای استعلام روشن شود.
عبارتهایی مانند «پارچه صنایع غذایی» یا «پارچه لجن لبنی» برای سفارش دقیق کافی نیستند. انتخاب پارچه به اندازه ذرات، شکل آنها، چسبندگی، درصد جامدات، دما، pH، مواد شوینده و کیفیت مورد انتظار فیلترات وابسته است.
پارچه بسیار باز ممکن است در شروع سیکل ذرات بیشتری عبور دهد. پارچه بیش از حد بسته نیز میتواند سریعتر دچار گرفتگی شود و زمان سیکل را افزایش دهد. جنس نخ، نوع بافت، نفوذپذیری، پرداخت سطح و نحوه دوخت همگی در رفتار واقعی نقش دارند.
در لجنهای چرب یا چسبنده، قابلیت جداشدن کیک از سطح پارچه مهم است. در جریانهای ریزدانه ممکن است شفافیت فیلترات و زمان تشکیل لایه اولیه اولویت بیشتری داشته باشد. به همین دلیل، تست نمونه خوراک از انتخاب صرفاً بر اساس تجربه یک کارخانه دیگر مطمئنتر است.
پیش از خرید فیلتر پرس باید مشخص شود دستگاه برای یک جریان فرایندی، پساب خام یا لجن تغلیظشده انتخاب میشود؛ زیرا نوع صفحات، پارچه، پمپ و الزامات بهداشتی در این کاربردها یکسان نیستند. صفحه مقصد نیز مدلها و پیکربندیهای مختلف دستگاه را برای بررسی اولیه معرفی میکند.
برای ارزیابی اولیه، اطلاعات زیر اهمیت دارند:
نوع دقیق خوراک و محل برداشت نمونه
حجم یا دبی جریان
درصد جامدات یا شرح قابلاعتماد از فعالیت
ساعات کار و تعداد سیکل قابل اجرا
pH و دما
اندازه و رفتار ذرات
وجود چربی، پروتئین، قند یا مواد شوینده
کیفیت مورد انتظار فیلترات
وضعیت مطلوب کیک
روش حمل یا دفع کیک
فضای نصب و ارتفاع موردنیاز تخلیه
شرایط شستوشو و سطح اتوماسیون
اگر خوراک متغیر است، یک نمونه تصادفی ممکن است نماینده کل خط نباشد. بهتر است تغییرات شیفت، نوع محصول، فصل تولید و عملیات شستوشو نیز در نمونهبرداری دیده شوند.

در ابتدای سیکل، محفظههای کیکخور خالیاند و خوراک با مقاومت کمتری وارد میشود. با تشکیل کیک، مقاومت افزایش پیدا میکند و رفتار پمپ باید با این تغییر هماهنگ باشد. پمپی که فقط فشار اسمی بالایی دارد، الزاماً انتخاب مناسبی نیست.
در لجنهای غذایی، وجود چربی، ذرات نرم یا مواد رشتهای میتواند بر عملکرد پمپ و شیرها اثر بگذارد. مسیر مکش، ارتفاع مخزن، طول لوله، امکان تهنشینی و روش شستوشوی خط نیز باید بررسی شوند.
در کاربرد تماس مستقیم با محصول، جنس قطعات ترشونده و قابلیت تخلیه و شستوشوی پمپ اهمیت بیشتری پیدا میکند. در کاربرد پساب، مقاومت در برابر خوردگی، سایش و گرفتگی ممکن است اولویت باشد. انتخاب پمپ و فیلتر پرس باید همزمان انجام شود، نه اینکه پس از خرید دستگاه، هر پمپ موجودی به آن متصل شود.
مایع خروجی فیلتر پرس ممکن است از نظر ظاهری شفاف باشد، اما این ظاهر بهتنهایی درباره بار آلی، مواد محلول، میکروارگانیسمها یا باقیمانده مواد شوینده اطلاعات کافی نمیدهد.
