
شناخت من نسبت به حوزه علمیه بسیار محدود است، اما با توجه به تفاوت فراگیری علوم در حوزه و دانشگاه، تصمیم گرفتم آنچه از تفاوت این دو مرکز علمی، در ساحت علمی میدانم را بنویسم.
امروزه حوزه علمیه مکانی است برای فراگیری پاره ای از علوم که در دانشگاه های جهان ذیل دانشکده های علوم انسانی ارائه می شوند، مکانی برای یادگیری علوم عقلی و پاره ای از علوم نقلی. در ده سال اول تحصیلی حوزه، همان علومی آموزش داده می شود که در دوران تحصیلات عالی و تکمیلی در رشته های دانشگاهی: ادبیات عرب، فلسفه اسلامی و فقه و حقوق ارائه می شود. این جامعیت برای اهل تحقیق درخور توجه است.
اما مسئله ی من روش فراگیری این علوم است؛ اول از همه اینکه طلاب حوزه علوم را به صورت مستقیم می آموزند و خوانش ترجمه بسیار محدود است، تا جایی که برخی از اساتید مطالعه ی ترجمه و شرح های غیر محتوایی و تسهیل گرانه را ممنوع می دانند.
حالیا دانشگاه های ما تبدیل شده به دارالترجمه هایی که در آن علم پس از ترجمه، بدون اینکه بومی شود، وارد کلاس درس می شود. قطعاً نه علم اسلام و شرق را می توان در محیط بسته به تکامل رساند و نه علم غرب را. اما بحث من در رابطه با عدم زبان علمی است. زبان و منشی که دانشگاه های ما از آن غافل اند، از جمله شناخت عوامل محیطی موثر بر علم، شناخت تاریخ و فلسفه و تکیه گاه علم؛ پس از ترجمه ی علم و ارتباط گیری علم بیرونی با نیاز های درونی. اما حوزه علمیه با فراگیری مستقیم و با شناخت تاکتیک های زبانی علم بیرونی(علم عرب) به کشف و درک آن علم برسد.
دوم اینکه بحث دیالوگ و مباحثه زنده و پا برجاست که باعث پرورش تفکر انتقادی در طلاب می شود و این یعنی پویایی و در نتیجه تولید علم.
سعدی(علیه الرحمه) می فرماید:سه چیز بی سه چیز پایدار نماند: مال بی تجارت، علم بی بحث و مُلک بی سیاست.
علوم نظری ما در دانشگاه مرده است! زیرا تنها چیزی که مهم است گرفتن نمره از استاد و پذیرفتن داده ها بدون تفکر در چون و چرای علم است.
سوم نوشتن و تقریر نویسی(در سطوح بالاست)
تقریر نویسی یعنی یاد داشت آنچه طلبه از درس فهمیده و همچنین نوشتن اشکالات مدرس(این یعنی دیالکتیک شاگرد و استاد)
چیزی بدین شکل در دانشگاه نیست، مگر امتحانات open book که در آن تنها باید آنچه از درس فهمیده ایم را بنویسیم، البته هرچه محتوای این نوع امتحان به منبع امتحان نزدیک تر باشد، نمره قابل قبول تری می گیریم. و در آخر هم پیش مطالعه آنچه استاد به شاگرد محول کرده و تدریس طلاب سطح بالا (بدون هیچ چشم داشتی) به طلاب سطو پایین خبر از پویا تر بودن جامعه ی علمی حوزه نسبت به دانشگاه را می دهد.
حوزه علمیه در ساحت علم، جریان ساز ( امثال ملاصدراها)، در ساحت حاکمیت، متنفذ (مثالش امثال خواجه نصیرها و مجلسی ها)، در ساحت قيام اجتماعی، رهبر و مولد (مثالش امثال خمینی ها) بوده و هنوز هم هست. بدیهی است که شخصیت و عملکرد هر کدام از این خروجی ها را می توان در ترازوی داوری ارزشی قرار داد و در انتها نتیجه گرفت که آیا خوب یا بد است. اما بحث این نیست. خمینی و مجلسی و خواجه نصیر و دیگران، می توانند حق یا باطل باشند، ممکن است خوب یا بد باشند. بيان من اما در این مقام نبوده و صرفا یک توصیف جامعه شناختی است و عاری از قضاوت درباره اشخاص و داوری ارزشی. خلاصه، به فراخور جایگاه اجتماعی، سیاسی، دینی و در نهایت نسبت تاریخی ای که حوزه ی امروز در آن است، ضعف هایش بسیار، نارسایی هایش فراوان و عملکردش در برخی اوقات غيرقابل دفاع است؛ ولكن چنانچه جنبه آکادمیک را لحاظ کنیم، این قبیل سنت ها باعث حفظ و پویایی علوم حوزوی شده است.