ویرگول
ورودثبت نام
فاطمه خسروی
فاطمه خسروی
فاطمه خسروی
فاطمه خسروی
خواندن ۱۶ دقیقه·۱ ماه پیش

چرا دانستن فیزیک با توانایی آموزش آن یکی نیست؟

چکیده:

یادگیری فرایندی فعال است. نقش معلم صرفا «انتقال‌دهنده علم» نیست؛ بلکه طراح موقعیت‌هایی است که در آنها دانش‌آموز بتواند مشاهده کند، پیش‌بینی کند، استدلال کند، مدل بسازد، با همکلاسی‌ها بحث کند، با داده مواجه شود، خطای خود را تشخیص دهد و فهم خود را اصلاح کند. معلم علوم به مجموعه‌ای از دانش و مهارت‌ها نیاز دارد که دانش محتوا، شناخت یادگیری، شناخت دانش‌آموزان و دانش مربوط به آموزش محتوا را به یکدیگر پیوند می‌دهد. در بحث آماده‌سازی معلمان فیزیک نیز بر سه مؤلفه مهم تأکید می‌شود: دانش فیزیک، دانش پداگوژی و دانشِ چگونگی آموزش فیزیک.

کلیدواژه: آموزش فیزیک،‌ آموزش علم،‌ دانش محتوایی-آموزشی، دانش محتوایی-آموزشی موضوع‌محور، دانش تدریس.

پیشگفتار؛ از یک خاطره شخصی تا یک پرسش آموزشی

اجازه بدهید این مطلب را با یک تجربه شخصی شروع کنم.

من همیشه دانش‌آموزی مستعد با نمره‌ها و رتبه‌های بالا در مدرسه بودم. در درس‌های علوم و ریاضیات و حتی در درس‌های حفظی مثل تاریخ و جغرافیا، و حتی زبان‌های خارجه مثل عربی و انگلیسی اغلب شاگرد ممتاز کلاس بودم و نمرات خوبی می‌گرفتم. علاقه اصلی‌ام ریاضیات بود و به‌همین‌دلیل، اولین انتخابم برای رشته دبیرستان، ریاضی فیزیک بود. با این حال، خیلی زود در یکی از درس‌های اصلی این رشته، یعنی فیزیک، به مشکل خوردم!

بگذارید قبل از رسیدن به فیزیک کمی به عقب‌تر برگردم.

خاطرم هست سال اولی که درس شیمی داشتیم، معلم برای اولین بار واحد اندازه‌گیری مول و نحوه انجام محاسبات مربوط به اتم و مولکول را درس داد. کل دانش‌آموزان یک کلاس ۴۰ نفره گیج و مبهوت مانده بودیم. هیچ کداممان، حتی بهترین دانش‌آموزان کلاس نیز، متوجه مطالبی که معلم گفت نشدیم. طبیعتا از حل مسائل این مبحث نیز نمی‌توانستیم برآییم. این مسئله برای ما که در یکی از بهترین مدارس نمونه شهر پذیرفته شده بودیم و درس می‌خواندیم سخت و سنگین بود.

با غم و کلافگی شدید و با چشم گریان به خانه رفتم.

مادرم معلم ابتدایی بود، با مدرک فوق‌دیپلم تجربی، که بعدها لیسانسش را نیز در رشته مشاوره گرفت. او سال‌ها از مطالب دوره‌های راهنمایی و دبیرستان دور افتاده بود. به‌علاوه چون رشته‌اش تجربی بود بسیاری از درس‌های ریاضی فیزیک را نخوانده بود و تسلطی روی آنها نداشت.

اما معلم بود، به معنای واقعی کلمه معلم بود!

نشست و با صبوری حرف‌هایم را شنید. کتابم را گرفت. حدود نیم ساعت مطالب کتاب را نگاه کرد، خواند و برای خودش تحلیل کرد. هر چه را فهمیده بود برایم توضیح داد.

