کتاب کلیات علم اقتصاد جمشید پژویان یکی از منابع آموزشی شناختهشده برای آشنایی با مفاهیم پایه علم اقتصاد است. این کتاب تلاش میکند مفاهیم اقتصادی را از سطح مقدماتی توضیح دهد و خواننده را با موضوعاتی مانند کمیابی، عرضه و تقاضا، قیمت، تولید، هزینه، بازار، درآمد ملی، تورم، بیکاری و سیاستهای اقتصادی آشنا کند.
مطالعه کامل مباحث اقتصاد ممکن است به دلیل وجود اصطلاحات تخصصی، نمودارها و روابط اقتصادی برای بعضی از دانشجویان زمانبر باشد. به همین دلیل، استفاده از یک خلاصه منظم میتواند برای مرور مطالب، جمعبندی پیش از امتحان و یادآوری مفاهیم اصلی مفید باشد. کلیات علم اقتصاد چیست؟ اقتصاد علمی است که به بررسی نحوه استفاده از منابع محدود برای تأمین نیازها و خواستههای نامحدود انسان میپردازد. انسان و جامعه همواره با انتخاب مواجهاند؛ زیرا منابعی مانند نیروی کار، سرمایه، زمین، زمان و مواد اولیه محدود هستند، اما نیازها و خواستهها پایانپذیر نیستند. بنابراین یکی از مسائل اصلی علم اقتصاد، کمیابی و انتخاب بهترین شیوه استفاده از منابع است. اقتصاد معمولاً به دو شاخه اصلی تقسیم میشود: اقتصاد خرد اقتصاد کلان اقتصاد خرد رفتار مصرفکنندگان، بنگاهها و بازارهای مشخص را بررسی میکند، در حالی که اقتصاد کلان به متغیرهایی مانند تولید ملی، تورم، بیکاری و رشد اقتصادی در سطح یک اقتصاد توجه دارد. کمیابی و انتخاب کمیابی یکی از مفاهیم بنیادی اقتصاد است. اگر تمام منابع به اندازهای وجود داشتند که بتوانند تمام خواستههای انسان را بدون محدودیت تأمین کنند، مسئله اقتصادی به شکل امروزی وجود نداشت. اما چون منابع محدودند، افراد، بنگاهها و دولتها مجبور به انتخاب هستند. هر انتخاب نیز به معنای صرفنظر کردن از گزینههای دیگر است. برای مثال، اگر فردی درآمد محدودی داشته باشد و بخشی از آن را برای خرید یک وسیله خاص هزینه کند، دیگر نمیتواند همان مقدار پول را برای گزینه دیگری خرج کند. این موضوع ما را به مفهوم مهم هزینه فرصت میرساند. هزینه فرصت هزینه فرصت به ارزش بهترین گزینهای گفته میشود که فرد در نتیجه انتخاب یک گزینه دیگر از آن صرفنظر میکند. فرض کنید فردی میتواند در یک روز چند ساعت کار کند یا همان زمان را به مطالعه اختصاص دهد. اگر مطالعه را انتخاب کند، درآمدی که میتوانست از کار کردن به دست آورد، نمونهای از هزینه فرصت مطالعه خواهد بود. هزینه فرصت فقط درباره پول نیست و میتواند شامل زمان، امکانات و سایر منابع نیز باشد. عوامل تولید برای تولید کالاها و خدمات به منابع مختلفی نیاز است. در اقتصاد معمولاً چهار عامل اصلی تولید مورد توجه قرار میگیرند: زمین زمین شامل منابع طبیعی مورد استفاده در تولید است؛ مانند زمین کشاورزی، منابع معدنی و سایر منابع طبیعی. نیروی کار نیروی کار شامل تلاشهای جسمی و فکری انسان در فرایند تولید است. سرمایه سرمایه به کالاها و تجهیزاتی گفته میشود که برای تولید کالاها و خدمات دیگر مورد استفاده قرار میگیرند؛ مانند ماشینآلات، ساختمانهای تولیدی و تجهیزات. کارآفرینی کارآفرین فردی است که عوامل تولید را با یکدیگر ترکیب میکند، تصمیمهای اقتصادی میگیرد و معمولاً ریسک فعالیت اقتصادی را نیز میپذیرد. تقاضا تقاضا نشاندهنده مقدار کالایی است که مصرفکنندگان در قیمتهای مختلف و طی یک دوره مشخص، تمایل و توانایی خرید آن را دارند. یکی از اصول مهم اقتصاد، قانون تقاضا است. در شرایط معمول، با افزایش قیمت یک کالا، مقدار تقاضا برای آن کاهش پیدا میکند و با کاهش قیمت، مقدار تقاضا افزایش مییابد؛ البته این رابطه در همه شرایط و برای همه کالاها بدون استثنا برقرار نیست. عوامل مختلفی میتوانند بر تقاضا تأثیر بگذارند، از جمله: درآمد مصرفکننده قیمت کالاهای جانشین قیمت کالاهای مکمل سلیقه مصرفکنندگان انتظارات آینده تعداد مصرفکنندگان عرضه عرضه مقدار کالایی است که تولیدکنندگان در قیمتهای مختلف تمایل و توانایی عرضه آن را دارند. در شرایط معمول، افزایش قیمت یک کالا میتواند انگیزه تولیدکنندگان برای عرضه بیشتر آن را افزایش دهد. عوامل مؤثر بر عرضه شامل قیمت نهادههای تولید، فناوری، مالیات، یارانه، تعداد تولیدکنندگان و انتظارات تولیدکنندگان است. تعادل بازار وقتی مقدار تقاضا و مقدار عرضه یک کالا در یک قیمت مشخص با یکدیگر برابر شوند، بازار در نقطه تعادل قرار میگیرد. قیمت تعادلی قیمتی است که در آن مقدار کالایی که خریداران میخواهند خریداری کنند با مقدار کالایی که فروشندگان میخواهند عرضه کنند برابر است. اگر قیمت بالاتر از قیمت تعادلی باشد، ممکن