در تصفیهخانه صنایع غذایی، فیلترات معمولاً باید به مرحله مناسب بعدی بازگردد یا بر اساس کیفیت واقعی مدیریت شود. تصمیم درباره استفاده مجدد از آب به آزمایش، مقررات، حساسیت فرایند و احتمال تجمع مواد محلول وابسته است.
همین موضوع در کاربرد فرایندی نیز صادق است. عبورندادن ذرات درشت به معنی آمادهبودن محصول برای مصرف یا بستهبندی نیست. فیلتراسیون تنها یک مرحله از کنترل فرایند و کیفیت است.
فیلتر پرس برای هر جریان جامد و مایع بهترین گزینه نیست. اگر خوراک جامد بسیار کمی داشته باشد، ذرات از پارچه عبور کنند، کیک بهسختی تشکیل شود یا تخلیه آن زمان زیادی بگیرد، فناوری دیگری ممکن است مناسبتر باشد.
همچنین اگر کارخانه امکان تخلیه، حمل کیک، شستوشوی دستگاه یا تأمین نیروی اپراتور را نداشته باشد، حتی دستگاهی که از نظر آزمایشگاهی خوب آبگیری میکند میتواند در بهرهبرداری مشکلساز شود.
انتخاب باید با مقایسه کل چرخه انجام شود: آمادهسازی خوراک، پمپکردن، زمان فیلتراسیون، بازکردن صفحات، تخلیه کیک، شستوشو، مصرف پارچه و فضای اشغالشده. تنها عدد رطوبت کیک یا فشار دستگاه برای تصمیم کافی نیست.
پاسخ صادقانه این است که ممکن است، اما نه در همه کارخانهها و نه به یک اندازه. اگر آبگیری لجن باعث کاهش دفعات حمل، آسانترشدن مدیریت پسماند یا کوتاهترشدن توقف تصفیهخانه شود، اثر اقتصادی قابل بررسی است. در کاربرد فرایندی نیز بازیابی محصول یا بهبود جداسازی میتواند ارزش داشته باشد.
اما این نتایج باید با دادههای واقعی همان خط سنجیده شوند. قیمت دستگاه، پارچه و پمپ، مصرف انرژی، نیروی انسانی، زمان سیکل، هزینه دفع کیک و کیفیت فیلترات همگی در محاسبه اثر دارند. اعلام بازگشت سرمایه ثابت یا وعده کاهش قطعی قیمت محصول بدون داده پروژه قابل دفاع نیست.
در مورد رب گوجه نیز فیلتر پرس یکی از تجهیزات احتمالی مدیریت پساب یا یک جریان جانبی است، نه علت اصلی گرانی یا ارزانی محصول. ارزش آن زمانی مشخص میشود که مسئله واقعی کارخانه تعریف و جای درست دستگاه در فرایند یا تصفیهخانه مشخص شده باشد.
کاربرد فیلتر پرس در صنایع غذایی را نمیتوان در یک جمله خلاصه کرد. در کارخانه رب، لبنیات، فرآوردههای گوشتی و بسیاری از واحدهای غذایی، نقش اصلی دستگاه میتواند آبگیری لجن تصفیهخانه باشد. در کارخانه قند، روغن خوراکی و برخی نوشیدنیها نیز کاربردهای فرایندی مستندی برای انواع تجهیزات فیلتراسیون فشاری وجود دارد.
نکته تعیینکننده، شناخت نوع جریان است. لجن پساب، شربت قند، روغن حاوی خاک رنگبر و نوشیدنی نیازهای یکسانی ندارند. دستگاه، پارچه، پمپ، جنس اجزای در تماس و روش شستوشو باید بر اساس همان کاربرد انتخاب شوند.
مقاله را با قیمت رب آغاز کردیم، اما نتیجه به یک صنعت محدود نیست: هرجا آب، مواد آلی و جامدات در یک خط غذایی با هم جابهجا میشوند، هزینه جداسازی و مدیریت آنها بخشی از اقتصاد کارخانه است. فیلتر پرس زمانی ارزشمند است که جایگاهش درست تعریف شود؛ نه وقتی قرار است با یک ادعای کلی، همه مسائل تولید و تصفیه را حل کند.