پرسیدم: بهنظرت دوست داشتن به اختیار خود آدم است؟
جواب داد: به اختیار خود آدم شاید نباشد ولی مطمئنم کاملاً خارج از اختیارش هم نیست.
گفتم: اما بهنظر من کاملاً خارج از اختیار آدم است.
گفت: بهنظرم اختیار ما در دوست داشتن دیگران آن است که این موضوع را کنترل کنیم و به قول معروف وا ندهیم.
گفتم: وا ندهیم یعنی اندازۀ دوستداشتن و چگونه ابراز کردن آن را کنترل کنیم؟
گفت: یعنی همان جملۀ معروف؛ دوست داشتن آری، وابسته شدن خیر. قاعدۀ معروف دینی دربارۀ دوست داشتن دیگران بسیار پرمغز و عمیق است؛ «الحب فی الله والبغض فی الله»؛ یعنی دوست داشتن دیگران برای خدا و تنفر از دیگران هم برای خدا. به نظرم دوست داشتن اگر با این متر و معیار باشد، آدمی را به زمین نمیزند، پربرکت میشود و کنترل شده پیش میرود.
گفت: دوست داشتن دیگران به دلایل مختلفی بستگی دارد. یکی را بهخاطر نسبتی که با او داریم، دوستش داریم که مادر و پدر و برادر و خواهر و همسر و فرزند از این جملهاند. یکی را بهخاطر ظاهرش دوست داریم که بهنظرم بدترین نوع دوست داشتن است. یکی را هم بهخاطر ویژگیها و کمالاتش دوست داریم.
گفتم: بعضیها را هم بیدلیل دوست داریم.
گفت: معتقدم هیچ دوستداشتنی بیدلیل نیست؛ شاید منظور تو عشق است؟!
گفتم: مگر دوستداشتن همان عشق نیست؟
گفت: در دوستداشتن عقلانیت وجود دارد و وابستگی میتواند کنترلشده باشد؛ اما عشق عوض عقلانیت، جنون دارد و از خودبیخود شدن و وابستگی.
گفتم: پس میتوانیم بگوییم عشق همان دوستداشتن افراطی است که انسان در آن اختیاری ندارد.
گفت: شاید! و شاید این عشق است که آدمی را به سوی محالها میکشاند.