است مازاد عرضه ایجاد شود. اگر قیمت پایینتر از قیمت تعادلی باشد، امکان ایجاد مازاد تقاضا وجود دارد. کشش در اقتصاد کشش یکی از مفاهیم مهم اقتصاد است و میزان واکنش یک متغیر اقتصادی نسبت به تغییر متغیر دیگر را نشان میدهد. یکی از شناختهشدهترین انواع کشش، کشش قیمتی تقاضا است. این مفهوم نشان میدهد مقدار تقاضا تا چه اندازه نسبت به تغییر قیمت واکنش نشان میدهد. اگر تغییر مقدار تقاضا نسبت به تغییر قیمت زیاد باشد، تقاضا کششپذیرتر است. اگر مقدار تقاضا واکنش کمی نشان دهد، تقاضا کمکشش محسوب میشود. کشش برای تصمیمگیری بنگاهها و بررسی تأثیر تغییر قیمت بر درآمد فروش اهمیت دارد. مطلوبیت و رفتار مصرفکننده مصرفکننده با توجه به درآمد محدود خود تلاش میکند ترکیبی از کالاها و خدمات را انتخاب کند که بیشترین رضایت یا مطلوبیت را برای او ایجاد کند. در نظریه رفتار مصرفکننده، مفاهیمی مانند مطلوبیت کل، مطلوبیت نهایی، محدودیت بودجه و انتخاب بهینه مورد بررسی قرار میگیرند. مطلوبیت نهایی بیانگر تغییری است که در مطلوبیت فرد بر اثر مصرف یک واحد اضافی از کالا ایجاد میشود. یکی از مباحث مهم در این زمینه، قانون نزولی بودن مطلوبیت نهایی است؛ یعنی در بسیاری از شرایط، با افزایش مصرف متوالی یک کالا، مطلوبیت حاصل از واحدهای اضافی کاهش پیدا میکند. تولید و تابع تولید بنگاهها با استفاده از عوامل تولید، کالاها و خدمات تولید میکنند. رابطه میان نهادههای تولید و میزان محصول را میتوان با مفهوم تابع تولید بررسی کرد. در کوتاهمدت ممکن است برخی عوامل تولید ثابت و برخی متغیر باشند. در بلندمدت، امکان تغییر همه عوامل تولید وجود دارد. یکی از موضوعات مهم در نظریه تولید، قانون بازده نزولی است. این قانون بیان میکند که اگر یک عامل تولید متغیر را افزایش دهیم و سایر عوامل ثابت بمانند، پس از نقطهای افزایش تولید ناشی از هر واحد اضافی آن عامل کاهش پیدا میکند. هزینههای تولید تولید کالا و خدمات با هزینه همراه است. بنگاه برای خرید مواد اولیه، استخدام نیروی کار، استفاده از سرمایه و سایر نهادهها هزینه میکند. مهمترین مفاهیم هزینه عبارتاند از: هزینه ثابت هزینه متغیر هزینه کل هزینه متوسط هزینه نهایی هزینه ثابت با سطح تولید در کوتاهمدت تغییر نمیکند؛ مانند برخی هزینههای مربوط به اجاره. هزینه متغیر با میزان تولید تغییر میکند؛ مانند هزینه برخی مواد اولیه. هزینه کل از مجموع هزینه ثابت و هزینه متغیر تشکیل میشود. هزینه نهایی نیز نشاندهنده تغییر هزینه کل در نتیجه تولید یک واحد اضافی محصول است. ساختارهای بازار بازارها از نظر تعداد فروشندگان، نوع کالا، قدرت ورود و خروج و میزان رقابت با یکدیگر تفاوت دارند. از ساختارهای مهم بازار میتوان به موارد زیر اشاره کرد: رقابت کامل در رقابت کامل تعداد زیادی خریدار و فروشنده وجود دارد و هر بنگاه بهتنهایی قدرت تعیین قیمت بازار را ندارد. انحصار کامل در انحصار، یک بنگاه اصلی عرضهکننده کالا یا خدمت است و موانع ورود به بازار میتوانند قدرت بازار قابل توجهی برای بنگاه ایجاد کنند. رقابت انحصاری در رقابت انحصاری تعداد زیادی بنگاه فعالیت میکنند، اما محصولات آنها تا حدی با یکدیگر متفاوت هستند. انحصار چندجانبه در الگوی انحصار چندجانبه، تعداد محدودی بنگاه بخش مهمی از بازار را در اختیار دارند و تصمیم هر بنگاه میتواند بر سایر بنگاهها تأثیر بگذارد. درآمد ملی در اقتصاد کلان، یکی از موضوعات مهم اندازهگیری فعالیت اقتصادی یک کشور است. تولید ناخالص داخلی یا GDP ارزش کالاها و خدمات نهایی تولیدشده در داخل مرزهای یک کشور طی یک دوره مشخص را اندازهگیری میکند. شاخصهای مرتبط با تولید و درآمد ملی به اقتصاددانان کمک میکنند وضعیت اقتصادی کشور را بررسی و عملکرد اقتصادی دورههای مختلف را مقایسه کنند. البته GDP بهتنهایی معیار کاملی برای اندازهگیری رفاه مردم نیست؛ زیرا مواردی مانند توزیع درآمد، کیفیت محیط زیست و برخی فعالیتهای اقتصادی غیررسمی را بهطور کامل نشان نمیدهد. تورم تورم به افزایش مستمر و عمومی سطح قیمتها گفته میشود. در دوره تورمی، قدرت خرید پول کاهش پیدا میکند؛ به این معنا که با مقدار مشخصی پول، مقدار کمتری کالا و خدمات میتوان خرید. تورم میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. افزایش تقاضای کل، افزایش هزینههای تولید، رشد حجم پول و عوامل ساختاری از جمله عواملی هستند که در تحلیل تورم مورد بررسی قرار میگیرند. اندازهگیری تورم معمولاً با استفاده از شاخصهای قیمت انجام میشود. بیکاری بیکاری یکی دیگر از متغیرهای