برای انجام یوگا لازم نیست حتماً روی زمین بنشینید یا حرکات دشوار انجام دهید. بعضی از تمرینهای ملایم را میتوان روی یک صندلی محکم اجرا کرد؛ بدون آنکه فرد مجبور باشد برای شروع یا پایان تمرین، مرتب از زمین بلند شود.
یوگا روی صندلی شامل حرکات کنترلشده، کششهای ملایم و تمرینهای هماهنگی تنفس با حرکت است. این شیوه ممکن است برای سالمندانی مناسب باشد که در نشستن روی زمین، حفظ بعضی وضعیتهای بدنی یا انجام حرکات گسترده محدودیت دارند. البته مناسب بودن هر حرکت به وضعیت جسمانی فرد بستگی دارد و نشسته بودن تمرین بهتنهایی آن را برای همه بیخطر نمیکند.
در ادامه، هشت حرکت قابلاجرا در خانه را میخوانید؛ همراه با روش انجام، تعداد پیشنهادی تکرار و نکاتی که به اجرای ایمنتر آنها کمک میکنند.

برای تمرین به صندلی محکم و بدون چرخ نیاز دارید. صندلی باید روی سطحی صاف قرار بگیرد و هنگام حرکت به عقب یا جلو سر نخورد. اگر امکان دارد، صندلی بدون دسته انتخاب کنید تا دستها فضای کافی برای حرکت داشته باشند.
روی صندلی بنشینید و کف پاها را تا حد امکان روی زمین قرار دهید. زانوها باید در وضعیت راحت باشند و شانهها بدون انقباض اضافی قرار بگیرند. لازم نیست پشت کاملاً خشک و بیحرکت باشد؛ هدف، حفظ وضعیت راحت و کنترلشده است.
در شروع، پنج تا ده دقیقه تمرین سبک کافی است. حرکات را آهسته انجام دهید و بین آنها در صورت نیاز استراحت کنید. کشش باید ملایم باشد، نه دردناک. نفس را حبس نکنید و برای رسیدن به دامنه حرکتی بیشتر به بدن فشار نیاورید.
هدف: هماهنگی تنفس با حرکت و آمادهسازی بدن برای تمرین.
روی صندلی بنشینید و دستها را روی رانها قرار دهید. نگاه رو به جلو باشد و فک و شانهها را تا حد امکان رها کنید. از راه بینی نفس بکشید، بدون آنکه شانهها را عمداً بالا ببرید. سپس هوا را بهآرامی بیرون دهید.
نیازی نیست نفس را بسیار عمیق کنید یا آن را برای چند ثانیه نگه دارید. تنفس باید راحت و طبیعی باقی بماند. این چرخه را پنج تا هشت بار تکرار کنید.
اگر تمرکز روی تنفس باعث اضطراب، سرگیجه یا احساس کمبود هوا شد، به تنفس معمولی برگردید و تمرین را متوقف کنید.
هدف: حفظ دامنه حرکتی گردن و کاهش احساس خشکی در محدوده راحت حرکت.
صاف و راحت بنشینید و به روبهرو نگاه کنید. سر را بهآرامی به سمت راست متمایل کنید؛ انگار میخواهید گوش راست را به شانه نزدیک کنید. شانه را بالا نیاورید و با دست به سر فشار وارد نکنید.
پس از چند ثانیه، سر را به مرکز برگردانید و حرکت را به سمت چپ انجام دهید. برای هر طرف سه بار تکرار کافی است.
در این تمرین، سر را به عقب نبرید و گردن را با سرعت نچرخانید. اگر حرکت باعث درد، گزگز، سرگیجه یا فشار غیرمعمول شد، آن را متوقف کنید. افراد دارای مشکلات شناختهشده گردن بهتر است درباره دامنه مناسب حرکت راهنمایی تخصصی بگیرند.
هدف: حرکت دادن شانهها و بازوها و هماهنگ کردن تنفس با حرکت.
دستها را کنار بدن قرار دهید. هنگام دم، هر دو دست را بهآرامی از جلو بالا بیاورید؛ فقط تا ارتفاعی که شانهها راحت هستند. سپس همزمان با بازدم، دستها را پایین بیاورید و روی رانها قرار دهید.
این حرکت را پنج تا هشت بار انجام دهید. اگر بالا بردن همزمان دو دست دشوار است، هر دست را جداگانه حرکت دهید. لازم نیست دستها به بالای سر برسند.
