پرستاری از سالمند در منزل فقط به حضور در کنار او یا کمک در کارهای روزمره محدود نمیشود. با توجه به وضعیت جسمی، بیماریها و میزان استقلال سالمند، ممکن است مراقبتهای بهداشتی، نظارت بر داروها و خدمات تخصصی پرستاری نیز لازم باشد.
وظایف پرستار برای همه سالمندان یکسان نیست. فردی که توانایی انجام بیشتر فعالیتهای روزانه را دارد، به مراقبت متفاوتی نسبت به سالمندی که بستری است یا به بیماری مزمن مبتلاست نیاز دارد.

یکی از مسئولیتهای مهم پرستار، توجه به تغییرات وضعیت جسمی سالمند است. این بررسی میتواند شامل اندازهگیری فشار خون، ضربان قلب، دمای بدن، تعداد تنفس یا قند خون باشد.
البته اندازهگیری همه این موارد برای تمام سالمندان ضروری نیست. نوع و تعداد بررسیها باید بر اساس وضعیت پزشکی فرد و برنامه مراقبتی تعیین شود.
پرستار همچنین باید تغییراتی مانند ضعف غیرمعمول، کاهش اشتها، درد، سرگیجه، اختلال خواب یا تغییر سطح هوشیاری را جدی بگیرد و در صورت نیاز به خانواده و پزشک اطلاع دهد.
بسیاری از سالمندان چند دارو را در ساعتهای مختلف مصرف میکنند. فراموش کردن زمان مصرف یا اشتباه گرفتن داروها میتواند مشکلساز باشد.
پرستار میتواند بر اساس نسخه و برنامه درمانی، مصرف داروها را پیگیری و موارد مصرفشده یا فراموششده را ثبت کند. همچنین لازم است تغییرات نسخه و عوارض احتمالی داروها به خانواده و پزشک گزارش شود.
تغییر مقدار دارو، قطع آن یا جایگزین کردن یک دارو با داروی دیگر بدون دستور پزشک در حیطه وظایف پرستار نیست.
برخی سالمندان به دلیل ضعف عضلانی، مشکلات حرکتی یا بیماریهای جسمی برای انجام امور بهداشتی به کمک نیاز دارند.
بسته به شرایط فرد، این کمک میتواند شامل موارد زیر باشد:
همراهی در حمام کردن و شستوشوی بدن
کمک به تعویض لباس و حفظ آراستگی
رسیدگی به بهداشت دهان و دندان
کمک به استفاده از سرویس بهداشتی
تعویض پوشک و مراقبت از پوست در صورت نیاز
این فعالیتها باید با حفظ حریم خصوصی، احترام و مشارکت حداکثری سالمند انجام شوند.
سالمندانی که مدت زیادی در تخت یا روی صندلی میمانند، ممکن است در معرض آسیب پوستی و زخم فشاری قرار بگیرند.
پرستار باید وضعیت پوست را بررسی کند و به قرمزی ماندگار، تاول، زخم یا تغییرات غیرعادی توجه داشته باشد.
تغییر وضعیت بدن، کاهش فشار روی نقاط حساس و تمیز و خشک نگه داشتن پوست میتواند بخشی از برنامه مراقبتی باشد. زمانبندی و روش این اقدامات باید با توجه به وضعیت سالمند و دستورالعمل تخصصی تعیین شود.
تغذیه مناسب در دوران سالمندی اهمیت زیادی دارد. بعضی سالمندان به دلیل مشکلات دندانی، کاهش اشتها، بیماری یا دشواری در بلع، برای غذا خوردن به کمک نیاز دارند.
پرستار میتواند وعدههای غذایی را مطابق برنامه تعیینشده ارائه کند، در غذا خوردن به سالمند کمک کند و میزان دریافت غذا و مایعات را زیر نظر بگیرد.
اگر سالمند هنگام خوردن غذا سرفه میکند، دچار احساس خفگی میشود یا در بلع مشکل دارد، باید موضوع به پزشک اطلاع داده شود. تغییر بافت غذا یا استفاده از رژیم خاص نیز بهتر است با نظر متخصص انجام شود.
برخی سالمندان برای برخاستن از تخت، نشستن روی صندلی، راه رفتن یا استفاده از سرویس بهداشتی به کمک نیاز دارند.
پرستار باید روش ایمن جابهجایی را متناسب با توانایی فرد رعایت کند. استفاده درست از واکر، عصا، ویلچر یا وسایل کمکی نیز در صورت نیاز اهمیت دارد.
اگر پزشک یا فیزیوتراپیست تمرینهایی را توصیه کرده باشد، پرستار میتواند در محدوده آموزش و دستورالعمل دریافتی، به اجرای آنها کمک کند.
هدف، حفظ تحرک و استقلال سالمند بدون وارد کردن فشار یا ایجاد خطر زمینخوردن است.
برخی سالمندان به دلیل بیماری، جراحی یا بستری طولانیمدت به مراقبتهای تخصصی نیاز دارند.
این خدمات ممکن است شامل بررسی زخم، تعویض پانسمان، مراقبت از سوند یا رسیدگی به برخی تجهیزات پزشکی باشد. انجام تزریقات، سرمتراپی و سایر اقدامات بالینی نیز باید توسط فرد دارای صلاحیت و مطابق دستور پزشکی انجام شود.