مهم اقتصاد کلان است. افراد بیکار کسانی هستند که در سن کار قرار دارند، توانایی و تمایل به کار دارند و در جستوجوی شغل هستند، اما شغلی پیدا نکردهاند. بیکاری انواع مختلفی دارد؛ از جمله: بیکاری اصطکاکی بیکاری ساختاری بیکاری ادواری شناخت انواع بیکاری به تحلیل وضعیت بازار کار و سیاستگذاری اقتصادی کمک میکند. رشد اقتصادی رشد اقتصادی به افزایش ظرفیت تولید کالاها و خدمات در یک اقتصاد اشاره دارد. افزایش بهرهوری، سرمایهگذاری، پیشرفت فناوری، افزایش سرمایه انسانی و بهبود نهادهای اقتصادی میتوانند در رشد اقتصادی نقش داشته باشند. رشد اقتصادی پایدار میتواند زمینه افزایش درآمد و فرصتهای اقتصادی را فراهم کند، هرچند رشد تولید بهتنهایی تضمینکننده توزیع عادلانه درآمد یا افزایش همهجانبه رفاه نیست. پول و نقش آن در اقتصاد پول وسیلهای برای مبادله است و استفاده از آن باعث میشود افراد برای انجام معاملات نیازی به مبادله مستقیم کالا با کالا نداشته باشند. پول سه وظیفه اصلی دارد: وسیله مبادله واحد شمارش ذخیره ارزش بانکها و نظام پولی نیز نقش مهمی در فعالیت اقتصادی دارند و تغییر شرایط پولی میتواند بر متغیرهایی مانند نرخ بهره، سرمایهگذاری، تقاضا و سطح قیمتها اثر بگذارد. سیاست مالی و سیاست پولی دولت برای تأثیرگذاری بر فعالیت اقتصادی از ابزارهای مختلفی استفاده میکند. سیاست مالی عمدتاً از طریق مخارج دولت و مالیاتها اعمال میشود. در مقابل، سیاست پولی به اقداماتی گفته میشود که برای مدیریت شرایط پولی و اعتباری اقتصاد توسط نهاد پولی کشور انجام میشود. این سیاستها میتوانند با اهدافی مانند کنترل تورم، حمایت از رشد اقتصادی، کاهش نوسانات اقتصادی و تأثیرگذاری بر اشتغال مورد استفاده قرار گیرند. چرا خلاصه کتاب کلیات علم اقتصاد جمشید پژویان کاربردی است؟ اقتصاد مجموعهای از مفاهیم مرتبط با یکدیگر است. اگر دانشجو رابطه میان مفاهیمی مانند کمیابی، انتخاب، هزینه فرصت، عرضه، تقاضا، قیمت و بازار را درک کند، مطالعه مباحث بعدی آسانتر میشود. خلاصه کتاب میتواند در چند موقعیت کاربرد داشته باشد: مرور سریع مطالب پیش از امتحان جمعبندی مفاهیم اصلی یادگیری اصطلاحات اقتصادی مرور نکات مهم فصلها آماده شدن برای پاسخ به سؤالات تشریحی کمک به مطالعه مباحث اقتصاد خرد و کلان البته خلاصه نباید جایگزین مطالعه منبع اصلی تلقی شود؛ بهخصوص در بخشهایی که کتاب شامل نمودارها، مثالهای عددی یا توضیحات تفصیلی است. بهترین روش مطالعه کلیات علم اقتصاد برای مطالعه بهتر این درس، ابتدا مفاهیم پایه مانند کمیابی، انتخاب و هزینه فرصت را یاد بگیرید. سپس به سراغ عرضه و تقاضا و تعادل بازار بروید. بعد از آن میتوان مباحث رفتار مصرفکننده، تولید، هزینه و ساختار بازار را مطالعه کرد. در بخش اقتصاد کلان نیز بهتر است مفاهیم تولید ملی، تورم، بیکاری، رشد اقتصادی، پول و سیاستهای اقتصادی را به شکل مرتبط با یکدیگر بخوانید. حل کردن مثالها و رسم نمودارهای عرضه و تقاضا نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از مفاهیم اقتصادی فقط با حفظ کردن تعریفها بهخوبی درک نمیشوند. جمعبندی خلاصه کتاب کلیات علم اقتصاد جمشید پژویان مجموعهای از مهمترین مفاهیم پایه اقتصادی را در قالبی سادهتر و منظمتر در اختیار دانشجو قرار میدهد. مباحثی مانند کمیابی، هزینه فرصت، عوامل تولید، عرضه و تقاضا، تعادل بازار، کشش، رفتار مصرفکننده، تولید، هزینه، ساختار بازار، درآمد ملی، تورم، بیکاری، رشد اقتصادی، پول و سیاستهای اقتصادی از جمله موضوعاتی هستند که برای درک علم اقتصاد اهمیت دارند. استفاده از یک جزوه یا خلاصه مناسب میتواند زمان مرور را کاهش دهد و به دانشجو کمک کند ارتباط میان مفاهیم مختلف را بهتر ببیند. با این حال، برای مطالعه دقیق و کسب آمادگی کامل برای امتحان، بهتر است خلاصه در کنار کتاب اصلی و تمرینهای مربوط به درس مورد استفاده قرار گیرد. پیشنهاد میکنم همه افراد یک مرور کلی روی این نکات داشته باشند؛ نکات بسیار ارزشمندی است (البته که جای خواندن کل کتاب و نثر روان و فوقالعادهاش را نمیگیرد). من فقط از همین یک کتاب در رشته اقتصاد کلی ابهامات اقتصادیام رفع شد و کلی نکته اقتصادی یاد گرفتم. برای مثال کالای نرمال و کالای پَست چقدر بحث جالبی است! کالای نرمال کالایی است که اگر اقتصاد جامعه رشد کند، فروش آن کالا افزایش مییابد و کالای پَست کالایی است که اگر اقتصاد جامعه رشد کند، فروش آن کالا کاهش مییابد؛ مثلاً فرض کنید یک نفر برای رفتن به سر کار، دو راه داشته باشد: تاکسی و اتوبوس. در