از بالا انداختن شانهها یا قوس دادن بیش از حد کمر خودداری کنید. در صورت وجود درد شانه یا سابقه جراحی، حرکت را به دامنهای محدود کنید که با وضعیت فرد سازگار باشد؛ در صورت تردید، پیش از تمرین نظر متخصص را جویا شوید.
هدف: حرکت ملایم ستون فقرات و توجه به وضعیت تنه.
روی صندلی بنشینید و دستها را روی رانها بگذارید. هنگام دم، قفسه سینه را کمی بالا بیاورید، شانهها را اندکی به عقب هدایت کنید و اجازه دهید پشت بهآرامی صافتر شود.
هنگام بازدم، تنه را کمی به جلو متمایل کنید و پشت را بهآرامی گرد کنید. چانه میتواند اندکی به سمت سینه حرکت کند، اما سر را با فشار پایین نبرید.
بین این دو وضعیت بهآرامی جابهجا شوید و پنج بار تکرار کنید. حرکت باید کوچک و کنترلشده باشد؛ هدف خم کردن شدید کمر نیست.
اگر فرد پوکی استخوان شدید، سابقه شکستگی مهره یا درد قابل توجه ستون فقرات دارد، نباید بدون ارزیابی تخصصی سراغ خمکردن و گردکردن تنه برود. در چنین شرایطی، انتخاب حرکت جایگزین اهمیت دارد.
هدف: حفظ حرکت چرخشی تنه در محدوده راحت.
در وضعیت نشسته، دستها را روی سینه قرار دهید یا هر دست را روی شانه مقابل بگذارید. لگن و پاها را ثابت نگه دارید. بالاتنه را کمی به سمت راست بچرخانید و سپس به مرکز برگردید. همین حرکت را به سمت چپ انجام دهید.
برای هر طرف سه بار تکرار کافی است. چرخش باید از تنه انجام شود و نباید با کشیدن دستها یا فشار آوردن به کمر همراه باشد.
برای رسیدن به چرخش بیشتر تلاش نکنید. اگر حرکت باعث درد کمر، سرگیجه یا ناراحتی میشود، آن را کنار بگذارید. افرادی که محدودیت پزشکی در حرکت ستون فقرات دارند باید ابتدا درباره مناسب بودن این تمرین مشورت کنند.
هدف: حفظ انعطافپذیری عضلات پشت ران.
روی صندلی بنشینید و اگر حفظ تعادل برایتان دشوار نیست، کمی به سمت لبه صندلی نزدیک شوید. یک پا را جلو ببرید و پاشنه را روی زمین قرار دهید. زانو را تا حد امکان صاف نگه دارید، اما آن را با فشار قفل نکنید.
از ناحیه لگن اندکی به جلو متمایل شوید؛ فقط تا جایی که کشش ملایمی در پشت ران احساس کنید. پشت را بیش از حد گرد نکنید و برای لمس کردن پنجه پا تلاش نکنید.
وضعیت را حدود ده ثانیه حفظ کنید، سپس به حالت اولیه برگردید و برای پای دیگر تکرار کنید. اگر خم شدن به جلو باعث سرگیجه یا درد کمر میشود، این حرکت را انجام ندهید یا درباره جایگزین مناسب آن راهنمایی بگیرید.
هدف: حفظ تحرک مچ پا و حرکت دادن عضلات پایین پا.
کف هر دو پا را روی زمین قرار دهید. ابتدا پنجه یک پا را بالا بیاورید، در حالی که پاشنه روی زمین باقی میماند. سپس پنجه را پایین بگذارید و پاشنه را بلند کنید.
این دو حرکت را بهآرامی و پشت سر هم انجام دهید. برای هر پا هشت تا ده تکرار در نظر بگیرید. اگر انجام حرکت برای یک پا دشوار است، میتوانید ابتدا هر دو پا را همزمان حرکت دهید.
از ضربه زدن به زمین یا حرکت سریع مچ خودداری کنید. این تمرین جایگزین ارزیابی پزشکی برای تورم، درد یا تغییر ناگهانی وضعیت پا نیست. اگر یک پا بهطور ناگهانی متورم یا دردناک شده است، تمرین را بهعنوان راهحل خودسرانه به کار نبرید و ارزیابی پزشکی دریافت کنید.
هدف: حرکت دادن انگشتان و مچ دست در محدوده راحت.