همه چیز واضح و روشن شد!

کل مطالبی را که معلم شیمی مدرسه، که احتمالا در آن زمان لیسانس شیمی داشت، نتوانسته بود به من و همه دوستانم یاد بدهد، مادرم در عرض نیم ساعت مطالعه و نیم ساعت آموزش به من منتقل کرد. بعد از آن من همان مطالب را به دوستانم یاد دادم. آنها هم از اینکه مطلب را یاد گرفته‌اند متعجب شدند.

همین جا بود که فهمیدم صرفا درک مبحث توسط معلم، به انتقال آن مطلب به دانش‌آموزانش کمک چندانی نمی‌کند. معلم علاوه بر دانستن موضوع علمی، باید توانایی توضیح دادن، بازنمایی و انتقال آن دانسته‌ها به دانش‌آموز را نیز داشته باشد. البته این اصطلاحات تخصصی را بعدها یاد گرفتم.

و اما فیزیک؛

معلمان فیزیک دبیرستانم، به‌جز معلم سال اول که به‌خوبی از عهده تدریس این درس برمی‌آمد، تقریبا همگی فاقد این ویژگی مهم بودند. آنها فیزیک را می‌دانستند و خودشان آن را فهمیده بودند، اما نمی‌توانستند همان فیزیک را به دانش‌آموز منتقل کنند. این را نیز متوجه شدم که مشکل شخصِ من در فیزیک صرفا عدم توانایی معلم‌هایم در تدریس نبود. علاوه بر آن، با شیوه تدوین و ارائه کتاب‌های درسی فیزیک دبیرستان نیز مشکل داشتم.

درست است که همیشه در مدرسه حفظیاتم خوب بود، اما آدمی نبودم که بتوانم چیزی را صرفا حفظ کنم، بدون اینکه بفهمم چرا و از کجا آمده است. حتی اگر تاریخ می‌خواندم، مطالب را برای خودم تحلیل می‌کردم، در ذهنم به آنها نظم می‌دادم و بعد حفظ می‌کردم.

فرمول‌های فیزیک دبیرستان برای من بیشتر شبیه یک سری گزاره‌های حفظی بودند که قواعد ریاضیاتی پشت آنها، چون هنوز در سطح ما نبود، تدریس و توضیح داده نمی‌شد. و من، چون اصل ماجرا و دلیل پشت آن را نمی‌دانستم، نمی‌توانستم آن را حفظ کنم و با قرار دادن اعداد، صورت مسئله در فرمول به جواب برسم.

برای مثال در مباحثی که ضرب داخلی و ضرب خارجی وجود داشت، چون مفهوم این دو نوع ضرب را به ما آموزش نداده بودند، ناچار بودیم حضور sin و cos در فرمول را صرفا بپذیریم بدون اینکه توضیح اضافه‌ای گفته شود. اگر می‌پرسیدیم نیز به آینده موکول می‌کردند.

مشکل من همان ابتدای سوال شروع می‌شد؛ چون نمی‌فهمیدم چگونه این فرمول به دست آمده و چه منطقی پشت آن قرار دارد، قفل می‌شدم. تا گره اول ذهنم باز نمی‌شد نمی‌توانستم به گره‌های دیگر سوال برسم.

تاکیدم روی کلمه «من» در این توضیحات عمدی است، چرا که این یک ویژگی شخصی بود. می‌دیدم و می‌شناختم دانش‌آموزانی که با همین روش حفظ کردن مشکلی نداشتند و اتفاقا می‌توانستند تا انتهای مسئله پیش بروند. برای آنها حفظ کردن فرمول و جایگذاری اعداد، مانع بزرگی نبود. برای من بود.

خلاصه اینکه در تمام دوران دبیرستان، فیزیک برای من بدترین و غیرقابل‌فهم‌ترین درس مدرسه بود. عجیب‌تر آنکه اولین انتخابم در کنکور ریاضی، رشته فیزیک بود، بعد از آن رشته‌های ریاضی،‌ شیمی و سپس مهندسی و علوم کامپیوتر. فیزیک قبول شدم! و خوشحالم که قبول شدم.