مراقبت از زخم فقط به تعویض پانسمان محدود نیست. توجه به قرمزی، تورم، ترشح، بوی غیرعادی یا افزایش درد نیز اهمیت دارد.
مراقبت از سالمند فقط جنبه جسمی ندارد. تنهایی، کاهش ارتباطات اجتماعی و تغییر شرایط زندگی ممکن است بر روحیه او تأثیر بگذارد.
پرستار میتواند با گفتوگو، گوش دادن به دغدغهها و همراهی در فعالیتهای مورد علاقه، به حفظ ارتباط اجتماعی سالمند کمک کند.
مطالعه، گوش دادن به موسیقی، انجام سرگرمیهای ساده و قدم زدن ایمن در صورت امکان، نمونههایی از فعالیتهای مناسب هستند.
در برخورد با سالمند باید به ترجیحات، عادتها و استقلال او احترام گذاشت. کمک کردن نباید به معنای نادیده گرفتن تواناییهای فرد باشد.
گاهی سالمند برای مراجعه به پزشک، انجام آزمایش یا دریافت خدمات درمانی به همراه نیاز دارد.
پرستار میتواند طبق توافق و برنامه مراقبتی، او را همراهی کند و اطلاعات مهمی مانند تغییرات علائم، وضعیت تغذیه یا مشکلات مصرف دارو را به خانواده منتقل کند.
ثبت منظم اتفاقات مهم نیز به پیگیری بهتر وضعیت سالمند کمک میکند. اطلاعات باید دقیق و بدون حدس یا قضاوت ثبت شوند.
محیط خانه باید با تواناییهای جسمی و شناختی سالمند متناسب باشد. وجود موانع در مسیر رفتوآمد، نور ناکافی یا فرشهای لغزنده میتواند احتمال زمینخوردن را افزایش دهد.
پرستار میتواند خطرهای قابل مشاهده را به خانواده گزارش کند و در رعایت نکات ایمنی کمک کند؛ از جمله:
خلوت نگه داشتن مسیر رفتوآمد
توجه به روشنایی اتاقها و راهروها
قرار دادن وسایل ضروری در دسترس
بررسی ایمنی حمام و سرویس بهداشتی
نگهداری ایمن داروها و مواد شوینده
اگر سالمند دچار اختلال حافظه یا سردرگمی است، نظارت و اقدامات ایمنی باید متناسب با شرایط او دقیقتر برنامهریزی شوند.
پرستار سالمند و مراقب سالمند ممکن است در بعضی فعالیتها وظایف مشابهی داشته باشند، اما این دو عنوان همیشه به یک سطح از تخصص و مسئولیت اشاره نمیکنند.
مراقب سالمند معمولاً در فعالیتهای روزمره مانند غذا خوردن، لباس پوشیدن، نظافت شخصی، جابهجایی و همراهی کمک میکند.
پرستار دارای صلاحیت حرفهای علاوه بر مراقبتهای پایه، میتواند خدمات پرستاری و اقدامات بالینی متناسب با آموزش، مجوز و دستور پزشکی را انجام دهد.
برای مثال، مراقبت تخصصی از زخم، سوند یا اجرای برخی اقدامات درمانی را نباید صرفاً به دلیل تجربه مراقبتی به هر فردی سپرد. خانواده باید پیش از شروع همکاری، صلاحیت فرد و محدوده مسئولیتهای او را مشخص کند.
نیاز به پرستار فقط به سن فرد بستگی ندارد. وضعیت سلامت و میزان توانایی او در انجام فعالیتهای روزانه عوامل مهمتری هستند.
برای مثال، در شرایط زیر ممکن است دریافت خدمات پرستاری در منزل لازم باشد:
پس از جراحی یا ترخیص از بیمارستان
هنگام نیاز به مراقبت از زخم یا تجهیزات پزشکی
در صورت مصرف چند دارو و دشواری در مدیریت آنها
هنگام محدودیت حرکتی و نیاز به کمک در فعالیتهای روزانه
در بیماریهایی که به پایش و مراقبت منظم نیاز دارند
زمانی که خانواده امکان انجام مراقبتهای تخصصی را ندارد
نوع خدمت و ساعات حضور پرستار باید بر اساس نیاز واقعی سالمند تعیین شود.
وظایف پرستار سالمند در منزل میتواند از بررسی وضعیت عمومی و پیگیری داروها تا مراقبت از زخم، کمک به بهداشت فردی و حمایت از تحرک و سلامت روان را شامل شود.
بااینحال، همه این مسئولیتها برای هر سالمندی لازم نیستند. برنامه مراقبت باید با توجه به شرایط جسمی، بیماریها، میزان استقلال و نظر پزشک تنظیم شود.
شناخت تفاوت پرستار حرفهای و مراقب سالمند نیز اهمیت دارد؛ زیرا انجام اقدامات تخصصی به دانش و صلاحیت مشخص نیاز دارد. مراقبت مناسب زمانی شکل میگیرد که سلامت، ایمنی، کرامت و استقلال سالمند همزمان مورد توجه قرار بگیرند.
نویسنده: دکتر فرزانه اویسی ثانی
