
چند روز پیش دوستی برام از روزهایی تعریف میکرد که طوری کارش زندگی شخصیش رو احاطه کرده بود که کنترل امور برای مدتی کاملا از دستش خارج شده بود. اون با تفکراتی مثل ترس از بیکاری و امید به اینکه این کار میتونه رزومه خوبی برای مراحل بعدی باشه، احساس رنج و عذاب ناشی از کارش رو انکار میکرد تا به نقطهای میرسه که متوجه میشه کتمان احساس واقعی کارساز نیست و بقیه داستان...
این نوع اتفاق برای همه ما آشناست. جایی که امید به چیزی از جنس معجزه، بتونه تلخی واقعیت رو انکار کنه. مثلاً جایی که متوجه میشیم رشته و تخصصمون دیگه برای ما کارآمد نیست اما به دلیل ترس از گذر زمان، اضطراب بیکاری و دغدغه مالی و.. تغییر رو امکان پذیر نمیدونیم یا به امید یافتن فرصتی، این تغییر رو به آینده موکول میکنیم.
یا رابطهای که از مشکلاتش آگاهیم اما به جای پذیرفتن و حلشون، اونا رو انکار میکنیم و رابطه رو تا جایی ادامه میدیم که یا به امید شرایطی پایدار در آینده، خواستههای خودمون رو سرکوب کنیم یا با همون مشکلات از رابطه خارج شیم و به زندگیمون ادامه بدیم.
من هم این روزها بنا به سفری که توی مطلب قبلی دربارش حرف زدم ذهنم درگیر مفهوم انکار و اثراتشه. برام سؤاله که مرز بین انکار و امید چیه و چطور میشه تفکیکشون کرد؟ پس اگر شما هم درگیرید پیشنهاد میکنم این مطلب رو سر حوصله تا انتها بخونین.
دیدگاههای مختلفی درباره مرز بین امید و انکار وجود داره مثلاً وقتی این سوال رو از تراپیستم پرسیدم مختصر گفت "یه وقتهایی امید ریشه در انکار داره".
از طرفی نیچه توی کتاب انسانی بسیار انسانی نوشته "امید، پلیدترین پلیدیهاست زیرا به عذاب انسان تداوم میبخشد" اما از نگاهی دیگه، سعدی میگه " دفع غمِ دل نمیتوان کرد، الّا به امید شادمانی" و نظریات مختلف دیگهای که الان فرصت بیانشون نیست.
دکتر آلاسکو معتقده زمانی انکار خودش رو به شکل امید نشون میده که ما با پنهان کردن احساس واقعیمون، تسلیم شرایط سخت شده باشیم. در واقع فردی که امید سازنده داره به حقیقت آگاهه و در راستای اون تلاش میکنه اما زمانی که فرد حقیقت رو به بهانه آسایش و راحتی خودش کتمان کنه اون امید ریشه در انکار داره. پس هسته انکار رد یا نپذیرفتن همین حقیقته.
یعنی جایی که دیگه هیچ دلیلی برای امید سازنده وجود نداره ما برای روبهرو نشدن با اضطراب و نگرانی ترجیح میدیم "تظاهر به امیدوار بودن" کنیم. این ساده ترین معناییه که میشه برای انکار در نظر گرفت. مثالهایی که اول متن گفتم بیانگر این تظاهرن.
اگر امید رو یک طیف در نظر بگیریم، یک سمت این طیف آرزوها، فانتزیها و رویاهای ما قرار دارن که بیشتر اوقات از واقعیت فاصله دارن. اما سمت دیگهاش خواستههای ما بر اساس واقعیت قرار داره. اینجا انکار با پوشاندن چشمها بر حقیقت، قدرت درک ما از واقعیت رو میگیره.
پس اینجا پیدا کردن تعادل بین انکار و امید میتونه به کمک ما بیاد، نقطهای که با تبدیل امید واهی به امید سازنده بتونیم واقعیت رو واضحتر ببینیم. پیدا کردن این نقطه به خود فرد و شرایط بستگی داره. شاید جایی نیاز باشه برای درک اتفاق یا شوک ناشی از اون از بازوی انکار بیشتر کمک بگیریم و جایی هم برای افزایش انگیزه امیدمون رو پررنگتر کنیم. پس واکنش آدمها به موضوعات براساس حرکت روی مرز انکار و امید متفاوته.
حالا برای درک بهتر این مرز، مفهوم انکار رو کمی بیشتر بررسی میکنیم. انکار از جمله مکانیزمهای دفاعی مغزه که در سطح ناخودآگاه به کار گرفته میشه مثل فرافکنی، سرکوب، تحریف و پرخاشگری. ما به کمک این مکانیزمها از خودمون در مقابل افکار و احساسات ناخوشایندی مثل اضطراب و احساس گناه مراقبت میکنیم. انکار میتونه در شرایط مختلفی خودش رو نشون بده مثل انکار حقیقت، انکار مسئولیت، انکار تاثیر رفتارهامون روی بقیه، انکار احساسات واقعیمون و... .