روز اول درس فیزیک ۱ دانشگاه، استاد مربوطه وارد کلاس شد و اولین جمله‌ای که گفت این بود: «هر فرمول فیزیکی‌ای که برای کنکور حفظ کرده‌اید از ذهنتان پاک کنید و دور بریزید! نبینم کسی در امتحانات مثل دبیرستان فرمول بنویسد و مسئله را حل کند! اینجا به روشی که من درس می‌دهم باید یاد بگیرید و مسئله حل کنید. صورت سوال را تحلیل می‌کنید، انتگرال مربوطه را می‌نویسید،‌ فرمول را کامل استخراج می‌کنید و بعد عددگذاری و حل می‌کنید.»

فیزیکی که در همین ترم اول یاد گرفتم، با همه آن فیزیکی که در دبیرستان دیده و شناخته بودم متفاوت بود. انگار به دنیای ذهنم نور تابیده شد.

دیگر مسائل و فرمول‌های فیزیک دبیرستان، گنگ و نامفهوم نبودند. دیگر احساس نمی‌کردم فرمول‌ها از آسمان پایین افتاده‌اند! ‌آنها در دستان خودمان بودند. خودمان آنها را استخراج می‌کردیم. می‌توانستیم بفهمیم از کجا آمده‌اند و چرا به این شکل درآمده‌اند.

میان‌ترم درس را نمره کامل گرفتم و پایان‌ترم را با یک اشتباه مسخره با کسر نیم نمره پشت سر گذاشتم؛‌ فیزیک 1 دانشگاه را 19.5 شدم. گرچه سال‌های بعدش به همین خوبی پیش نرفت و نمی‌توانم با افتخار از نمرات سایر درس‌هایم بگویم!

اما آن تجربه برای من یک درس مهم داشت؛ نحوه آموزش و سواد علمی مدرس و معلم هر دو اهمیت ویژه دارند و صرفا اینکه کسی مبحث درسی را بداند برای معلم و آموزگار خوب بودن کفایت نمی‌کند. مطلبی که در این یادداشت قرار است به آن بپردازیم.

مقدمه

یکی از تجربه‌های مشترک بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان فیزیک، مواجهه با معلم یا استادی است که خودش فیزیک را بسیار خوب می‌داند، اما شیوه تدریس او و انتقال مفاهیم در کلاس درسش الزاما به همان خوبی نیست. در تجربه من، تفاوت میان معلم شیمی مدرسه و مادرم دقیقا همین‌جا خودش را نشان داد. مهم نبود چه کسی شیمی را بیشتر می‌دانست. آن شخصی که توانست دانسته‌های خود را به شکلی در اختیار یادگیرنده قرار دهد که برای او معنا پیدا کند، مدرس یا آموزگار بهتری بود.

ممکن است مدرس بتواند یک مسئله دشوار را در چند دقیقه حل کند، معادلات را بدون مراجعه به کتاب بنویسد، درباره تاریخچه یک نظریه یا جزئیات ریاضی آن با تسلط صحبت کند و حتی در پاسخ به پرسش‌های تخصصی دانشجو هیچ کمبودی نداشته باشد؛ اما نتواند مفاهیم را طوری به علم‌آموز منتقل کند که خودش به‌خوبی از عهده درک و حل کردن آن برمی‌آید؛ مثلا ممکن است نتواند توضیح دهد چرا دانش‌آموز مفهوم «نیرو» را اشتباه فهمیده است، چرا یک نمودار برای دانش‌آموز گمراه‌کننده شده، یا چگونه باید یک مفهوم انتزاعی را به تجربه‌ای قابل مشاهده و معنادار تبدیل کند.