این مثال تاکسی کالای نرمال و اتوبوس کالای پست است. حالا من معتقدم همین یک نکته میتواند افکار اقتصادی شما را متحول کند! پس یکی از شرایط موفقیت در اقتصاد این است که اگر اقتصاد جامعه رو به رشد است شما روی کالای نرمال برنامهریزی کنید و اگر رو به افول است، روی کالای پَست... پس به نظر میرسد هر کس باید دو نوع کالا یا خدمات داشته باشد... یا مثلاً یک نکته بسیار جالب این است که یکی از عوامل مؤثر بر تقاضای یک کالا، کالای مکمل است! کالای مکمل کالایی است که افراد در کنار کالای شما تهیه میکنند؛ مثلاً قند و چای دو کالای مکمل هستند؛ بنزین و ماشین هم همینطور. حالا اثر کالای مکمل بر روی کالای دیگر چیست؟ اگر تقاضا برای کالای مکمل به هر دلیلی کاهش یابد، تقاضا برای کالای دیگرش هم کاهش مییابد؛ مثلاً اگر بنزین گران شود، تقاضای ماشین هم کاهش مییابد... مثلاً من گاهی فکر و بررسی میکردم که چرا فروش تستا گاهی افت پیدا میکند؟ بعد از خواندن این کتاب تازه فهمیدم که دلیل آن افزایش قیمت کالای مکمل تستا یعنی هاست و دامنه بوده است! و یا تاریخچه مکاتب و اینکه هر کسی در هر دورانی از تاریخ راه حلی ارائه کرده و با یک اتفاق آن ایده با مشکل مواجه شده و این روال همچنان ادامه دارد و خیلی نکات جالب دیگر که مجموعاً باعث میشود انسان بدون تحصیل در این رشته این همه اظهار نظر اقتصادی نکند! کل نکات را اینجا هم قرار میدهم: - فصل ۱ ۱- اقتصاد: علم فعالیتهای تولید، مبادله، مصرف کالا و خدمات. - افلاطون: ثروت و فضیلت دو کفه ترازو هستند. - انتشار کتاب «تحقیق در ماهیت و علل ثروت ملل» بنیانگذار اولین مکتب علمی اقتصاد شد. - مکاتب - ۱- مکتب مرکانتیلیسم: بر اساس این مکتب نسخه ثابت درد و آلام تمام کشورها در دریافت سه قلم دارو است: ۱- کسب طلا و نقره از هر مسیر ممکن ۲- افزایش ثروت قدرت دولت مرکزی ۳- مداخله مستقیم دولت در امور اقتصادی و کنترل آنها - در قرن ۱۳ با افزایش تجارت اروپا و آسیا شروع و تا قرن ۱۸ ادامه داشت - ۲- مکتب فیزیوکراتها (طبیعیون): دولت ها در عین اقتدار باید دست خود را از فعالیتهای اقتصادی کوتاه نمایند و اقتصاد کشور را به حال خود واگذارند. رفتار طبیعی انسان ها در سود و زیان، تنظیم کننده اقتصاد خواهد بود. - اساس نظریات آنها آزادی نوع بشر بود. - ۳- مکتب کلاسیک: آدام اسمیت در سال ۱۷۷۶ با کتاب «ثروت ملل» انقلابی به پا کرد و این مکتب آغاز شد. - اگر انسانها در فعالیتهای اقتصادی خود آزاد گذارده شوند، خواهند توانست از مجموع فعالیتهای فردی خود نفع اجتماعی و سعادت آن را ایجاد نمایند. - جنگ بین فرانسه و انگلیس در ۱۸۱۵ و بحران اقتصادی که بعد از آن ایجاد شد این سوال را بر افکار کلاسیکها ایجاد کرد که اقتصاد همواره نمیتواند در تعادل و رونق باشد. - در نیمه دوم قرن نوزدهم خصوصاً متفکرین آلمانی نسخه بیماری مراجعه به تاریخ ارائه نمودند. - ۴- مکتب تاریخی: متفکرین این مکتب از جمله فردریش چند ایراد کلی و مهم بر نظریات کلاسیک ها وارد کردند. - نظامات و قواعد اجتماع بشری در طول تاریخ در حال تغییر و تحول است. - کلاسیکها تنها یک جنبه خاص از فعالیتهای انسانی (منافع شخصی) را مطرح کردهاند. - ۵- مکتب سوسیالیزم: پدر سوسیالیزم علمی: کارل مارکس (۱۸۱۸ - ۱۸۸۳). او در کتاب «سرمایه» که حاصل ۲۰ سال زحمت او در عین تهیدستی و فقر میباشد با دید انتقادی به نظام سرمایهداری سعی کرده است به خواننده تفهیم نماید که سرمایهداری خود موجبات انهدام خویش را فراهم میکند. - ۶- مکتب نئوکلاسیکها: مانند کلاسیکها معتقد بودند: بازارها تسویه میشوند (یعنی اقتصاد به طور طبیعی در تعادل قرار خواهد گرفت) در حالی که جنگ جهانی و فقر و... این نظریه را رد کرد. معتقد بودند به جای بحثهای فراوان برای تعیین اینکه کدام رابطه علت است و کدام معلول بهتر است به تعیین و تبیین «روابط بین پدیدهها» پرداخت. این مکتب به دو گروه مکتب ریاضی و مکتب تفکر روانی (مکتب اتریشی) تقسیم میشود. - ۷- مکتب کینزیها: جان مینارد کینز (۱۸۸۳ - ۱۹۴۶) با نوشتن کتاب «تئوری عمومی اشتغال، پول و بهره» انقلابی را در تفکر اقتصادی به وجود آورد. او در طول بحران اقتصادی متوجه گردید که «عدم مصرف» یا به بیان دقیقتر «تقاضای ناکافی و عدم تناسب بین سرمایهگذاری و پسانداز» باعث بروز بحران شده. کینز برای تورم راه حلی ارائه نکرده بود. - ۸- مکتب کینزیهای جدید: در مورد مسأله تورم معتقد بودند که بازار و اقتصاد آزاد ثبات ذاتی ندارد و در جهت رسیدن به تعادل، مکانیزم قیمت به طور بسیار کند و ضعیف و محدود عمل میکند، لذا