شروع فعالیت بدنی در دوران سالمندی لزوماً به تجهیزات ورزشی، فضای بزرگ یا برنامههای پیچیده نیاز ندارد. بسیاری از تمرینهای مفید را میتوان در خانه و با وسایلی ساده مانند یک صندلی محکم انجام داد. بااینحال، مسئله اصلی انتخاب حرکتهای زیاد یا انجام تمرینهای سنگین نیست؛ بلکه پیدا کردن نقطه شروعی متناسب با توانایی بدن و ادامه دادن فعالیت به شکلی منظم است.
بعضی سالمندان به دلیل درد مفاصل، کاهش توان عضلانی، ترس از زمین خوردن یا سالها کمتحرکی، برای شروع ورزش تردید دارند. در چنین شرایطی، برنامهای که از حرکات ساده و مدتزمان کوتاه آغاز شود، معمولاً قابلاجراتر از برنامهای است که از همان ابتدا فعالیت طولانی و دشوار میخواهد.
ورزش در خانه میتواند بخش مهمی از فعالیت بدنی سالمندان باشد؛ اما برای انتخاب تمرین مناسب باید چند موضوع را در نظر گرفت: وضعیت سلامت فرد، میزان تحرک فعلی، سابقه زمین خوردن و هدف از انجام فعالیت. در این مقاله بررسی میکنیم که شروع ورزش از کجا باید باشد، چه تمرینهایی را میتوان در خانه انجام داد و چگونه میتوان فعالیت را بهتدریج افزایش داد.
با افزایش سن، ممکن است قدرت عضلات، انعطافپذیری، سرعت واکنش و توانایی حفظ تعادل تغییر کند. این تغییرات در همه افراد یکسان نیستند و شدت آنها نیز به عواملی مانند وضعیت سلامت، سبک زندگی و میزان فعالیت روزانه بستگی دارد.
کمتحرکی میتواند به کاهش بیشتر توان عضلانی و دشوارتر شدن بعضی فعالیتهای معمول منجر شود. برای مثال، بلند شدن از صندلی، بالا رفتن از چند پله یا حمل وسایل سبک ممکن است برای فرد دشوارتر شود.
فعالیت بدنی منظم به حفظ توانایی انجام کارهای روزمره کمک میکند. تمرینهای قدرتی عضلات را درگیر میکنند، فعالیت هوازی به بهبود آمادگی قلبیتنفسی کمک میکند و تمرینهای تعادلی برای حفظ کنترل بدن اهمیت دارند.
به همین دلیل، ورزش سالمندان نباید فقط به پیادهروی یا چند حرکت کششی محدود شود. یک برنامه متعادل بهتر است چند نوع فعالیت را دربر بگیرد؛ البته مقدار و شدت هرکدام باید با شرایط فرد هماهنگ باشد.
قبل از انتخاب تمرین، بهتر است وضعیت فعلی بدن مشخص شود. فردی که هر روز در خانه راه میرود و فعالیتهای معمول را بدون مشکل انجام میدهد، با سالمندی که مدتها کمتحرک بوده یا برای جابهجایی به کمک نیاز دارد، به برنامه یکسانی احتیاج ندارد.
چند پرسش میتواند به انتخاب نقطه شروع کمک کند:
آیا فرد هنگام راه رفتن یا برخاستن از صندلی درد قابلتوجهی دارد؟
آیا در ماههای اخیر زمین خورده یا هنگام حرکت احساس بیثباتی کرده است؟
آیا بیماری قلبی، تنفسی، عصبی یا مشکل مفصلی شناختهشده دارد؟
آیا برای راه رفتن به عصا، واکر یا کمک شخص دیگری نیاز دارد؟
آیا پس از فعالیت سبک دچار خستگی غیرمعمول یا تنگی نفس میشود؟
اگر فرد مدت زیادی ورزش نکرده، بیماری مزمن دارد، سابقه زمین خوردن داشته یا درباره ایمنی تمرینها مطمئن نیست، بهتر است پیش از شروع برنامه جدید با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کند.
این ارزیابی به معنای ممنوع بودن فعالیت برای سالمندان نیست. هدف آن است که نوع تمرین و میزان فشار متناسب با توانایی فرد انتخاب شود.
برای انجام تمرینهای ساده، به فضای زیادی نیاز نیست؛ اما محیط باید ایمن باشد. فرشهای لغزنده، سیمهای برق، وسایل پراکنده و مسیرهای باریک میتوانند احتمال زمین خوردن را افزایش دهند.
پیش از تمرین، فضای اطراف صندلی را خالی کنید. صندلی باید محکم، بدون چرخ و روی سطحی ثابت قرار داشته باشد. اگر تمرین ایستاده انجام میشود، بهتر است یک تکیهگاه محکم مانند پیشخوان ثابت یا نرده در دسترس باشد.
کفش مناسب با کفی غیرلغزنده بپوشید و از انجام تمرینهای تعادلی با جوراب روی سطح صاف و لغزنده خودداری کنید. همچنین بهتر است تلفن همراه در دسترس باشد تا در صورت نیاز بتوان از دیگران کمک گرفت.