این تفاوت، تصادفی یا صرفا ناشی از «خوب حرف زدن» یا «بد حرف زدن» معلم نیست. در پژوهش‌های آموزش، از دهه ۱۹۸۰ به بعد، به‌تدریج روشن شده است که دانش مورد نیاز برای تدریس یک موضوع، دقیقا همان دانش مورد نیاز برای انجام دادن یا فهمیدن آن موضوع نیست. لی شولمن [1] در مقاله تأثیرگذار خود در سال ۱۹۸۶، با طرح مفهوم دانش محتوایی-آموزشی یا Pedagogical Content Knowledge (PCK)، توجه پژوهشگران را به همین تمایز جلب کرد.

بنابراین مسئله این نیست که «معلم باید فیزیک را بداند یا نه». پاسخ روشن است: باید بداند. مسئله این است که دانستن فیزیک تنها یکی از اجزای صلاحیت حرفه‌ای معلم فیزیک است.

دانستن فیزیک با دانستنِ «نحوه آموزش فیزیک» متفاوت است

فرض کنیم دو نفر را داریم که هر دو می‌دانند قانون دوم نیوتن چیست و می‌توانند معادله  را به‌درستی به کار ببرند.

نفر اول می‌تواند مسئله‌ای را درباره حرکت یک جسم روی سطح شیب‌دار حل کند. نفر دوم نیز همین کار را انجام می‌دهد، اما علاوه بر آن می‌داند که دانش‌آموز ممکن است از تجربه روزمره خود تصور کند «اگر جسم در حال حرکت است، حتما نیرویی در جهت حرکت آن وجود دارد». او می‌داند که این تصور صرفا یک «اشتباه در حل مسئله» نیست؛ بلکه بخشی از یک چارچوب مفهومی است که دانش‌آموز پیش از ورود به کلاس با خود آورده است.

بنابراین نفر دوم سؤال متفاوتی می‌پرسد: «دانش‌آموز این موضوع را چگونه می‌بیند؟ چه چیزی باعث شده این پاسخ برای او معقول باشد؟ چه تجربه یا آزمایشی می‌تواند او را وادار کند در مدل ذهنی خود تجدیدنظر کند؟»

اینجاست که تفاوت میان دانستن محتوا و دانستن روش تدریس آن محتوا آشکار می‌شود.

پژوهش‌های آموزش فیزیک بارها نشان داده‌اند که دانش‌آموزان با مجموعه‌ای از باورهای پیشین درباره حرکت، نیرو، انرژی، نور و سایر مفاهیم وارد کلاس می‌شوند. هستنِس، ولز و سوکامر [3]، که در سال ۱۹۹۲ «آزمون مفهومی نیرو» را منتشر کردند، که یکی از نمونه تلاش‌های مشهور برای آشکار کردن همین باورهای پیشین درباره نیرو و حرکت بود.

پس معلم فیزیک فقط با «محتوای فیزیک» سر و کار ندارد؛ او با ذهنی که قرار است آن محتوا را بسازد، تفسیر کند و تغییر دهد نیز سر و کار دارد.

فیزیک برای متخصص بدیهی شده؛ اما برای یادگیرنده هنوز بدیهی نیست

یکی از مشکلاتی که ممکن است برای افراد بسیار مسلط به فیزیک رخ دهد، چیزی است که می‌توان آن را «بدیهی‌شدن دانش» نامید.

وقتی فرد سال‌ها با یک مفهوم کار کرده است، دیگر مسیر رسیدن به آن مفهوم را نمی‌بیند. برای یک فیزیک‌دان، اینکه چرا باید دستگاه مختصات مناسبی انتخاب کرد، چرا یک تقریب قابل قبول است، چرا یک جمله از معادلات به جمله بعدی می‌رسد، یا چرا یک مدل خاص برای یک مسئله مناسب است، ممکن است کاملا طبیعی به نظر برسد.

اما دانش‌آموز در ابتدای این مسیر قرار دارد.