سیاستهای ارشادی دولت و مداخله او تأثیر بسزایی در حل این مشکل دارد. - ۹- مکتب مانیتریستها یا پولگرایی یا پولیون: مؤسس: میلتون فریدمن؛ او نقش ویژهای برای پول به عنوان یک عامل تأثیرگذار بر عملکرد اقتصاد قائل است و همچنین معتقد به عدم مداخله دولت در امور اقتصادی است. - ۱۰- مکتب کلاسیکهای جدید یا انتظارات عقلایی: رهبران: رابرت لوکاس و توماس سرجنت. ۱- اقتصاد بازار آزاد به طور ذاتی از ثبات و قوام لازم برخوردار است و بحرانهای اقتصادی، کوتاهمدت و زودگذر میباشند ۲- مردم در برخورد با وقایع اقتصادی از تمام اطلاعات موجود و قابل دسترس جهت شناسایی و برخورد صحیح با آن وقایع استفاده مینمایند؛ چنانکه عملاً سیاستهای سیاستمردان به دلیل اینکه مردم آنها را شناسایی میکنند هیچگونه تأثیری بر اقتصاد نخواهد داشت ۳- پول به عنوان یک وسیله مبادله صرف است و هیچگونه تأثیری بر عملکرد اقتصادی ندارد. - ۱۱- مکتب پساکینز: پیام اصلی این مکتب این است که اقتصاد گرایشی برای خوداصلاحگری ذاتی ندارد و نیاز به مداخله دولت نیازی غیر قابل چشمپوشی است. ضمن این که اغلب فعالیتهای اقتصادی با شرایط عدم اطمینان روبهرو هستند. - فصل ۲ - برخی از علمای اقتصاد عقیده دارند که علم اقتصاد دانش حس عام است: The science of common sense - ۱- کمیابی مهمترین مفهوم اقتصادی است. منظور از کمیابی در علم اقتصاد این است که هر چیزی را به هر اندازهای که میخواهیم نداریم. - ۲- انتخاب: انسانها دارای خواسته های نامحدود متعدد و متنوع هستند اما چون در تأمین خواسته ها با کمیابی یعنی با محدودیت منابع و امکانات روبرو هستند باید از بین خواسته های خود انتخاب کنند. - ۳- هزینه فرصت از دست رفته (Opportunity Cost): مهمترین نوع هزینه در اقتصاد هزینه فرصت از دست رفته نامیده می شود؛ یعنی فرصت یا فایده یا درآمد از دست رفته بهترین انتخابی که می توانست به جای انتخاب مزبور با صرف همان مقدار منابع و زمان صورت گیرد. - تعریف عمومی اقتصاد: اقتصاد، دانش چگونگی انتخاب مردم و جامعه است برای بکارگیری و استخدام منابع کمیاب جهت تولید کالاها و خدمات گوناگون و توزیع آنها میان افراد و گروههای مختلف جامعه برای مصرف. ص۲۲ - سه سؤال اساسی در اقتصاد هر جامعه با هر سیستم یا نظام اقتصادی: ۱- چه کالاها و خدماتی باید تولید شود و از هر کدام چه مقدار؟ ۲- چگونه این کالاها و خدمات باید تولید شوند؟ ۳- چگونه این کالاها و خدمات باید توزیع شوند؟ - منحنی امکانات تولید (Production Possibility Curve): مکان هندسی ترکیبات مختلفی از دو کالاست که میتوانند در یک اقتصاد در یک دوره زمانی معین، در شرایط حداکثر کارایی و اشتغال کامل منابع، تولید شوند (مشخص میکند که با توجه به مسئله کمیابی، چه کالاهایی و از هر یک چه مقدار میتوانیم تولید کنیم). مثال تولید غذا و پوشاک... - قانون بازده نزولی (The law of diminishing returns): به این مفهوم است که در هر مرحله از تولید هر کارگر اضافی میزان کمتری از کارگر قبلی به محصول میافزاید. یک کارگر: ۱۸ محصول، دو کارگر: ۳۴ محصول... دلیل: چون میزان امکانات و تجهیزات در دوره زمانی مورد نظر ثابت است. - کالاهای مصرفی (Consumer Goods) مانند کره، بنزین، مداد و ...، کالاهایی هستند که برای ارضاء احتیاجات و خواستههای افراد مورد استفاده قرار میگیرند. - کالاهای سرمایهای (Capital Goods) مانند تراکتور، ماشینهای چاپ، ماشینهای نساجی و ...، کالاهایی هستند که در تولید کالاهای دیگر مورد استفاده قرار میگیرند. - لباس، کیف، کفش و خودکار از جمله کالاهای خصوصی (Private Goods) و جاده، پل و خدمات نیروهای انتظامی از جمله کالاهای عمومی (Public Goods) هستند. - سه راه رشد اقتصادی: ۱- افزایش فیزیکی منابع تولیدی؛ مثل کشف منابع و معادن جدید، افزایش نیروی کار و ذخیره سرمایه، افزایش مساحت زمینهای زراعی در اثر کار و تصحیح زمینهای غیر قابل کشت. ۲- پیشرفت تکنولوژی ۳- تخصیص مجدد منابع، به این معنی که مثلاً منابع را از تولید کالاهای مصرفی به تولید کالاهای سرمایهای انتقال دهیم. - اقتصاد اثباتی (Positive Economics) به توصیف واقعیتها، رفتارها و عملکرد اقتصاد میپردازد؛ برای مثال بررسی رابطه بین بیکاری و تورم و غیره - اقتصاد دستوری (Normative Economics) شامل نظریهها و توصیههایی است که بر پایه قضاوتهای ارزشی و اصول اخلاقی قرار دارد. مثلاً نرخ بیکاری در چه سطح باید باشد؟ توزیع درآمد در جامعه چگونه باید باشد؟ به عبارتی اقتصاد دستوری با بایدها و نبایدها سروکار دارد. - اقتصاد خرد (Microeconomics) به بررسی رفتار و تصمیمات اقتصادی مربوط به افراد، خانوارها، بنگاهها و بازارها میپردازد. - اقتصاد کلان (Macroeconomics) به بررسی عملکرد اقتصاد به طور کلی میپردازد. در اقتصاد کلان موضوعاتی مثل نرخ تورم، نرخ بیکاری، تولید ملی، پسانداز ملی و ... مورد بررسی قرار میگیرد. - نظریه رفتار مصرف کننده: طبق این اصل مصرف کننده سعی میکند درآمد محدود خود را به گونهای بر روی کالاها و خدمات مختلف خرج کند که بالاترین مطلوبیت (رضایت خاطر) ممکنه را به دست آورد. - مقدار خرید یا تقاضای یک مصرف کننده برای هر محصولی در یک دوره زمانی معین تابعی است از قیمت آن محصول، درآمد مصرفکننده، سلیقه و ترجیحات وی، قیمت محصولات جانشین، قیمت محصولات مکمل و انتظارات مصرفکننده از جریانات آتی قیمتها. - قانون تقاضا (آلفرد مارشال): در یک دوره زمانی معین به شرط ثابت بودن سلیقه، درآمد، قیمت کالاهای جانشین و مکمل و انتظارات، وقتی که قیمت محصولی کاهش مییابد مردم تمایل دارند از آن محصول بیشتر خریداری کنند و وقتی قیمت محصول افزایش مییابد آنها تمایل دارند کمتر خریداری کنند. - الگو یا مدل اقتصادی به منزله نقشه یک شهر است؛ بر روی نقشه بسیاری از واقعیتهای شهر مانند تابلوها، اماکن غیر مشهور و غیره وجود ندارد ولی از روی آن میتوان مکان خاصی را یافت. حال اگر درون نقشه شهر تمامی واقعیتهای شهر درج شود پیدا کردن مکان محل مورد نظر به آسانی ممکن نیست. الگو یا مدل اقتصادی نیز با سادهسازی راه را برای یافتن نتایج اصلی نشان میدهد. - عدد شاخص (Index Numbers): آمار مربوط به یک متغیر تقسیم بر ارزش همان متغیر در سال پایه. - قدرت خرید پول شاخصی است که نشان میدهد چه مقداری از کالاها با یک واحد پول میتواند خریداری شود. - نرخ رشد یک متغیر یعنی درصد تغییرات متغیر در یک دوره زمانی معین معمولاً یک سال. - نرخ رشد x = (x2-x1)/x1 x 100 - تعادل: مفهوم «اگر نیروهای وارد بر جسم صفر باشد جسم در حال تعادل است» از علم فیزیک توسط پل ساموئلسون به علم اقتصاد وارد شد. برای مثال در بازار هنگامی تعادل برقرار است که مقدار عرضه با مقدار تقاضا در یک قیمت مشخص برابر باشد. - فصل ۳ - تقاضای مصرف کننده برای یک کالای خاص در یک دوره زمانی معین به عوامل زیر بستگی دارد: ۱- قیمت کالای مورد نظر ۲- درامد مصرف کننده ۳- قیمت کالاهای مرتبط ۴- سلیقه و ترجیحات ۵- انتظارات - کالای معمولی یا نرمال (Normal goods): کالاهایی که با افزایش درآمد شخص میزان تهیه آن افزایش پیدا میکند. - کالای پست (Inferior goods): کارهایی که با افزایش درآمد شخص میزان تهیه آن کاهش پیدا میکند. - مثلاً تصور کنید یک شخص برای رفتن به محل کار از اتوبوس یا تاکسی استفاده میکند با افزایش درآمد او میزان اتوبوسسواری کاهش و میزان تاکسیسواری افزایش پیدا میکند. - کالاهای مرتبط دو گروه هستند: ۱- کالاهای جانشین یا رقیب: کالاهایی هستند که میتوان آنها را به جای کالای مورد نظر استفاده کرد؛ مانند: قند و شکر، تاکسی و اتوبوس. چنانچه قیمت کالای جانشین کاهش یابد به شرط ثابت بودن سایر عوامل، مصرفکننده به سمت آن کالای جانشین گرایش پیدا میکند و تقاضای وی برای کالای مورد نظر کاهش مییابد و برعکس. (بلیط اتوبوس گران شود، شخص به تاکسی رو میآورد) ۲- کالاهای مکمل کالاهایی هستند که به همراه کالای مورد نظر مصرف میشوند؛ مانند: قند و چای، اتومبیل و بنزین. اگر قیمت کالای مکمل افزایش یابد به شرط ثابت بودن سایر عوامل، تقاضا برای کالای مورد نظر کاهش می یابد و برعکس. (بنزین گران میشود، خرید اتومبیل کاهش مییابد) - اثر درآمدی (income effect): از آنجا که درآمد پولی و قیمت سایر کالاها ثابت است، لذا با افزایش قیمت یک کالا گویی که قدرت خرید مصرف کننده تنزل می یابد. (هر چه قیمت کالایی بالاتر رود، تقاضای آن کاهش مییابد) - اثر جانشینی (substitution effect): به خاطر افزایش قیمت یک کالا و ثابت بودن درآمد و قیمت سایر کالاها، مصرفکننده به سمت کالای جایگزین میرود... - قانون نزولی بودن مطلوبیت نهایی: هر واحد اضافی از یک کالا برای مصرفکننده ارزش کمتری دارد و بر همین اساس وی برای واحدهای اضافی و بیشتر از یک کالا حاضر به پرداخت قیمت پایینتر و کمتری است. (یک لیوان شیر کاکائو در هوای سرد مطلوبیت زیادی دارد اما لیوان دوم از لیوان اول مطلوبیت کمتری خواهد داشت و به همین صورت لیوان سوم...) - فصل ۴ - تعریف تولید: تغییر و تبدیل مواد در نتیجه یک فرایند کاری - تعریف محصول: آنچه که در فرایند تولیدی، در نتیجه تغییر مواد اولیه به دست میآید