پاول تیبت که نخستین حملهی اتمی جهان را هدایت کرد، آدولف آیشمن که از چهرههای تاریخی هولوکاست بود، تک تک افراد شناخته یا ناشناختهای که تاریخ پر قساوتترین فجایع جهان با آنها و عملکردشان رابطهی تنگاتنگی داشته، چه قدر با ما متفاوت بودهاند؟
اگر به تصاویر و زندگی هر یک از این افراد نگاهی گذرا بیاندازیم از میزان عادی بودن هر یک از ویژگیهایشان شگفتزده خواهیم شد. آنها نیز احتمالا مانند ما و هر انسان دیگری به خانوادشان عشق میورزیدند، از دیدن خندهی فرزندانشان خوشحال و از اندوه آنان و یا مرگ حیوان خانگیشان اندوهگین میشدند. آنها هم احتمالا برای دیگران دل میسوزاندند و شاید روزی در جایی برای کمک به کسی به خودشان سختی داده باشند.
پس چه چیزی این تفاوت را میسازد؟ چه چیزی باعث میشود در لحظات سرنوشت ساز تصمیمی گرفته شود که هزاران نفر را به سوگ بنشاند؟ چه چیزی میتواند این یقین را ایجاد کند که اگر هر یک از ماها به جای این افراد بودیم، تاریخ را به گونهای دیگر رقم میزدیم؟
پاسخی که هانا آرنت سالها پیش و پس از دیدن محاکمهی آیشمن به این سوال داد تکان دهنده و تامل برانگیز بود. او علت این رفتار را "نه حماقت، بلکه ناتوانی شگرف و واقعی از فکرکردن" میدانست. او در مصاحبهاش در این رابطه گفته بود:
" وقتی به یک جنایتکار فکر میکنیم، کسی با انگیزههای جنایتکارانه را تصور میکنیم. و وقتی به آیشمن نگاه میکنیم، او واقعاً هیچ انگیزهی جنایتکارانهای ندارد. نه آنچه معمولاً «انگیزههای جنایتکارانه» پنداشته میشود. او میخواست با بقیه همراه باشد. او میخواست بگوید «ما» و این همراهیـباـبقیه و خواست اینچنین ما گفتن برای ارتکاب بزرگترین جنایات ممکن کافی بود. هرچه در کنش هست در کنش همراه با دیگران هم هست، یعنی، در بحثکردن با همدیگر، رسیدن به تصمیمهای مشترک، پذیرفتن مسئولیت، فکرکردن دربارهی آنچه باید کرد ـ همهی اینها در ایفای نقش حذف میشوند. در ایفای نقش صرفاً بیقیدی هست. و لذت در این ایفای نقش صرف! این لذت در آیشمن کاملاً مشهود بود. آیا او لذت خاصی از قدرت میبرد؟ فکر نمیکنم. او یک مأمور نوعی بود. و یک مأمور، وقتی چیزی بیش از یک مأمور صرف نیست، واقعاً انسان خیلی خطرناکی است. او تنها کسی نبود که به همهی اینها اشاره میکرد، به «دستورها»، «سوگندها»، «خداوند»، «اطاعت از وظیفه»، و «فرمانبرداری فضیلت است». آیشمن از «اطاعت بردهوار» هم حرف میزد."
این افراد هرگز نسبت به اعمالی که انجام دادند اظهار ندامتی نکردند، زیرا مسئولیتی را متوجه خود نمیدیدند. آنان خود را این گونه معنی کرده بودند:"فردی که آمادهی تن دادن بر هر اقتداری است." و این رفتار و این افراد محصول طبیعی جوامعی هستند که استبداد در آنها ریشه دوانده. جوامعی که به آنها تفکر، نقد و هویت مستقلی داده نشده و افراد خود را تنها در نقشهایشان معنی میکنند. در این جوامع بسیاری از افرادی که به عنوان جنایتکار میشناسیم، تنها شریک جرماند. چه بسا اگر تک تک افرادی که امروز دیدهاید، از فروشنده و نانوا گرفته تا پزشک و مهندس و ... اگر در آن لحظهی خاص به جای هریک از این افرادی که به عنوان جنایتکار میشناسیمشان بودند همین عملکرد را داشتند و حتی نمیتوان آنان را به شریک جرمی فعال بودن متهم کرد. آنان به ندرت چیزی جز بازوی اجرایی بودهاند و اتفاقا بازوی اجرایی خوبی بودهاند؛ همین مسئله است که باعث میشود تا آخر عمر از کردههای هولناکشان احساس ندامتی نکنند بلکه با افتخار مدالهای شجاعتشان را که به همین دلایل به دست آورده اند به سینه بزنند. تمام افرادی که همسو و همصدا ماندند نهایتا برای این ماندن توجیحشان این بوده که :«ما فقط ماندیم تا اوضاع از آن بدتر نشود.» و این مصلحت اندیشی حقیرانه همان نقطهی تمایز است.