متخصص نتیجه را می‌بیند؛ یادگیرنده باید مسیر رسیدن به نتیجه را بسازد.

این تفاوت در کلاس‌های دانشگاهی نیز بسیار مهم است. استاد ممکن است روی تخته یک استدلال بسیار منسجم ارائه کند و در پایان دانشجو تصور کند «همه چیز روشن بود». اما وقتی دانشجو خودش باید مسئله‌ای مشابه را حل کند، ناگهان مشخص می‌شود که آنچه در ذهن استاد یک شبکه منسجم از مفاهیم، روش‌ها و تصمیم‌های حل مسئله بوده، برای دانشجو مجموعه‌ای از مراحل جدا از هم بوده است.

به همین دلیل، شفاف بودن توضیح برای مدرس الزاما به معنای قابل‌فهم بودن آن برای یادگیرنده نیست.

در گزارش‌های مربوط به یادگیری علوم نیز تأکید شده است که داشتن دانش دقیق علمی به‌تنهایی برای تدریس مؤثر کافی نیست؛ معلم باید بداند دانش‌آموز چگونه فکر می‌کند، چه پیش‌دانسته‌هایی دارد و چه تجربه‌هایی می‌تواند به تغییر یا اصلاح فهم او کمک کند.

معلم باید بتواند فیزیک را «بازنمایی» کند

یک مفهوم فیزیکی را می‌توان به شکل‌های مختلفی ارائه کرد: با معادله، نمودار، تصویر، آزمایش، شبیه‌سازی، تشبیه، مثال روزمره، داستان تاریخی، مدل ریاضی یا حتی یک پرسش مفهومی.

اما این بازنمایی‌ها معادل یکدیگر نیستند.

برای مثال، «انرژی» را می‌توان با زبان ریاضی تعریف کرد، با نمودار انرژی توضیح داد، در یک فرایند فیزیکی دنبال کرد، یا با مثال‌هایی از حرکت و برهم‌کنش نشان داد. معلم باید بداند کدام بازنمایی، برای کدام هدف و برای کدام گروه از یادگیرندگان، چه چیزی را روشن و چه چیزی را پنهان می‌کند.

این دقیقا یکی از وجوه مهم دانش محتوایی-آموزشی (PCK) است. در سنت پژوهشی حاصل از کار شولمن، دانش حرفه‌ای معلم شامل شناخت شکل‌های مناسب بازنمایی، مثال‌ها، قیاس‌ها و توضیح‌هایی است که یک مفهوم را برای دیگران قابل‌فهم می‌کند.

بنابراین، معلم خوب الزاما کسی نیست که بیشترین اطلاعات را در اختیار دانش‌آموز قرار می‌دهد؛ بلکه کسی است که می‌تواند دانش را به‌صورت مناسبی برای یادگیری سازمان‌دهی کند.

یک فیزیک‌دان ممکن است پاسخ درست را بداند، اما سؤال درست را نداند

تدریس خوب فقط پاسخ دادن به پرسش‌ها نیست؛ گاهی مهم‌تر از پاسخ، تشخیص این است که چه پرسشی باید پرسیده شود.

دانش‌آموزی می‌پرسد:

«چرا وقتی جسمی با سرعت ثابت حرکت می‌کند، نیرویی به آن وارد نمی‌شود؟»

یک مدرس می‌تواند فورا پاسخ استاندارد را ارائه کند: «اگر سرعت ثابت باشد، شتاب صفر است؛ بنابراین نیروی خالص صفر است.»

از نظر فیزیکی پاسخ درست است.

اما یک معلم حرفه‌ای ممکن است پیش از پاسخ دادن، سؤال دیگری بپرسد:

«منظورت از نیرویی که به جسم وارد می‌شود، نیروی خالص است یا مجموع نیروها؟»

یا:

«اگر دو نیروی مساوی و مخالف وجود داشته باشند، آیا می‌گوییم هیچ نیرویی وجود ندارد؟»

این تغییر کوچک، تفاوت مهمی ایجاد می‌کند. معلم تلاش می‌کند بفهمد خطای دانش‌آموز در کجای ساختار مفهومی او قرار دارد.