دستها را در ارتفاعی قرار دهید که شانهها تحت فشار نباشند. انگشتان را بهآرامی باز کنید و چند لحظه نگه دارید. سپس انگشتان را بدون فشار زیاد جمع کنید؛ لازم نیست مشت محکمی بسازید.
در ادامه، مچ دست را بهآرامی بالا و پایین ببرید. این مجموعه را هشت بار تکرار کنید.
اگر به دلیل خشکی مفاصل یا آرتروز، انگشتان بهراحتی حرکت نمیکنند، دامنه را کوچکتر کنید. حرکت را به زور ادامه ندهید و اگر درد افزایش یافت، تمرین را متوقف کنید.
برای شروع، لازم نیست همه حرکات را با تعداد زیاد انجام دهید. میتوانید از برنامه ساده زیر استفاده کنید و در صورت راحت بودن حرکات، بهتدریج مقدار تمرین را افزایش دهید.
تنفس آرام: پنج چرخه
کشش گردن: سه بار برای هر طرف
بالا بردن دستها: پنج بار
حرکت گربه و گاو نشسته: پنج بار
چرخش بالاتنه: سه بار برای هر طرف
کشش پشت ران: حدود ده ثانیه برای هر پا
حرکت مچ پا: هشت بار برای هر پا
باز و بسته کردن انگشتان: هشت بار
این برنامه یک نمونه برای شروع است، نه نسخهای یکسان برای همه سالمندان. اگر چند حرکت برایتان دشوار است، میتوانید فقط تمرینهای راحتتر را انجام دهید. با گذشت زمان نیز لازم نیست حتماً تعداد تکرارها را زیاد کنید؛ اجرای کنترلشده و سازگار با توانایی فرد مهمتر است.
کشش خفیف عضلات ممکن است هنگام بعضی حرکات طبیعی باشد، اما درد تیز، سرگیجه، احساس ضعف غیرعادی یا تنگی نفس نباید نادیده گرفته شود. در صورت بروز درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا غیرعادی، ضعف ناگهانی یا سرگیجه شدید، تمرین را فوراً متوقف کنید و متناسب با شدت علائم کمک پزشکی بگیرید.
سالمندانی که جراحی یا شکستگی اخیر داشتهاند، دچار پوکی استخوان شدید هستند، بیماری قلبی کنترلنشده دارند یا با مشکلات جدی تعادل و حرکت روبهرو هستند، بهتر است پیش از آغاز برنامه جدید با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کنند. حتی تمرینهای ساده نیز باید با محدودیتهای جسمانی فرد هماهنگ باشند.
یوگای نشسته میتواند راهی برای حرکت دادن بخشهایی از بدن و تمرین انعطافپذیری باشد، بهویژه برای افرادی که انجام حرکات روی زمین برایشان دشوار است. بااینحال، این تمرینها بهتنهایی تمام نیازهای فعالیت بدنی را پوشش نمیدهند.
حفظ تواناییهای روزمره معمولاً به ترکیبی متناسب از فعالیت هوازی، تمرین قدرتی و تمرینهای تعادل نیاز دارد. نوع و مقدار فعالیت باید بر اساس توانایی، سابقه بیماری و توصیههای درمانی هر فرد تنظیم شود.
همچنین انجام یوگا روی صندلی به معنای درمان قطعی درد، آرتروز یا اختلال تعادل نیست. نتیجه تمرین به شرایط فرد، نحوه اجرا و استمرار آن بستگی دارد و شواهد علمی درباره همه پیامدهای احتمالی یوگا یکسان و قطعی نیستند.
برای انجام یوگا در خانه، یک صندلی محکم و چند حرکت ساده میتواند نقطه شروع مناسبی باشد. تنفس آرام، کشش گردن، حرکت شانهها، جابهجایی ملایم ستون فقرات و تمرینهای دست و پا از گزینههایی هستند که میتوان در وضعیت نشسته انجام داد.
اصل مهم، انتخاب حرکات متناسب با توانایی فرد و پرهیز از فشار آوردن به بدن است. اگر حرکتی درد یا ناراحتی ایجاد میکند، ادامه دادن آن ضرورتی ندارد. در صورت وجود بیماری یا محدودیت حرکتی، بهتر است برنامه با راهنمایی متخصص تنظیم شود.
نویسنده: دکتر فرزانه اویسی ثانی