تمرینات ساده سالمندان باید قابلکنترل باشند و بدون فشار ناگهانی اجرا شوند. حرکات زیر نمونههایی برای شروع هستند، نه یک برنامه درمانی یا نسخه ثابت برای همه افراد. اگر هر حرکت باعث درد یا ناراحتی غیرعادی شد، باید متوقف شود.
این تمرین عضلات جلوی ران را درگیر میکند؛ عضلاتی که در برخاستن از صندلی و راه رفتن نقش دارند.
روی یک صندلی محکم بنشینید و کف هر دو پا را روی زمین قرار دهید. یک زانو را بهآرامی صاف کنید تا ساق پا در امتداد ران قرار بگیرد. چند لحظه مکث کنید و سپس پا را پایین بیاورید.
حرکت را برای پای دیگر نیز انجام دهید. در شروع، برای هر پا پنج تا هشت تکرار کافی است.
هنگام اجرای تمرین، بدن را به عقب پرتاب نکنید و زانو را با فشار صاف نکنید. اگر زانو درد دارد، دامنه حرکت را کمتر کنید.
این حرکت عضلات ران و باسن را درگیر میکند و به فعالیتهایی مانند بلند شدن از صندلی شباهت دارد.
روی صندلی محکم بنشینید و پاها را به اندازه عرض لگن باز کنید. کمی به جلو متمایل شوید و با کمک دستها یا بدون کمک آنها، در صورت توانایی، بهآرامی بایستید. سپس با کنترل بدن دوباره بنشینید.
در شروع سه تا پنج تکرار کافی است. اگر بلند شدن بدون کمک دشوار است، میتوانید از دسته صندلی یا تکیهگاه ثابت استفاده کنید. بهتر است صندلی پشت سر فرد قرار داشته باشد تا هنگام نشستن، محل آن مشخص باشد.
اگر فرد هنگام ایستادن احساس سرگیجه یا بیثباتی میکند، نباید این حرکت را بدون نظارت انجام دهد.
این تمرین عضلات ساق پا را فعال میکند و میتواند بخشی از برنامه تقویت اندامهای تحتانی باشد.
پشت یک صندلی محکم بایستید و با هر دو دست تکیهگاه را بگیرید. بهآرامی پاشنهها را از زمین بلند کنید و وزن بدن را روی پنجهها قرار دهید. سپس پاشنهها را کنترلشده پایین بیاورید.
این حرکت را پنج تا هشت بار تکرار کنید. لازم نیست پاشنهها خیلی بالا بروند. حفظ تعادل و کنترل حرکت مهمتر از ارتفاع بلند شدن است.
اگر فرد برای ایستادن ثبات کافی ندارد، بهتر است حرکت را در حالت نشسته انجام دهد یا با راهنمایی متخصص شکل مناسب آن را انتخاب کند.
فعالیت بدنی فقط به پاها محدود نیست. حرکت دادن دستها و شانهها نیز برای حفظ تحرک قسمت بالایی بدن اهمیت دارد.
روی صندلی بنشینید و دستها را در کنار بدن قرار دهید. شانهها را بهآرامی کمی به عقب ببرید و سپس به حالت عادی برگردانید. بعد دستها را از آرنج خم کنید و بهآرامی به سمت شانهها بالا بیاورید؛ سپس پایین ببرید.
هر حرکت را پنج تا هشت بار تکرار کنید. شانهها را به سمت گوشها بالا نکشید و از حرکات سریع یا چرخشهای شدید خودداری کنید.
اگر سابقه جراحی شانه، درد شدید یا محدودیت حرکتی دارید، دامنه حرکت باید متناسب با وضعیت شما باشد.
این تمرین برای آشنایی با جابهجایی وزن بدن و کنترل وضعیت ایستاده طراحی شده است.
پشت یک تکیهگاه ثابت بایستید و پاها را به اندازه عرض لگن باز کنید. وزن بدن را بهآرامی به سمت پای راست منتقل کنید، بدون آنکه پای دیگر کاملاً از زمین جدا شود. سپس به مرکز برگردید و حرکت را به سمت چپ انجام دهید.
در شروع، سه تا پنج بار برای هر طرف کافی است. حرکت باید آرام باشد و تنه بیش از اندازه به طرفین خم نشود.
این تمرین برای افرادی که تعادل ضعیفی دارند، خطر زمین خوردن یا سابقه افتادن اخیر دارند، باید فقط با حمایت کافی و در صورت لزوم زیر نظر متخصص انجام شود.
راه رفتن یکی از سادهترین راههای اضافه کردن فعالیت هوازی به برنامه روزانه است. اگر فرد توانایی راه رفتن ایمن دارد، میتواند از مسیر کوتاه و بدون مانع در خانه شروع کند.