پژوهش‌های آموزش فیزیک دقیقا به همین دلیل بر مطالعه تفکر دانش‌آموزان تاکید دارند. چارچوب‌های آموزش علوم نیز تصریح می‌کنند که معلم باید بتواند ایده‌های اولیه دانش‌آموزان را تشخیص دهد و بر اساس آنها مسیر آموزش را طراحی کند.

آموزش فیزیک انتقال اطلاعات نیست؛ طراحی شرایط یادگیری است

تصور سنتی از تدریس اغلب چنین است:

معلم می‌داند ← توضیح می‌دهد ← دانش‌آموز گوش می‌دهد ← دانش‌آموز یاد می‌گیرد.

اما یادگیری الزاما چنین خطی و ساده نیست.

اگر یادگیری را فرایندی فعال بدانیم، نقش معلم تغییر می‌کند. معلم دیگر صرفا «انتقال‌دهنده علم» نیست؛ بلکه طراح موقعیت‌هایی است که در آنها دانش‌آموز بتواند مشاهده کند، پیش‌بینی کند، استدلال کند، مدل بسازد، با همکلاسی‌ها بحث کند، با داده مواجه شود، خطای خود را تشخیص دهد و فهم خود را اصلاح کند.

گزارش‌های National Academies [4 و 5] نیز بر همین نکته تاکید دارند: معلم علوم به مجموعه‌ای از دانش و مهارت‌ها نیاز دارد که دانش محتوا، شناخت یادگیری، شناخت دانش‌آموزان و دانش مربوط به آموزش محتوا را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

بنابراین ممکن است فردی در حل مسئله فیزیک بسیار قوی باشد، اما در طراحی یک فعالیت یادگیری، تشخیص پیش‌دانسته‌های دانش‌آموز یا ارزیابی فهم مفهومی او تجربه کافی نداشته باشد.

این دو توانایی، اگرچه به هم مرتبط‌اند، یکسان نیستند.

چرا تجربه شخصیِ یادگیری فیزیک کافی نیست؟

یک استدلال رایج این است:

«من خودم فیزیک را خوب یاد گرفتم؛ پس می‌دانم چگونه باید آن را تدریس کنم.»

اما این استدلال یک مشکل اساسی دارد: تجربه یک یادگیرنده با تجربه همه یادگیرندگان یکسان نیست.

کسی که در نوجوانی با خواندن کتاب‌های فیزیک و حل مسئله به‌راحتی یاد گرفته است، ممکن است تصور کند همین مسیر برای دیگران نیز مناسب است. در حالی که دانش‌آموز دیگری ممکن است با ریاضیات مشکل داشته باشد، دیگری در تجسم فضایی، دیگری در زبان علمی، و دیگری در ارتباط دادن فرمول‌ها با پدیده‌های واقعی.

حتی معلمانی که خودشان بسیار موفق بوده‌اند، اگر این تفاوت‌ها را به رسمیت نشناسند، ممکن است ناخواسته شیوه‌ای را تدریس کنند که برای خودشان مؤثر بوده اما برای بخشی از دانش‌آموزان مناسب نیست.

از این رو، تجربه یادگیری شخصی می‌تواند منبع ارزشمندی برای معلم باشد، اما جایگزین دانش حرفه‌ای درباره یادگیری و آموزش نیست.

مسئله صرفا «اصول عمومی علم آموزش» نیز نیست

در سوی دیگر، یک سوءتفاهم نیز وجود دارد: شاید تصور کنیم کافی است فردی اصول عمومی آموزش را بداند و سپس بتواند هر موضوع فیزیکی را تدریس کند.

این نیز کافی نیست.

