برای بعضی از سالمندان، ایستادن طولانیمدت یا انجام تمرینهایی که به جابهجایی مداوم نیاز دارند، دشوار است. ضعف عضلات پا، درد مفاصل، خستگی زودهنگام یا محدودیتهای حرکتی میتوانند انجام فعالیت بدنی را سختتر کنند. بااینحال، دشواری ایستادن به این معنا نیست که فرد باید تمام فعالیتهای ورزشی را کنار بگذارد.
ورزشهای نشسته این امکان را فراهم میکنند که بخشی از عضلات بدن در وضعیتی باثباتتر به حرکت درآیند. این تمرینها میتوانند برای فعال نگه داشتن عضلات دست و پا، بهبود دامنه حرکتی مفاصل و کاهش بیتحرکی مفید باشند. البته نوع و شدت تمرین باید با شرایط جسمانی هر فرد هماهنگ باشد.
در ادامه، هشت حرکت ساده معرفی میشود که میتوان آنها را روی یک صندلی محکم و بدون چرخ انجام داد.

برای شروع، صندلی باید روی سطحی صاف و غیرلغزنده قرار بگیرد. بهتر است از صندلیای استفاده شود که پشتی مناسبی دارد و هنگام حرکت جابهجا نمیشود. اگر سالمند برای حفظ تعادل به تکیهگاه نیاز دارد، میتواند پشت خود را به پشتی صندلی تکیه دهد.
پاها باید تا حد امکان روی زمین قرار بگیرند. اگر ارتفاع صندلی اجازه نمیدهد کف پاها به زمین برسد، استفاده از یک زیرپایی محکم میتواند کمککننده باشد.
حرکات باید آرام و کنترلشده انجام شوند. در شروع، انجام ۵ تا ۸ تکرار از هر حرکت ممکن است کافی باشد. با توجه به توانایی فرد میتوان تعداد تکرارها را بهتدریج افزایش داد. هدف اولیه، اجرای صحیح حرکت است، نه انجام تعداد زیادی تکرار.
این حرکت برای فعال کردن عضلات پا و ایجاد تحرک ریتمیک در وضعیت نشسته کاربرد دارد.
روش اجرا:
روی صندلی بنشینید و کمر را تا حد امکان صاف نگه دارید.
یک زانو را بهآرامی از زمین بلند کنید.
پا را پایین بیاورید و همین حرکت را با پای دیگر انجام دهید.
حرکت را بهشکل متناوب ادامه دهید؛ گویی روی صندلی راه میروید.
در صورت توانایی، دستها را نیز هماهنگ با پاها حرکت دهید.
در شروع میتوان حرکت را برای ۲۰ تا ۳۰ ثانیه انجام داد. سرعت باید بهاندازهای باشد که فرد بتواند تنفس طبیعی خود را حفظ کند.
صاف کردن زانو یکی از تمرینهای ساده برای فعال کردن عضلات جلوی ران است.
روش اجرا:
روی صندلی بنشینید و کف هر دو پا را روی زمین قرار دهید.
یک پا را بهآرامی از زانو صاف کنید تا ساق پا به سمت جلو حرکت کند.
چند لحظه در همان وضعیت بمانید، بدون آنکه زانو را با فشار قفل کنید.
پا را بهآرامی پایین بیاورید.
حرکت را با پای دیگر تکرار کنید.
برای شروع، ۶ تا ۱۰ تکرار برای هر پا کافی است. اگر صاف کردن کامل زانو باعث درد میشود، حرکت را در دامنهای کمتر و بدون درد انجام دهید.
این تمرین به حرکت مچ پا و فعال شدن عضلات ساق کمک میکند.
روش اجرا:
بنشینید و هر دو کف پا را روی زمین بگذارید.
پنجهها را روی زمین نگه دارید.
هر دو پاشنه را بهآرامی از زمین بلند کنید.
چند لحظه مکث کنید و پاشنهها را پایین بیاورید.
حرکت را چند بار تکرار کنید.
اگر انجام حرکت با هر دو پا دشوار است، میتوان ابتدا آن را با یک پا انجام داد.
این حرکت برای تحرک شانهها و عضلات بازو مناسب است؛ البته دامنه حرکت باید با وضعیت مفصل شانه هماهنگ باشد.
روش اجرا:
روی صندلی بنشینید و دستها را در کنار بدن قرار دهید.
بهآرامی هر دو دست را از جلو بالا بیاورید.
تا جایی بالا ببرید که حرکت بدون درد و فشار انجام شود.
سپس دستها را بهآرامی پایین بیاورید.
بالا بردن دستها تا ارتفاع شانه نیز میتواند برای افرادی که محدودیت حرکتی دارند کافی باشد. نیازی نیست دستها حتماً بالای سر قرار بگیرند.
این حرکت برای فعال کردن عضلات جلوی بازو مناسب است و بدون نیاز به وزنه انجام میشود.
روش اجرا:
دستها را در کنار بدن قرار دهید.
آرنجها را خم کنید و دستها را بهآرامی به سمت شانهها نزدیک کنید.
سپس آرنجها را باز کنید و دستها را به وضعیت اولیه برگردانید.
حرکت را با هر دو دست یا بهصورت یکیدرمیان انجام دهید.
در صورت مناسب بودن شرایط جسمانی، میتوان از بطری کوچک و سبک آب نیز استفاده کرد؛ اما در شروع تمرین، وزن بدن بهتنهایی کافی است.
نشستن طولانیمدت ممکن است باعث شود شانهها به سمت جلو متمایل شوند. این حرکت به آگاهی از وضعیت شانهها و تحرک ناحیه بالای پشت کمک میکند.