اگر یک اتفاق به ما حس آسیب پذیری بده یا کنترل شرایط از توانمون خارج بشه، انکار ابزاریه که با کتمان احساس واقعی، منجر به دیده نشدن اثرات منفی اون اتفاق میشه. مثلاً به این فکر کنین که چرا یه سریا بهترین دورهمیها رو شب امتحان تجربه میکنن؟ برای خود من همیشه اینطور بوده که شب امتحان خودم رو با پختن غذاهای وقتگیر سرگرم میکنم چون پرداختن به استرس امتحان و عدم آمادگی، اضطراب آوره. اون کتمان دقیقاً اینجاست: پناه بردن به لذت آشپزی از اضطراب امتحان! حالا همین رو تعمیم بدین به سایر مسائل مثل مشکلات مالی، خشونتهای خانوادگی، پرخوری عصبی، اعتیاد به کار، چالشهای روابط احساسی و ... .
البته اینو در نظر داشته باشین که مکانیزمهای دفاعی به خودی خود نرمال و طبیعی هستن اما اگه از تعادل و تناسبشون خارج شن به صورت اختلالات روانی مثل فوبیا، وسواس فکری، اضطراب نابههنجار و ... بروز پیدا میکنن.
شاید براتون جالب باشه که بدونید بعضی اوقات مکانیزمهای دفاعی میتونن مفید باشن. در این مطلب به تاثیرات مثبت انکار در بازههای زمانی کوتاه اشاره شده. انکار در آغاز به ذهن فرصت درک اضطراب و رنجش پیش اومده رو میده و به عنوان محرکی برای ایجاد یک سری تغییرات در خودمون به کار گرفته میشه. ساده بخوام بگم انکار برای ذهن ما زمان میخره تا بتونه شرایط رو آروم آروم بپذیره و راهی برای حل مشکل مورد نظر پیدا کنه.
اما خب باید اینو در نظر بگیریم که انکار فقط در مراحل آغازین یک راه موقتی برای درک احساسات منفی ناشی از اتفاقات هست و در نهایت نمیتونه واقعیت رو تغییر بده. یعنی انکار باعث نمیشه امتحان فردا کنسل شه، انکار بیماری ما رو درمان نمیکنه، انکار کمکی به فرار ما از مسئولیتمون نمیکنه و در نهایت انکار معجزه نمیکنه.
حالا که حدودی با انکار و تأثیراتش آشنا شدیم، یه سری رویکرد وجود داره که ما میتونیم به کمکشون این سازوکار دفاعی رو آگاهانهتر به کار بگیریم. پیش شرط این آگاهی صداقت و روراستی با خودمونه:
- لطفاً لطفاً لطفاً اجازه بدین ترسهای درونیتون خودشون رو بروز بدن و سرکوبشون نکنین
- ریشه و علت ترسهاتون رو صادقانه و بدون هیچ گاردی بررسی کنین. آگاهی از علت ترسها ذهنتون رو برای پیامدهای احتمالی آینده آماده میکنه.
- پیامدهای انکارِ شرایط رو پیشبینی و بررسی کنین. ببینین واقعا ارزشش رو داره؟
- تلاش کنین که توصیفتون از شرایط، منطقی باشه نه هیجانی. (تبدیل امید واهی به امید سازنده)
- تجربهتون رو از این مسیر بنویسین. نوشتن، تحلیل شرایط رو واقعگرایانهتر میکنه و باعث میشه مشاهده بهتری داشته باشین.
- دوستان مورد اعتماد کمک خوبی برای مقابله با انکار هستن. نگاه خارج از گود اونا میتونه بهتون کمک کنه تا حقیقت رو واضحتر ببینید.
- در نهایت اگر نتونستین با ترسها و اضطراب ها کنار بیاین میتونین از تراپیست کمک بگیرین. اونا میتونن با تابوندن نور، قسمتهای تاریک ذهن رو روشن کنن.
برنده همیشگی واقعیته
اجازه بدین مطلب رو با یه حقیقت جداییناپذیر از انکار تموم کنم. اگر ما به صورت طولانیمدت چشممون رو روی واقعیت ببندیم سازوکار بعدی که درگیرش خواهیم شد شونه خالی کردنه! در این حالت ما تمام مسئولیتمون رو به فرد دیگه یا شرایط واگذار میکنیم: مثلاً "من اینکار رو به خاطر تو انجام دادم " یا "اگر تو اون کار رو نمیکردی منم اینجوری رفتار نمیکردم ".
پس جایی که انکار ادامه داشته باشه، فرافکنی سروکلهاش پیدا میشه تا بتونه درد ناشی از واقعیت رو کم کنه!
ممنونم ازتون که تا اینجا همراه دلنوشته من بودید و باید بگم که این دلنوشتههای من به نوعی بلند بیان کردن افکارمه که به وسیله مشاهدات و دریافتم از محیط اطراف ساماندهی شدن. هدف، بیان داستانهای مشترک از مسیر زندگیمه که ممکنه ذهن شما رو هم درگیر کرده باشه و امیدوارم بتونه سوالات خوبی در ذهنتون ایجاد کنه چون باقی مسیر به خودتون بستگی داره. خوشحال میشم که نظراتتون رو با من درمیون بذارین.
در نهایت شما رو ارجاع میدم به بیتی از غزلیات حافظ که عنوان هم برگرفته از اونه. بیتی که حافظ تونسته به خوبی تقابل انکار و امید رو به تصویر بکشه:
گر چه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید هیچ راهی نیست کان را نیست پایان غم مخور