ابتدا دو تا پنج دقیقه با سرعت راحت راه بروید. در صورت نیاز، توقف و استراحت داشته باشید. اگر این مدت بدون خستگی غیرعادی قابلتحمل بود، میتوان در روزهای بعد زمان راه رفتن را اندکی افزایش داد.
سرعت باید بهگونهای باشد که فرد بتواند هنگام حرکت صحبت کند. راه رفتن سریع یا طولانی در روزهای ابتدایی ضروری نیست.
اگر فرد برای راه رفتن به عصا یا واکر نیاز دارد، باید از وسیله کمکی مناسب خود استفاده کند و مسیر حرکت را از موانع خالی نگه دارد.
پس از چند جلسه، ممکن است فرد احساس کند انجام تمرینها آسانتر شده است. در این مرحله میتوان فقط یکی از متغیرهای برنامه را تغییر داد: مدت فعالیت، تعداد تکرارها یا دفعات تمرین در هفته.
برای مثال، اگر راه رفتن پنجدقیقهای بدون مشکل انجام میشود، میتوان مدت آن را به شش یا هفت دقیقه افزایش داد. در تمرین قدرتی نیز ابتدا تعداد تکرارها اندکی بیشتر میشود و سپس، در صورت آمادگی، میتوان درباره افزایش دشواری حرکت تصمیم گرفت.
افزایش همزمان مدت، شدت و تعداد تمرینها انتخاب مناسبی برای شروع نیست. بدن باید فرصت سازگاری داشته باشد.
راهنماهای فعالیت بدنی برای بزرگسالان بالای ۶۵ سال معمولاً ترکیبی از فعالیت هوازی، تمرین تقویت عضلات و فعالیتهای بهبود تعادل را توصیه میکنند. برای بسیاری از سالمندان، هدف بلندمدت میتواند رسیدن تدریجی به حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته، همراه با تمرین قدرتی دستکم دو روز در هفته و فعالیتهای تعادلی باشد. این مقدار هدفی عمومی است و برای همه افراد، بهخصوص افراد کمتوان یا دارای بیماری، بدون تعدیل مناسب نیست.
یکی از راههای ساده ارزیابی شدت فعالیت، توجه به تنفس و توانایی صحبت کردن است. در فعالیت با شدت متوسط، تنفس و ضربان قلب افزایش پیدا میکند، اما فرد معمولاً هنوز میتواند صحبت کند؛ هرچند ممکن است نتواند بهراحتی آواز بخواند.
اگر فرد هنگام یک فعالیت سبک نمیتواند جملهای کامل بیان کند، دچار تنگی نفس غیرعادی میشود یا احساس ضعف و سرگیجه دارد، باید فعالیت را متوقف کند.
خستگی خفیف پس از تمرین ممکن است اتفاق بیفتد، اما درد شدید، فشار قفسه سینه، تپش قلب همراه با ناراحتی یا سرگیجه قابلتوجه علائمی نیستند که باید با ادامه دادن تمرین از آنها عبور کرد. در صورت بروز علائم هشدار، فعالیت را متوقف کنید و متناسب با شدت آنها کمک پزشکی دریافت کنید.
ورزش در خانه میتواند برای حفظ فعالیت بدنی بسیار مفید باشد، اما کیفیت برنامه به تنوع تمرینها و تناسب آنها با نیاز فرد بستگی دارد.
اگر برنامه فقط شامل کشش دست و پا باشد، ممکن است بخش مهمی از نیازهای قدرتی و هوازی پوشش داده نشود. از سوی دیگر، تمرین قدرتی بدون توجه به تعادل و توانایی حرکت نیز برنامه کاملی محسوب نمیشود.
بهتر است فعالیتهای روزمره مانند راه رفتن، کارهای سبک خانه و جابهجاییهای ایمن در کنار تمرینهای برنامهریزیشده قرار بگیرند. برای برخی سالمندان، حضور دورهای فیزیوتراپیست یا مربی آگاه به تمرین سالمندان نیز میتواند به اصلاح روش اجرا و انتخاب سطح مناسب کمک کند.
شروع ورزش در دوران سالمندی به برنامه پیچیده یا تمرینهای سنگین نیاز ندارد. چند حرکت ساده در خانه، مانند صاف کردن زانو، برخاستن از صندلی، بالا آوردن پاشنه و راه رفتن آرام، میتوانند نقطه شروعی برای افزایش فعالیت روزانه باشند.
مهمترین اصل، انتخاب تمرین متناسب با توانایی فرد و افزایش تدریجی فعالیت است. اگر فرد بیماری زمینهای، درد قابلتوجه، سابقه زمین خوردن یا محدودیت حرکتی دارد، بهتر است برنامه پیش از اجرا با راهنمایی متخصص تنظیم شود.
ورزش زمانی میتواند بخشی پایدار از زندگی روزانه شود که با شرایط واقعی فرد سازگار باشد؛ نه اینکه از ابتدا با فشار زیاد و انتظارهای غیرواقعی آغاز شود.
نویسنده: فرزانه اویسی ثانی