روش اجرا:
روی صندلی بنشینید و دستها را در کنار بدن نگه دارید.
شانهها را بدون بالا انداختن، کمی به سمت عقب ببرید.
کتفها را بهآرامی به هم نزدیک کنید.
چند ثانیه مکث کنید و سپس عضلات را رها کنید.
حرکت نباید با قوس دادن بیش از حد کمر یا فشار آوردن به گردن همراه باشد.
چرخش کنترلشده تنه میتواند به حفظ تحرک ناحیه بالاتنه کمک کند. این حرکت برای افرادی که محدودیت ستون فقرات یا درد هنگام چرخش دارند، باید با احتیاط بیشتری انجام شود.
روش اجرا:
روی صندلی بنشینید و پاها را روی زمین نگه دارید.
دستها را روی رانها قرار دهید.
بالاتنه را بهآرامی به سمت راست بچرخانید.
به وضعیت روبهرو برگردید و حرکت را به سمت چپ تکرار کنید.
چرخش باید محدود و آرام باشد. لگن تا حد امکان ثابت بماند و حرکت با فشار یا ضربه انجام نشود.
این تمرین برای حفظ تحرک مچ پا و انگشتان پا قابل استفاده است.
روش اجرا:
روی صندلی بنشینید و یک پا را کمی جلوتر قرار دهید.
پنجه پا را به سمت بدن نزدیک کنید.
سپس پنجه را از بدن دور کنید.
در ادامه، مچ پا را بهآرامی در جهت دایرهای حرکت دهید.
همین مراحل را برای پای دیگر تکرار کنید.
اگر چرخاندن مچ پا دشوار است، فقط حرکت رفتوبرگشت پنجه و پاشنه انجام شود.
برای سالمندی که بهتازگی تمرینهای نشسته را شروع میکند، بهتر است برنامه ساده و کوتاه باشد. نمونه زیر صرفاً یک الگوی ابتدایی است و باید با توانایی و شرایط جسمانی فرد تطبیق داده شود.
شروع: ۲ تا ۳ دقیقه حرکت آرام دستها و پاها برای آماده شدن بدن.
بخش اصلی: انتخاب ۴ تا ۶ حرکت از تمرینهای معرفیشده و انجام ۵ تا ۸ تکرار از هرکدام.
پایان: چند نفس آرام و رها کردن عضلات دست و پا.
در صورت تحمل مناسب، میتوان بهتدریج تعداد تکرارها یا مدت تمرین را افزایش داد. لازم نیست همه هشت حرکت در یک جلسه انجام شوند. تقسیم تمرین به چند نوبت کوتاه در طول روز نیز میتواند برای بعضی افراد مناسبتر باشد.
ورزش نشسته میتواند نقطه شروع مناسبی برای افرادی باشد که ایستادن طولانی برایشان دشوار است. بااینحال، این تمرینها تمام نیازهای حرکتی سالمندان را پوشش نمیدهند.
تمرینهای نشسته میتوانند به فعال نگه داشتن عضلات و حفظ بخشی از توانایی حرکتی کمک کنند، اما معمولاً جایگزین کامل تمرینهای تحمل وزن، راه رفتن و تمرینهای تعادلی نیستند. برای مثال، فردی که فقط در حالت نشسته ورزش میکند، ممکن است همچنان برای حفظ توانایی برخاستن از صندلی یا راه رفتن به تمرینهای متناسب دیگری نیاز داشته باشد.
مرور نظاممند و فراتحلیلی منتشرشده درباره تمرینهای مبتنی بر صندلی نشان داده است که این برنامهها میتوانند برخی شاخصهای عملکرد جسمانی، از جمله قدرت دست و عملکرد اندامهای تحتانی را بهبود دهند. بااینحال، نتیجه پژوهشها به نوع تمرین، مدت برنامه و وضعیت شرکتکنندگان بستگی دارد.
بنابراین بهتر است ورزش نشسته بهعنوان بخشی از برنامه فعالیت بدنی در نظر گرفته شود، نه جایگزین همه انواع ورزش.
در صورت بروز درد تیز یا رو به افزایش، سرگیجه، ضعف ناگهانی، تنگی نفس غیرمعمول یا احساس فشار و درد در قفسه سینه، تمرین باید متوقف شود. علائم شدید یا ماندگار به ارزیابی پزشکی نیاز دارند.
افرادی که سابقه زمینخوردن، بیماری قلبی کنترلنشده، جراحی یا شکستگی اخیر، پوکی استخوان شدید یا محدودیت حرکتی قابلتوجه دارند، بهتر است پیش از شروع برنامه ورزشی با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کنند. حتی تمرینهایی که در حالت نشسته انجام میشوند نیز برای همه افراد و همه شرایط جسمانی مناسب نیستند.
دشوار بودن ایستادن طولانی به معنای پایان فعالیت بدنی نیست. تمرینهایی مانند راه رفتن در حالت نشسته، صاف کردن زانو، بالا بردن پاشنه و حرکت دادن دستها میتوانند راهی ساده برای حفظ تحرک روزانه باشند. نکته مهم این است که تمرینها با توانایی فرد هماهنگ باشند و بدون درد، فشار یا عجله انجام شوند.
ورزش نشسته برای بسیاری از سالمندان نقطه شروع قابلدسترسیتری است؛ اما برای حفظ عملکرد حرکتی در بلندمدت، بهتر است در صورت امکان و با راهنمایی متخصص، سایر انواع فعالیت بدنی نیز متناسب با شرایط فرد به برنامه اضافه شوند.
نویسنده : دکتر فرزانه اویسی ثانی
