در گلستان سعدی، بازرگان معروفی وجود دارد که احتمالا همهمان در کتابهای درسی دربارهاش خواندهایم؛ همان مردی که مدام نقشه تجارت میکشد. یک روز هندوستان، یک روز ترکستان، یک روز هم روم و چین. هنوز لحن معلممان موقع خواندن آن بخش را یادم هست؛ طوری که انگار طرف چیزی در مایههای جوردن بلفورت و شیطان رجیم بوده. سعدی هم کمکم داستان را میبرد سمت این نتیجه اخلاقی آشنا که اینهمه حرصزدن آخر و عاقبت ندارد و آدم عاقل باید به حق خودش قانع باشد و چیزی نخواهد.
نسلهای زیادی از ایرانیها با همین نگاه بزرگ شدند؛ اینکه زیادی دنبال سودبودن، یا بلندپروازی اقتصادی، تهاش بوی فساد میدهد. آدم خوب کسی است که دنبال مال دنیا نرود. تاجر در داستانهای ما یا طماع است یا سادهلوح یا در بهترین حالت، کسی که هنوز حقیقت زندگی را درک نکرده.
آنطرف دنیا اما چند ملت پیدا شدند که دقیقا با همین ویژگی طماعبودن سوار کشتی شدند و زدند به دل اقیانوس. نه برای سلوک عرفانی. برای پول. برای ادویه. برای اینکه ببینند آیا میشود راه کوتاهتری به هند پیدا کرد یا نه. این شد که یکطرف دنیا نشست درباره فضیلت قناعت رساله نوشت، آنطرف کمپانی هند شرقی راه انداخت و عملا جهان را تبدیل کرد به یک پروژه لجستیکی عظیم.
البته این را هم نباید رمانتیک کرد. همان روحیه تجارت و توسعه، استعمار و بردهداری و هزار جور کثافتکاری تاریخی هم تولید کرد. تاریخ اروپا را اگر فقط با لنز موسیقی باخ و نقاشی داوینچی ببینیم، شبیه تیزر گردشگری درمیآید. پشت خیلی از آن شکوهها، آدمهایی بودند که حاضر بودند برای سود بیشتر نصف جهان را به خاکوخون بکشند. ولی نکته اینجاست که آنها میل به ثروت و توسعه را ذاتا شرمآور نمیدانستند*.
البته ما هم حالا فهمیدهایم بدون پول و توسعه و تولید، زندگی خیلی رمانتیک پیش نمیرود. برای همین مردم دنبال رشد مالیاند، با این تفاوت که هنوز هم ته دل جماعت شرقی علیالخصوص ایرانیها نوعی احساس گناه نسبت به پول وجود دارد. انگار آدم موفق اقتصادی، پیشاپیش متهم است. مردمان این سوی کرهخاکی هنوز تصمیمشان را نگرفتهاند که ثروتمندشدن کار خوبی است یا نه. نتیجه هم شده همین وضعیتی که درش هستیم؛ آدمهایی که هم میخواهند پولدار شوند، هم ته دلشان حس میکنند این میل، میل کثیفی است. بعد کمکم منطق خطرناکی شکل گرفته: «حالا که قرار است ضدقهرمان باشم، پس بگذار درستوحسابی ضدقهرمان باشم!» برای همین در جامعه عوض میلیاردرهای خودساخته متواضع و خیر، رانتخوار، اختلاسگر و کلاهبردار میبینیم. در ذهن جمعی ما، هنوز آدم پولساز، آن احترام اخلاقی لازم را ندارد. بنابراین طرف وقتی ثروتی بههم میزند، خودش را بروس وین نمیبیند که شرکت ساخته؛ بیشتر حس میکند جوکر است و دنیا او را از قبل شرور فرض کرده؛ اینطوری میشود که یک کبریت وسط گاتهام میاندازد و لذتش را میبرد!
*بعد از چند قرن البته همانها که دنیا را با طمع و تجارت زیرورو کرده بودند، کمکم شروع کردند درباره بدی طمع هم فیلم ساختند. در حالیکه اگر همان روحیه حرص دیوانهوار برای پول و ریسک و توسعه نبود، اصولا والاستریتی وجود نداشت که اسکورسیزی بخواهد درباره گرگش فیلم بسازد! یا درباره بردهداری و استعمار فیلمهای پرهزینه و اشکآور میسازند، انگار ناگهان خودشان هم از دیدن فاکتورهای چند قرن گذشتهشان شوکه شدهاند. یکجور توبه پس از پیروزی است. اول با حرص و جاهطلبی و توسعهطلبی دنیا را میگیری، بعد که حسابی تثبیت شدی، تازه فرصت پیدا میکنی درباره فضیلت سادگی و مینیمالیسم و زندگی آرام حرف بزنی. شبیه آدمی که اول با ولع تمام کلی غذا خورده، بعد لم داده و درباره مضرات پرخوری سخن میراند.