تدریس «قانون دوم نیوتن» با تدریس «پتانسیل الکتریکی»، «موج»، «ترمودینامیک» یا «مکانیک کوانتومی» یکسان نیست.

هر مفهوم، ساختار معرفتی، دشواری‌های یادگیری، پیش‌دانسته‌ها، نمایش‌های مناسب و خطاهای رایج خاص خود را دارد.

به همین دلیل، پژوهشگران از اصطلاح دانش محتوایی-آموزشیِ موضوع‌محور استفاده می‌کنند: دانش اینکه این محتوای خاص چگونه آموخته می‌شود و چگونه باید آموزش داده شود. مطالعات مربوط به PCK معلمان فیزیک نیز نشان داده‌اند که این دانش را می‌توان به‌صورت تخصصی برای موضوعات مختلف مطالعه و توسعه داد.

پس آیا هر کسی که فیزیک می‌داند می‌تواند فیزیک تدریس کند؟

پاسخ دقیق این است: هر کسی که فیزیک می‌داند، بالقوه می‌تواند فیزیک تدریس کند؛ اما صرفِ دانستن فیزیک او را به معلم فیزیک تبدیل نمی‌کند.

این تمایز مهم است.

یک فیزیک‌دان ممکن است توضیح‌دهنده بسیار خوبی باشد. ممکن است استعداد طبیعی بالایی در تدریس داشته باشد. ممکن است با تجربه و بازخورد، بدون آموزش رسمی معلمی، به مدرس موفقی تبدیل شود.

اما اگر سؤال این باشد که «آیا دانش تخصصی فیزیک به‌خودی‌خود تضمین می‌کند فرد بتواند آن را خوب آموزش دهد؟»، پاسخ پژوهش آموزش علوم روشن است: خیر.

برای معلم فیزیک، حداقل سه حوزه دانش باید در تعامل باشند:

دانش فیزیک: فهم مفاهیم، اصول، مدل‌ها، روش‌های استدلال و ساختار دانش فیزیک؛

دانش یادگیری و آموزش: شناخت چگونگی یادگیری، ارزشیابی، طراحی فعالیت و مدیریت فرایند آموزشی؛

دانش محتوایی-آموزشی: دانستن اینکه مفاهیم مشخص فیزیک چگونه توسط دانش‌آموزان فهمیده یا بدفهمیده می‌شوند و چگونه می‌توان آنها را به شیوه‌ای مؤثر بازنمایی و آموزش داد.

Etkina [2] در بحث آماده‌سازی معلمان فیزیک نیز بر همین سه مؤلفه تأکید می‌کند: دانش فیزیک، دانش پداگوژی و دانشِ چگونگی آموزش فیزیک.

و شاید مهم‌تر از همه: معلم باید بتواند از یادگیری دانش‌آموز «داده» جمع کند

یکی از تفاوت‌های مهم میان مدرس باتجربه و متخصص صرفِ محتوا این است که مدرس حرفه‌ای دائما از کلاس اطلاعات می‌گیرد.

چهره دانش‌آموز، نوع سؤال او، پاسخ اشتباه، نحوه رسم نمودار، توضیح شفاهی، انتخاب یک رابطه ریاضی یا حتی سکوت او می‌تواند اطلاعاتی درباره وضعیت یادگیری فراهم کند.

معلم باید بتواند این شواهد را تفسیر کند و تدریس خود را بر اساس آنها تغییر دهد.

به همین دلیل PCK چیزی ثابت و یک‌باربرای‌همیشه نیست. در پژوهش‌های جدیدتر، PCK به‌عنوان دانشی پویا و قابل رشد بررسی می‌شود و برنامه‌های تربیت معلم تلاش می‌کنند معلمان آینده را در طراحی درس، تحلیل پاسخ دانش‌آموزان و بازاندیشی درباره تصمیم‌های آموزشی توانمند کنند.