محصول نامیده میشود. - عوامل تولید: کالاها و خدماتی که برای به دست آوردن محصول دیگری استفاده میگردند. - قانون بازده نزولی: اگر مقدار یکی از عوامل تولید به طور مساوی و پی در پی افزایش یابد و سایر عوامل تولید ثابت نگه داشته شوند میزان افزوده شده به تولید پس از حد معینی رو به کاهش میگذارد. مثلاً تعداد کارگران افزایش یابد اما زمین و تجهیزات خیر. - فصل ۵ - هزینههای تولید عبارتند از مجموع هزینه هایی که بابت بکارگیری و استخدام عامل تولید مختلف جهت تولید صرف می شود. - در هر واحد تولیدی هزینه فرصت از دست رفته عبارت است از ارزش عوامل تولید هنگامی که در بهترین موقعیت ممکن به کار گرفته شوند. - تقسیمبندی هزینهها: ثابت/متغیر ، کوتاهمدت/بلندمدت - هزینه ثابت کل یا TFC: Total Fixed Cost : مقدار هزینه ای که بنگاه تولیدی در کوتاه مدت برای عوامل تولید ثابت مانند آبونمان آب و برق و تلفن و غیره صرف میکند و سطح آن مستقل از میزان تولید محصول است. - هزینه متغیر کل یا TVC: Total Variable Cost : هزینههایی که بسته به میزان تولید، افزایش یا کاهش پیدا میکنند؛ مانند هزینه برق و آب و گاز. - هزینه کل یا TC: Total Cost : مجموع هزینههای ثابت و متغیر. - هزینه متوسط: هزینه کل / تعداد محصول - دوره زمانی کوتاهمدت: دوره ای زمانی که تولید کننده قادر نیست در این دوره یکی از عوامل تولیدی خود را در این زمان تغییر دهد. - دوره زمانی بلندمدت: تولیدکننده با تغییر ظرفیت و مقیاس روبهرو است. - فصل ۶ - بازار: محلی که خریداران و فروشندگان (یا متقاضیان و عرضه کنندگان) در آن با یکدیگر مبادله می کنند. - عوامل مؤثر بر منحنی عرضه بازار یک کالای خاص در یک دوره زمانی معین: ۱- قیمت کالای مورد نظر ۲- هزینه تولید ۳- انتظارات عرضه کننده ۴- تعداد بنگاه های عرضه کننده (یا تعداد عرضه کنندگان) - کشش یا Elasticity: میزان حساسیت یا میزان عکس العمل تقاضا و عرضه در برابر تغییر عوامل مؤثر بر آنها - چگونگی تعیین مقدار و قیمت تعادلی در بازار: فرض کنید قیمت هر کیلو شکر ۲۰۰۰ ریال باشد. تحت این قیمت مقدار عرضه برابر ۹ و مقدار تقاضا برابر نیم کیلوگرم خواهد بود. در این صورت مقداری شکر در بازار عرضه شده که برای آن تقاضا وجود ندارد؛ به بیان دیگر بازار با مازاد عرضه یا عرضه اضافی روبروست. این بار عرضه کنندگان برای فروش شکر خود به رقابت با هم می پردازند و قیمت شکر را کاهش میدهند. کاهش قیمت شکر از یک سو سبب کاهش مقدار عرضه و از سوی دیگر موجب افزایش مقدار تقاضا میشود. این کاهش قیمت تا جایی ادامه می یابد که مقدار عرضه با مقدار تقاضا برابر شود یعنی تعادل در بازار برقرار شود. (شکل صفحه ۱۳۲) - بازارها بر حسب ۱- تعداد متقاضیان، ۲- تعداد عرضه کنندگان و همچنین ۳- همگن بودن یا نبودن کالاها به انواع مختلف تقسیمبندی میشوند. - کالای همگن کالایی است که تولیدکنندگان مختلفِ آن، محصولی کاملاً مشابه از هر نظر مانند مرغوبیت، کیفیت و مورد استفاده و ... تولید میکنند؛ مثال: گندم. کالای غیرهمگن کالایی است که محصول هر تولیدکننده به صورتی از محصول دیگران متفاوت است؛ مانند اتومبیل. - بازار رقابت کامل (Perfect Competition Market): ویژگیها: ص۱۳۶ / به ندرت یافت میشود / مثال: بازار محصولات کشاورزی و بازارهای بورس - بازار رقابت انحصاری (Monopolistic Competition): تعداد خریداران و تولید کنندگان کالا زیاد، نمی توانند در بازار و قیمت کالاها اثر بگذارند، کالای تولید شده توسط هر بنگاه با دیگری تفاوت اندکی از نظر طرح، بسته بندی، رنگ بندی، نوع جنس و ... دارد. مثال: بازار پوشاک و مواد غذایی. نکته: در چنین بازاری تولید کننده باید با دقت به تعیین قیمت کالای خود بپردازد چرا که با کمی افزایش قیمت، مصرف کنندگان کالاهای تولید کنندگان دیگر را جایگزین خواهند کرد. - وجه تشابه بازار رقابت کامل و انحصاری: وجود تعداد زیاد خریداران و فروشندگان / وجه تمایز: همگن بودن کالاها در بازار رقابت کامل و تنوع و عدم همگنی کالاها در بازار رقابت انحصاری - در بازار رقابت انحصاری به علت متمایز بودن کالا فروشندگان برای فروش کالای خود و افزایش فروش دست به تبلیغات می زنند در حالی که یک تولید کننده در بازار رقابت کامل نیاز به تبلیغات و استفاده از ابزارهای تشویقی برای فروش کالاهایش ندارد چون کالاهای همه تولید کنندگان در این بازار کاملاً مشابه و همین است. - انحصار چند جانبه (Oligopoly: limited competition): دو نوع است: ۱- انحصار چند جانبه در خرید: تعداد متقاضیان کم، تعداد عرضه کنندگان زیاد. مثال: نفت، پتروشیمی ۲- انحصار چند جانبه در فروش: تعداد عرضه کننده کم، تعداد متقاضیان زیاد. مثال: ماشین. - انحصار کامل: بازاری که در آن یا فقط یک تولید کننده با تعداد زیادی خریدار روبرو باشد (بازار انحصار فروش یا Monopoly) مثل شرکت ملی نفت / و یا یک خریدار و تعداد زیادی عرضه کننده (بازار انحصار خرید یا Monopsony) مثل شرکت دخانیات که تنها خریدار توتون است - انحصار دوطرفه (Bilateral Monopoly): بازاری که در آن تنها یک خریدار یا گروهی از خریداران متحد و فقط یک فروشنده یا گروهی از فروشندگان متحد به مبادله با یکدیگر می پردازند؛ به عبارتی هر دو دارای قدرت هستند. مثال: سندیکاهای کارگران با سندیکاهای کارفرمایان - فصل ۷ - اقتصاد خرد، شاخهای از علم اقتصاد است که رفتار و عملکرد واحدهای انفرادی مثل خانوارها و بنگاهها را بررسی میکند. - اقتصاد کلان بر شکلگیری درآمد ملی و عوامل مؤثر بر آن تأکید دارد. - حوادث اقتصادی دهه ۱۹۳۰ (بیکاری گسترده و افزایش خودکشی و...) باعث شکل گیری اقتصاد کلان شد. - هرچه دستمزد در بازار کار کمتر باشد بنگاهها تمایل به استفاده از نیروی کار بیشتری دارد و برعکس. از طرفی هر چه دستمزد بیشتر باشد خانوارها تمایل بیشتری برای عرضه نیروی کار خود دارند. - انقلاب کینز (Keynesian Revolution): کینز معتقد بود مکانیزمی که قادر به تنظیم امور اقتصاد باشد وجود ندارد و اگر وجود داشته باشد اثر آن زمانی حس خواهد شد که دیگر ما زنده نیستیم و لذا برای حل مشکلی مثل رکود و بیکاری نباید دست روی دست گذاشت تا مکانیزم درونی اقتصاد مسائل راه حل کند. - در واقع کینز معتقد بود در زمانی که تقاضای بخش خصوصی قادر به تحرک اقتصاد نمیباشد دولت میتواند بخشی از کالاها و خدمات را خریداری نماید و تقاضای کل را افزایش دهد و اقتصاد را از بحران به سمت رونق هدایت نماید. - بسیاری از عقاید کینز اگرچه با عقاید کلاسیکها سازگار نبود اما از طرف بسیاری از اقتصاددانان و دولتمردان با استقبال مواجه شد و به انقلاب کینز موسوم گشت. - هرچند نقطهنظرات کینگ در دهه ۶۰ به اوج محبوبیت و اقتدار رسید اما حوادث اقتصادی دهه هفتاد اعتماد عمومی نسبت به نظریه کینز را کمرنگ نمود و نظرات وی مورد تردید قرار گرفت. در این دهه اوضاع اقتصادی کشورهای صنعتی رو به وخامت گذاشت و این کشورها با پدیدهای به نام تورم رکودی مواجه شدند. - تورم رکودی به شرایطی اطلاق میشود که رکود اقتصادی (رشد پایین و منفی و بیکاری زیاد) و تورم بالا به طور همزمان بر اقتصاد ضربه وارد نمایند. - چهار نوع ابزار سیاستی که دولتها به کار میگیرند تا اقتصاد را متأثر کنند: ۱- سیاست مالی (Fiscal Policy): عبارت است از مدیریت تقاضای کل از طریق کنترل مالیات ها و مخارج دولت. ۲- سیاست پولی (Monetary Policy): عبارت است از مدیریت تقاضای کل از طریق کنترل حجم پول. ۳- سیاست درآمدی (Income Policy): عبارت است از مجموعه ای از اقدامات دولت جهت کنترل نرخ افزایش قیمتها، دستمزدها و سایر درآمدها. هدف از اجرای سیاست های درآمدی، کنترل تورم است. ۴- سیاستهای طرف عرضه: اقداماتی هستند که افراد را به کار و تلاش بیشتر تشویق می کند و علاوه بر این با تشویق افراد به پس انداز بیشتر زمینه افزایش سرمایه را فراهم می کنند؛ کاهش مالیات بر درآمد اشخاص یک نوع سیاست طرف عرضه است. - چهار گروه عمده که به فعالیت اقتصادی مشغول اند: ۱- خانوارها ۲- بنگاه ها (خانوارها و بنگاه ها، به بخش خصوصی موسوم هستند) ۳- دولت که به بخش عمومی معروف است ۴- بقیه دنیا که در اقتصاد کلان به بخش خارجی موسوم است. - این گروهها در جایی به نام بازار با یکدیگر معامله می کنند. - بازارهای اقتصاد کلان عبارتند از: ۱- بازار کار (یا بازار عوامل تولید) ۲- بازار کالا و خدمات ۳- بازار مالی - در هر یک از بازارهای اقتصاد کلان یک گروه مانند خانوارها ممکن است عرضه کننده کالا یا خدمات و یا خریدار باشد به این جریان، جریان دوری یا دایرهای گفته می شود. - سرمایه (منابع طبیعی، ساختمان و تجهیزات) و نیروی کار به روی هم عوامل تولید را تشکیل میدهند و تماماً توسط خانوارها عرضه میشوند و در اختیار بنگاه ها قرار می گیرند. - فصل ۸ - حسابداری ملی: ۱- ابزاریست که از طریق ثبت جریانها و موجودیتهای اقتصادی عملکرد اقتصاد را ترسیم میکند و این امکان را فراهم میآورد که عملکرد اقتصاد و انحراف آن از اهداف تعیین شده ارزیابی گردد. ۲- با کمک آن میتوان نحوه ارتباط اجزای مختلف اقتصاد را درک نمود. ۳- هدف حسابداری مای توضیح ساختار اقتصادی جامعه و معرفی اجزای آن است.