در واقع، معلم فیزیک حرفه‌ای فقط فیزیک نمی‌آموزد؛ بلکه دائما در حال یادگرفتنِ چگونگی آموزش فیزیک است.

 جمع‌بندی: از «من می‌دانم» تا «او فهمید»

شاید بتوان تفاوت میان متخصص فیزیک و معلم فیزیک را در یک جمله خلاصه کرد:

متخصص می‌پرسد: «آیا این توضیح از نظر فیزیکی درست است؟»

معلم علاوه بر آن می‌پرسد: «آیا این توضیح برای این دانش‌آموز، در این مرحله از یادگیری، به فهم منجر می‌شود؟»

این دو پرسش متضاد نیستند؛ دومی بدون اولی خطرناک است و اولی بدون دومی برای آموزش کافی نیست.

معلم فیزیک باید فیزیک را عمیق بداند، زیرا نمی‌توان چیزی را که درست نفهمیده‌ایم به‌درستی آموزش دهیم. اما باید بتواند یک پله بالا‌تر برود و فیزیک را از زاویه نگاه یادگیرنده ببیند. باید بداند کدام قسمت یک مفهوم برای دانش‌آموز دشوار است، چه پیش‌دانسته‌ای ممکن است مانع یادگیری شود، کدام مثال می‌تواند مفید باشد، چه بازنمایی‌ای بهتر است، چه پرسشی می‌تواند تفکر را آشکار کند و از کجا بفهمد که دانش‌آموز واقعا فهمیده است.

بنابراین، پاسخ به پرسش عنوان این یادداشت را نباید «بله» یا «خیر» ساده دانست.

دانستن فیزیک شرط لازمِ تدریس فیزیک است، اما شرط کافی نیست.

کسی که فیزیک می‌داند، دانش ارزشمندی برای آغاز تدریس دارد؛ اما تبدیل این دانش به تجربه یادگیری برای دیگری، یک دانش و مهارت حرفه‌ای مستقل می‌طلبد. این همان فاصله‌ای است که مفهوم PCK تلاش می‌کند آن را توضیح دهد.

شاید یکی از مهم‌ترین اصلاحات در نگاه ما به آموزش فیزیک همین باشد: به جای اینکه بپرسیم «این معلم چقدر فیزیک می‌داند؟»، باید بپرسیم:

«این معلم تا چه اندازه می‌داند چگونه یک انسان دیگر می‌تواند فیزیک را بفهمد؟»

و این دو پرسش، گرچه به یکدیگر مربوط‌اند، هرگز یکی نیستند.

منابع:

[1] Shulman, L. S. (1986). Those Who Understand: Knowledge Growth in Teaching. Educational Researcher, 15(2), 4–14.

[2] Etkina, E. (2010). Pedagogical content knowledge and preparation of high school physics teachers. Physical Review Special Topics—Physics Education Research, 6, 020110.

[3] Hestenes, D., Wells, M., & Swackhamer, G. (1992). Force Concept Inventory. The Physics Teacher, 30(3), 141–158.

[4] National Research Council. (2005). How Students Learn: History, Mathematics, and Science in the Classroom. National Academies Press.

[5] National Research Council. (2015). Science Teachers’ Learning: Enhancing Opportunities, Creating Supportive Contexts. National Academies Press.

[6] Etkina, E., Gitomer, D., Iaconangelo, C., Phelps, G., Seeley, L., & Vokos, S. (2018). Design of an assessment to probe teachers’ content knowledge for teaching: An example from energy in high school physics. Physical Review Physics Education Research, 14, 010127.

[7] Schiering, D., Sorge, S., Keller, M. M., & Neumann, K. (2023). A proficiency model for pre-service physics teachers’ pedagogical content knowledge (PCK)—What constitutes high-level PCK? Journal of Research in Science Teaching, 60, 136–163.

 

آموزش فیزیکتدریسروش تدریس
۰
۰
فاطمه خسروی
فاطمه خسروی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید